مێجه‌رسۆن.. حاكمی سیاسیی ئینگلیزه‌كان له‌ سه‌رده‌می حكوومه‌تی شێخ مه‌حمود

ئه‌و ئینگلیزه‌ی به‌ چه‌شنی حوكمی قه‌ره‌قووش سلێمانیی به‌ڕێوه‌ ئه‌برد

مێجه‌رسۆن ئه‌و گه‌شته‌ی له‌ ساڵی 1909دا كردبووی بۆ ناوچه‌ی سلێمانی و بۆ ناو جافه‌كانی هه‌ڵه‌بجه‌، گه‌شتێكی ئاسایی و لەخۆڕا نه‌بووه‌ كه‌ خۆی ناوی ناوه‌ (گه‌شتێكی شاراوه‌ به‌ره‌و میسۆپۆتامیا و كوردستان)، به‌ڵكوو ڕاسپێردراوی ده‌زگاكانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی ئینگلیزه‌كان بووه‌، كه‌ ناردویانه‌ بۆ كوردستان، سۆن هه‌ر له‌خۆیه‌وه‌ ئه‌و ڕێگه‌یه‌ی نه‌گرتووه‌ته‌ به‌ر و به‌خۆڕایی فێری زمانی فارسی و كوردی نه‌بووه‌، به‌ڵكوو حیسابی دواڕۆژی بۆ كراوه‌.

هاتنه‌وه‌ی مێجه‌رسۆن بۆ سلێمانی
مێجه‌رسۆن Major Ely Bannister Soane له‌نێوان ساڵانی ساڵی (1919 -1921) حاكمی سیاسیی ئینگلیزه‌كان بووه‌ له‌ سلێمانی. به‌رله‌وه‌ی بگات، گرینهاوس حاكمی سیاسیی شێخ مه‌حمودی ئاگادار كردبوو، بۆ پێشوازیكردن له‌ سۆن چی پێویست بوو كرا.
پتر له‌ 500 سوار و 1000 پیاده‌ به‌خێرهاتنیان كرد و چادر و ڕه‌شماڵ له‌ خۆرئاوای سلێمانی هه‌ڵدرابوون، مێجه‌رسـۆن به‌ فڕۆكه‌ گه‌یشت و كه‌ دابه‌زی یه‌كه‌یه‌كه‌ له‌گه‌ڵ خه‌ڵكه‌كه‌دا ته‌وقه‌ی كرد و ده‌ستی گۆشین به‌ڵام به‌ هیچ جۆرێك ڕووی نه‌كرده‌ شێخ مه‌حمود و ئه‌ویش له‌ ڕقا به‌جێی هێشت و گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ سلێمانی و خه‌ڵكه‌كه‌ش به‌دوای ئه‌وا چۆڵیان كرد و له‌ ئینگلیزه‌كان به‌ولاوه‌ كه‌سی تری تیا نه‌ما له‌و ناوه‌دا.

له‌نێوان مێجه‌رسۆن و شێخ مه‌حمودا
سۆن، هه‌ر له‌ یه‌كه‌م ڕۆژدا ده‌ستی كرد به‌ كاروبار، كه‌وته‌ شه‌ڕ فرۆشتن به‌ (شێخ مه‌حمود). هه‌ر ڕۆژه‌ بیانوویه‌كی به‌ شێخ مه‌حمود ئه‌گرت و مووچه‌كه‌ی له ‌(15) هه‌زار ڕۆپیه‌وه‌ كرد به‌ (10) هه‌زار ڕوپیه‌.
شێخ مه‌حمود بۆی ده‌ركه‌وت ئه‌و ڕه‌فتاره‌ی مێجه‌رسۆن شتێكی خۆڕایی نه‌بووه‌ به‌ڵكوو به‌ هۆی گۆڕینی سیاسه‌تی به‌ریتانیاوه‌ بووه‌ به‌رامبه‌ر به‌ كورد.

ڕۆژنامه‌ به‌ زمانی كوردی
سـۆن زمانی كوردیی به‌ باشی ئه‌زانێ و كتێبێكی ده‌رباره‌ی ڕێزمانی كوردی نوسیووه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شا سـۆن یه‌كه‌م كه‌سه‌ كه‌ فەرمانی دا له‌ سلێمانی به‌ كوردی ڕۆژنامه‌ ده‌ربچێت.
بۆ ئەوەی مەرامەکانی خۆی لە رۆژنامەدا بڵاو بکاتەوە، لە بەسڕە چاپخانەیەکی هێنا، لە 1920 یه‌كه‌مین ژماره‌ی ڕۆژنامه‌ی (پێشكه‌وتن)ی له‌ شاری سلێمانی ده‌رهێنا. زمانی كوردی به‌ هۆی ئه‌م ڕۆژنامه‌ تاقانه‌یه‌وه‌ له‌ سلێمانیدا هاته‌ نووسین و خوێندنه‌وه‌.
چونكه‌ له‌ زه‌مانی توركا زمانی میریی خوێندن، توركی بوو. به‌ڵام له‌ حوجره‌ی لای مه‌لاكان خوێندن به‌ زمانی فارسـی بوو. له‌ناو بازرگان و به‌شی زۆری خه‌ڵكیشا به‌ فارسی نووسین و شیعردانان باو بوو.
هه‌ر به‌ هاندانی سۆن هه‌ندێ له‌ نووسه‌ره‌كانی ئه‌و ڕۆژه‌ی سلێمانی كه‌وتبوونه‌ سه‌ر بیر و مه‌یلی نووسینی كوردیی په‌تی. ته‌نانه‌ت سۆن بۆ ئه‌مه‌ پاداشتێكی دانابوو و ئه‌وانه‌ی كه‌ نزیكه‌ی لاپه‌ڕه‌یه‌كیان له‌ هه‌ر باسێك به‌ كوردیی په‌تی ده‌نووسییەوه‌ له‌ 20ه‌وه‌ تا 30 ڕوپیه‌ پاداشتی پێ ده‌به‌خشین.

ئه‌وانه‌ی له‌ ڕۆژنامه‌كه‌ ده‌یاننووسی
به‌ڵام هه‌ندێ له‌وانه‌ كه‌ له‌ پێشكه‌وتندا ده‌یاننووسی له‌وانه‌ بوون، زیاتر چاویان له‌ خۆبردنه‌پێشه‌وه‌یە له‌ سۆن و گه‌یشتن به‌و پاداشته‌ بوو. ئه‌مانه‌ ده‌یانویست كه‌ سۆن له‌ خه‌ڵك بكه‌ن به‌ بت.
سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش، به‌ هۆی (ڕۆژنامه‌ی پێشكه‌وتن)ه‌وه‌ توانجی پیس و بێشه‌رمانه‌یان ئه‌گرته‌ ئه‌وانه‌ی ئینگلیزیان نه‌ئه‌په‌رست. كینی سۆن و ده‌سوپێوه‌نده‌كانی له‌وانه‌ بوو كه‌ توركخواز بوون و چاویان بڕیبووه‌ ئۆزده‌میر پاشا و گه‌ڕانه‌وه‌ی توركیای كه‌مالی بۆ كوردستان و عیراق.
هه‌ر له‌ ڕۆژنامه‌ی (پێشكه‌وتن)دا هه‌ندێ باسی جوان و وتار یا وێژه‌ی به‌نرخیش بڵاو ئه‌كرایه‌وه‌، گه‌لێ كه‌س نه‌یانده‌خوێنده‌وه‌. چونكه‌ به‌ چاوێكی سوزك ده‌یانڕوانیه‌ ڕۆژنامه‌كه‌، چونكه‌ سه‌ر به‌ ئینگلیزه‌كان بوو.

كرده‌وه‌ سه‌یره‌كانی مێجه‌رسۆن
مێجه‌ر سۆن له‌ ڕووی فیز و لووتبەرزیی خۆی و مه‌رایی و دووڕوویی زۆربه‌ی خه‌ڵكی دەوروبەریەوە‌، ورده‌ ورده‌ جڵه‌وی حوكمی له‌ده‌ست ده‌رده‌چوو، له‌به‌ر ئه‌مو‌ گه‌لێ كه‌سی كردبوو به‌ دوژمنی خۆی، به‌ چه‌شنی حوكمی قه‌ره‌قووش سلێمانیی ده‌برد به‌ڕێوه‌.
كه‌م ده‌رئه‌كه‌وت و به‌مه‌ ئه‌یویست سامێك به‌ خۆی په‌یدا بكا. كه‌ سۆن به‌ بازاڕا بڕۆیشتایه‌ ده‌بوو خاوه‌ن دوكان و كڕیاره‌كان به‌ جارێ ڕاست بنه‌وه‌ و له‌ سڵاویا بوه‌ستن. ڕێبوار خۆی لادا و ڕێی بۆ چۆڵ بكا. هه‌رچه‌نده‌ ڕێگه‌كانی ڕێك ئه‌خست و هه‌ندێ ڕێگه‌وبانی تازه‌ی ئه‌كرده‌وه‌، بەڵام به‌شی زۆربه‌ی ئه‌و پارانه‌ له‌ڕێی هه‌ندێ چاودێریكه‌ره‌كانه‌وه‌ ئه‌چووه‌ باخه‌ڵی خۆیه‌وه‌.
ڕۆژ نه‌بوو له‌سه‌ر ته‌رسی وڵاغ چه‌ند لادێییه‌ك سزا نه‌درێن. پۆلیسێك له‌رزێكی لێ بهاتایه‌ و یا جاسووسێك نه‌خۆش بكه‌وتایه‌، به‌ گه‌وره‌ و بچووكه‌وه‌ ئه‌بوایە بچنه‌ ماڵه‌كه‌ی و هه‌واڵی بپرسن و دوعای خێری بۆ بكه‌ن.
سۆن له‌ناو سلێمانی له‌ بیسته‌كاندا به‌ ڕه‌سمی (تیاترۆخانه‌)ی كردووەته‌وه‌ و پۆلیس پارێزگاریی له‌و شوێنه‌ كردووه‌، ئه‌و كه‌سه‌ی سه‌رپه‌رشتیی شوێنه‌كه‌ی كردووه‌، دوای ڕۆیشتنی سۆن خه‌ڵكه‌كه‌ شاربه‌ده‌ریان كردووه‌. خه‌ڵك شكی تێدا نییه‌ كه‌ له‌ ڕوودا ده‌نگیان نەده‌كرد، به‌ڵام كه‌س نه‌مابوو كه‌ له‌م حاڵه‌ وه‌ڕس نه‌بێ. سلێمانی یه‌كێك بوو له‌و جێگانه‌ی كه‌ له‌ ئیداره‌ی ئینگلیز بێزار بوو، له‌ژێره‌وه‌ وه‌كوو مه‌نجه‌ڵی سه‌ر ئاگر قوڵپی ده‌دا.

رقهه‌ڵگر و کین له‌ دڵ بووه‌
له‌ راستیدا مێجه‌رسۆن كابرایه‌كی زۆر ڕقهه‌ڵگر بووه‌، كه‌ ڕقی له‌ یه‌كێك هه‌ڵبگرتایه‌، قه‌ت دڵی پاك نه‌ده‌بووه‌وه‌ و به‌ هیچ جۆرێك لێبوردن و لێخۆشبوونی لا نه‌بووه‌.
خه‌ڵكی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ شتی سه‌یری مێجه‌رسۆن ده‌گێڕنه‌وه‌، وه‌كوو ئه‌وه‌ی له‌ ساڵی 1909دا كه‌ به‌ناو خه‌ریكی كاسبی و ڕۆن و خوری كڕین بووه‌، چووه‌ بۆ ده‌وروبه‌ری شاره‌زوور، له‌وێ چه‌ند زه‌لامێكی چه‌كداری لێ په‌یا بووه‌ و ڕۆنه‌كانیان لێ سه‌ندووه‌ و سۆن به‌ به‌تاڵی گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌، له‌ ساڵی 1919دا له‌دوای ئه‌وه‌ی شێخ مه‌حمود نێررا بۆ هیندستان و مێجه‌رسۆن بوو به‌ حاكم، تاقمێكی به‌كرێ گرتووه‌ و كه‌وته‌ سۆراخكردنی ئه‌و زه‌لامانه‌ی كه‌ به‌ر له‌ حه‌وت هه‌شت ساڵ رووتیان كرده‌وه. پاره‌یه‌كی زۆری خه‌رج كرد هه‌تا ئه‌و زه‌لامانه‌ی دۆزییه‌وه‌ و به‌ شه‌ق پاره‌ی ڕۆنه‌كه‌ی لێ سه‌ندنه‌وه‌، كه‌ له‌ ڕاستیدا پاره‌كه‌ زۆر له‌وه‌ كه‌متر بوو كه‌ بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ خه‌رجی كردبوو!

سه‌رچاوه‌:
یادداشت: ره‌فیق حیلمی
چیم دی: ئه‌حمه‌د خواجه‌
شێخ مه‌حمودی قاره‌مان و ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی خوارووی كوردستان: محمد ره‌سول هاوار