پێوه‌ندیمان به‌ جه‌سته‌وه‌مانه‌وه‌

 

مێژووی جه‌سته‌، به‌ ئه‌ندازه‌ی مێژووی فه‌لسه‌فه‌ كۆنه‌، له‌ سه‌رده‌می شارستانێتیی گریكه‌وه‌، فه‌یله‌سووف و بیرمه‌نده‌كانی یۆنان، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ڕوح بگه‌ن، بایه‌خیان به‌ جه‌سته‌ داوه‌. پیتاگۆره‌س ده‌ڵێت: هێزی ڕوح له‌به‌رامبه‌ر هێزی جه‌سته‌دا هه‌ڵبژێره‌. ده‌توانم چه‌ند بۆچوونێكی دیكه‌ی هاوشێوه‌ی بۆچوونه‌كه‌ی پیتاگۆره‌س به‌ نموونه‌ بهێنمه‌و‌ه‌، به‌ڵام پێگه‌ی جه‌سته‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌دا، تا ده‌هات به‌هێزتر ده‌بوو، به‌ ئه‌ندازه‌یه‌ك له‌لای زۆر له‌ بیرمه‌ندان، له‌ ڕوح گرنگتر بوو.


ده‌كرێ سه‌ده‌ی بیستەم به‌ (سه‌ده‌ی جه‌ستە) ناو ببرێت، چونكه‌ گرنگترین گۆڕانكارییه‌كانی زانستی فیزیولۆجی، سایكۆلۆجی و سۆسیۆلۆجیی ئه‌م سه‌ده‌یه‌ ڕاسته‌وخۆ پێوه‌ستن به‌ جه‌سته‌ و بواره‌كانی پێوه‌ست به‌ جه‌سته‌وه‌.


كه‌ ده‌گوترێت سه‌ده‌ی بیستەم سه‌ده‌ی جه‌سته‌یه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌م سه‌ده‌یه‌دا جه‌سته‌ی مرۆڤ پێگه‌یه‌كی به‌رچاوی له‌ بۆچوون و تێڕامانی فیكر و فه‌لسه‌فه‌دا داگیر كردووه‌، پێگه‌یه‌ك له‌ پارسه‌نگی كاریگه‌رێتی و به‌های جه‌سته‌ی مرۆڤه‌وه‌ كه‌وتووەته‌ ئاراوه‌، چیدی فیكر و فه‌لسه‌فه‌ له‌م سه‌ده‌یدا، جه‌سته‌ وه‌كوو پاشكۆی ڕوح و ده‌روون (نفس) شرۆڤه‌ ناكات.


نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌نده‌، بگره‌ به‌پێچه‌وانه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی قۆناخه‌كانی به‌ر له‌ سه‌ده‌ی بیستەمەوە، هه‌ر له‌ سه‌رده‌می شارستانێتیی گریكه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ دیكارت، كه‌ ڕوح باڵاده‌ست بوو و جه‌سته‌یش پاشكۆی ڕوح، لێره‌ به‌دواوه‌ جه‌سته‌ی مرۆڤ جوانترین جه‌سته‌ی ناو پێكهاته‌ی سروشته‌، به‌ واته‌یه‌كی دی (جه‌سته‌ی ئاده‌می جوانترین جه‌سته‌یه‌ له‌نێو سه‌رجه‌م جه‌سته‌ی گیانله‌به‌راندا).


جه‌سته‌ی خۆت نزیكترین جه‌سته‌یه‌ له‌ خۆته‌وه‌، بۆیه‌ وته‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ی سوكرات "خۆت بناسه‌"، جه‌سته‌ی (من) یان جه‌سته‌ی (خود)یشی ده‌گرته‌وه‌، گومانیش له‌وه‌دا نییه كه‌ مه‌به‌ستی سوكرات له‌ ده‌سته‌واژه‌ی (خۆت) به‌ ڕاده‌ی سه‌ره‌كی و به‌ر له‌ هه‌موو شتێك ناخ و خودی ده‌گرێته‌وه‌. سوكرات له‌م هاوكێشه‌یه‌دا جه‌سته‌ ده‌پێكێت، به‌ڵام ناڕاسته‌وخۆ و یه‌كسه‌ر نا. ئه‌م ده‌ربڕینه‌ی سوكرات خۆی له‌ خۆیدا گه‌لێك بۆچوون و لێكدانه‌وه‌ی جیاجیا هه‌ڵده‌گرێت، ڕه‌نگه‌ له‌ هه‌موویان گرنگتر ئه‌و بۆچوونه‌ پڕ بایه‌خه‌ی فه‌یلسووفی وجوودیی دانیماركی (سۆرین كیركیگارد) بێت، كه‌ پێی وایه‌ فه‌لسه‌فه‌ی خود و بوونگه‌راییی (وجودیه‌ت) له‌سه‌ر ئاستی تیۆر له‌و گوته‌یه‌ی سوكراته‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كات. دیاره‌ پێگه‌ی جه‌سته‌یش له‌ یه‌كه‌م پرسیاری خۆناسینه‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كات، له‌ هاوكێشه‌ی نێوان ڕوح و جه‌سته‌ (له‌ش)ه‌وه‌، یان له‌ پێوه‌ندیی ئۆرگانیكی (نه‌فس) و (به‌ده‌ن)ه‌وه‌.


جه‌سته‌ نزیكترین پێكهاته‌ی بوونمانه‌، ئه‌مه‌ ڕاستییه‌كی بێ پێچ و په‌نا و ساده‌یه‌، به‌ڵام ئه‌م ڕاستییه‌ هیچ له‌وه‌ ناگۆڕێت، كه‌ باسكردن و لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ جه‌سته‌مان، سه‌ختترین ئه‌ركی ژیانه‌. جه‌سته‌ جه‌سته‌ی خۆته،‌ به‌ڵام به‌زه‌حمه‌ت لێی تێده‌گه‌یت!


له‌ یه‌كێك له‌ خوله‌كانی جه‌سته‌ و كرداری فیزیۆلوجی، داوام له‌ به‌شداران كرد، كه‌ به‌ر له‌ ڕاهێنان و مه‌شقكردن له‌سه‌ر جه‌سته‌ و بنه‌ماكانی جووڵه‌، با هه‌ر كه‌سه‌ و لاپه‌ڕه‌یه‌ك یان كورته‌یه‌ك ده‌رباره‌ی جه‌سته‌ی خۆی بنووسێت. كه‌س ئه‌م داخوازییه‌ی به‌ گوڕ و جۆشه‌وه‌ وه‌رنه‌گرت، پێیان وابوو ئه‌م ئه‌ركه‌ ئاسان نییه‌، زۆربه‌یان شڵه‌ژان و هیچیان پێ نه‌ده‌نووسرا.


زمانی جه‌سته‌یان ئه‌م هه‌سته‌ی وه‌كوو ئاوێنه‌یه‌كی بێگه‌رد پیشان ده‌دا، كه‌ من خۆم ئه‌م مه‌شقه‌م به‌ یارییه‌كی ڕوحی و زه‌ینی ده‌هاته‌ به‌رچاو. ئه‌وجا هه‌وڵم دا شته‌كه‌یان بۆ ئاسان بكه‌مه‌وه‌، پارچه‌ مۆسیقایه‌كی (باخ)م خسته‌ كار، مۆسیقایه‌كی خاوی كڵیسایی، پاشان داوام لێ كردن له‌سه‌ر نه‌زمی هه‌ناسه‌ و نه‌بز و لێدانی دڵیان شتێك بنووسن، پێم گوتن: ئه‌گه‌ر بێتوو هه‌ناسه‌ و نه‌بز و لێدانی دڵتان بوه‌ستێت، ئه‌وده‌م بزانن جه‌سته‌تان چی به‌سه‌ر دێت؟ كه‌ ئه‌م دووانه‌ وه‌ستان، ئیدی ژیان ده‌وستێت، سه‌رنجم دا تا ده‌هات له‌گه‌ڵ مۆسیقایەكه‌ خاو ده‌بوونه‌وه‌ و هه‌ستیان ده‌كرد ئه‌ركیان تۆزیك سووكتره‌، ئینجا هه‌ركه‌سه‌ لای خۆیه‌وه‌ ده‌ستی به‌ نووسین كرد. نووسین له‌سه‌ر نزیكترین شت له‌ خۆیانه‌وه‌، نووسین له‌سه‌ر جه‌سته‌یان.


ئه‌گه‌ر جه‌سته‌مان به‌درێژایی ته‌مه‌نمان، هه‌ر له‌دایكبوونه‌وه‌ تاكوو ئه‌و ڕۆژه‌ی به‌جێی ده‌هێڵین، له‌گه‌ڵماندا بێت و ئاشنای بین، ئیدی بۆ ده‌بێت ناسینی جه‌سته‌مان ئه‌وه‌نده‌ سه‌خت و دژوار بێت؟


به‌ بڕوای من، فه‌لسه‌فه‌ی جه‌سته‌ هاوته‌ریب له‌گه‌ڵ ڕه‌وتی بیر و فه‌لسه‌فه‌دا ده‌ڕوات، جا بۆ ئه‌وه‌ی له‌ جه‌سته‌ی خۆت و پاشان له‌ چه‌مكی جه‌سته‌ی ئاده‌می بگه‌ین، باشتره‌ بیركردنه‌وه‌مان له‌ چوارچێوه‌ی ڕێباز و میتودێكدا بێت، ئه‌گه‌ر نا، زه‌حمه‌ته‌ له‌ جه‌سته‌مان بگه‌ین. ڕێباز و میتۆد وه‌كوو ڕێنماییكه‌ر و چاوساخ به‌رچاوڕوونیمان پێ ده‌به‌خشن. له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، تێگه‌یشتن له‌ چه‌مكی جه‌سته‌ و فه‌لسه‌فه‌ی جه‌سته‌، به‌درێژایی مێژوو كارێكی ئاسان نه‌بووه‌، چونكه‌ جه‌سته‌ خاوه‌نی كه‌له‌پوورێكی دێرین و مێژوویه‌كی كۆنه‌، هه‌روا به‌ئاسانی نایه‌ته‌ شرۆڤه‌كردن و ساخكردنه‌وه‌.


نهێنییه‌كانی جه‌سته‌ی ئاده‌می هه‌ر له‌سه‌ره‌تای بوونه‌وه‌ ئاڵۆز و شاراوه‌ بوون، واش پێده‌چێت به‌شی زۆریان خۆیان به‌ده‌سته‌وه‌ نه‌ده‌ن و هه‌روا به‌شاره‌وایی بمێننه‌وه‌. ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ تێڕامان و تێڕوانینی مرۆڤ بۆ جه‌سته‌ و به‌هاكانی، بۆ ناوه‌وه‌ و بۆ ده‌ره‌وه‌ی، بۆ میكانیزمی به‌ڕێوه‌چوون و سیسته‌می كاركردنی، هه‌ر له‌سه‌ره‌تای مێژووه‌وه‌، به‌رده‌وام گۆڕاوه‌ و له‌ گۆڕاندایه‌، جه‌سته‌ی ئاده‌می ئێستا هه‌مان جه‌سته‌ كه‌ونین نییه‌. مرۆڤ هه‌ر قۆناخه‌ و هه‌ر سه‌رده‌مه‌، دیدگه‌ی خۆی هه‌یه‌ بۆ جه‌سته‌، ئه‌م دیدگه‌یه‌ به‌پێی ڕه‌وتی شارستانیه‌ت و كولتوور و په‌ره‌سه‌ندنی شێوازی ژیان هاتووەته‌ ئه‌نجام، ڕۆژ دوای ڕۆژیش جه‌سته‌مان ورده‌كاریی و ناكۆكیی نوێ و نهێنیی تازه‌تر ده‌گرێته‌ خۆ.

ماویه‌تی...