خوێندنەوەی حیکمەتی ئیشراق - 61

گەڕانەوەی سوهرەوەردی بۆ ماڵە کوردییەکەی

له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ كفربوونی یه‌كبوون له‌گه‌ڵ خوادا سه‌رچاوه‌یه‌كی دیكه‌ی گرنگی هه‌یه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بینینی خودا، كه‌ په‌رچوویه‌كه‌ و وێستگه‌یه‌كی گرنگه‌ له‌ په‌رچووه‌كانی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام محه‌مه‌د. چونكه‌ بینینی خودا نه‌ك ته‌نیا بۆ سۆفییه‌كان، به‌ڵكوو بۆ پێغه‌مبه‌ره‌كانی دیكه‌ش هه‌ڵنه‌كه‌وتووه‌، (په‌رچووی ئیسرا و میعراج، په‌رچوویه‌كه‌ ئه‌وه‌ نیشان ده‌دات كه‌ خودا چ رێزێكی له‌ پێغه‌مبه‌ری ئیسلام ناوه‌ و دیتن و موشاهه‌ده‌ی بۆ پێغه‌مبه‌ر مه‌یسه‌ر كردووه‌، دیتن و موشاهه‌ده‌ش بۆ سۆفییه‌كان حه‌ز و حاڵێكی داواكراو بووه‌) سۆفییه‌كانیش هه‌میشه‌ هه‌وڵیان داوه‌ بگه‌نه‌ حاڵێك تا تێیدا بگه‌نه‌ حاڵی موشاهه‌ده‌ و به ‌دڵ خوا ببینن. حاڵی موشاهه‌ده‌ پایه‌یه‌كه‌ كه‌ سۆفی خوای تیادا ده‌بینێت. بۆیه‌ وێستگه‌ی ئیسرا و میعراج گرنگه‌ بۆ سۆفی تا تێیدا بگاته‌ حاڵی موشاهه‌ده‌ و خوا به‌دی بكات. وێستگه‌یه‌كه‌ بۆ ئه‌وه‌ی گیانی سۆفی به‌سه‌ر هه‌ست و حه‌ز و ئاره‌زووه‌ دنیاییه‌كانیدا سه‌ربكه‌وێت و باڵا بكات و بگاته‌ به‌دیكردنی خوا. ئه‌گه‌ر پێغه‌مبه‌ر به ‌په‌رچووی ئیسرا و میعراج گه‌یشته‌ به‌دیكردنی خوا و موشاهه‌ده‌. ئه‌وه‌ سۆفییه‌كان هه‌وڵ ده‌ده‌ن به‌ میعراجێكی ره‌وانییه‌وه‌ بگه‌نه‌ خوا.


كاتێكیش سۆفی ده‌گاته‌ ئه‌و حاڵه‌، قسه‌كردنی ده‌بێته‌ فه‌رمووده‌ی قودسی. واته‌ ئه‌و قسانه‌ی له‌لای خوداوه‌ له‌سه‌ر زمانی سۆفی ده‌گوترێنه‌وه‌. (حه‌دیسی قودسی) ئه‌و فه‌رموودانه‌ن كه‌ خوا له‌سه‌ر زاری پێغه‌مبه‌ر دركاندوونی، بۆیه‌ كه‌ سۆفیش له‌و حاڵه‌دا قسه‌ ده‌كات، گوته‌كانی ده‌بنه‌ فه‌رمووده‌ی قودسی و قسه‌ی خودا. به‌م شێوه‌یه‌ش سۆفییه‌كان ده‌گه‌نه‌ پایه‌ی پێغه‌مبه‌ر ئه‌گه‌ر بڵندتریش نه‌بن! به‌تایبه‌تیش له‌ شه‌تحه‌كانی به‌ستامیدا دیاره. به‌ستامی پێی وایه‌ ئاسۆ و سنووری پێغه‌مبه‌ر هه‌سته‌كییه‌. به‌ واتایه‌كی هه‌سته‌كی باسی به‌هه‌شت و ئاگر ده‌كات، به‌ڵام سنوور و ئاسۆی به‌ستامی وەک پێیوایە له‌ نووره‌. پێغه‌مبه‌ره‌كان به‌ ته‌نیا داوای لێبوردن له‌ خوا ده‌كه‌ن، كه‌ له‌ میلله‌ت و ئومه‌ی ئه‌وان خۆش بێت، به‌ڵام شه‌فاعه‌تی به‌ستامی بۆ هه‌موو مرۆڤه‌كانه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌ كارێكی سه‌یر نییه‌؟ مرۆڤه‌كان له‌ تۆپه‌ڵه‌قوڕێك زیاتر نین، ئایا خودا پێی زۆره‌ داوای شه‌فاعه‌تی تۆپه‌ڵه‌قوڕێكی لێ بكات؟ دواتریش به‌ستامی پێیوایە ده‌گاته‌ خودابوون. ئه‌و و خودا ده‌بنه‌ یه‌ك شت. پێشتر خودا ئاوێنه‌ی ئه‌و بوو، به‌ڵام ئێسته‌ ئه‌و ئاوێنه‌ی خودایه‌.


بۆیه‌ حه‌لاج ده‌ڵێ: (استخراج مالك بما علیك مما سبق لك لتسعی فیه‌) واتای ئه‌وه‌یه‌ بۆ عه‌بد حه‌قیقه‌ته‌ خوداییه‌كه‌ی بێته ‌ده‌ر كه‌ هه‌بووێكی له‌ پێشتره‌. (له‌ سه‌ریه‌تی كه‌ به‌دی ده‌كات جارێكی دیكه‌ بیگێڕێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش به‌ ئه‌داكردنی مافی چاودێری و ئه‌و ئه‌ركانه‌ی به‌رابه‌ر به‌ هه‌ق له‌ ئه‌ستۆیدایه‌. له‌وێدا ئه‌وه‌ی بۆ ده‌نووسرێ كه‌ هه‌یبوو. واته‌ له‌ ناسووته‌وه‌ ده‌گۆڕێته‌ سه‌ر لاهووت. یه‌كبوون له‌نێوان هه‌ردووكیاندا روو ده‌دات. یان به ‌واتایه‌كی دی ناسووت نامێنێت و ته‌نیا لاهووت ده‌مێنێته‌وه‌، چونكه‌ ئه‌و له‌ ئه‌سڵدا هه‌بووه‌، بێ ناسووت لاهووتییه‌كه‌ی ده‌سه‌لمێ)


ئامانجی وه‌جد یه‌كبوونه‌ به‌ خودا، یه‌كبوونێكی ته‌واو، واتا عاشق و مه‌عشووق له‌ جه‌وهه‌ر و سروشت و توانا و كرداردا ببنه‌ یه‌ك. ئاماژه‌دان به ‌یه‌كێك هه‌مان ئاماژه‌یه‌ به ‌ئه‌ویدی. ئینجا ئاماژه‌ بزر ده‌بێت، چونكه‌ ئاماژه‌ پێدراو ده‌بێته‌ عه‌ده‌م. ته‌نیا واحدێكی ئه‌حه‌د ده‌مێنێ كه‌ هه‌مووه‌ له‌ هه‌موودا.


لێره‌دا جیاوازی له‌نێوان یه‌كبوون و حلوولدا سه‌رهه‌ڵده‌دات چونكه‌ یه‌كبوون بریتییه‌ له‌ (به‌دیكردنی یه‌ك وجوودی ره‌ها، كه‌ هه‌موو شته‌كان به ‌هه‌بوونی ئه‌و یه‌كه‌وه‌ هه‌ن و له‌ خۆیاندا عه‌ده‌من)


له‌ لای حه‌لاج حلوول پێویستی به ‌دوو شت هه‌یه:‌ (له‌نێوچوونی ویستی مرۆڤ له‌نێو ویستی خوادا، نه‌مانی منێتی.)


مه‌رجه‌كانی شه‌تح لای سۆفییه‌كان وه‌ك (به‌ده‌وی) ده‌یانژمێرێ ئه‌مانه‌ن:


1. وه‌جدێكی توند.


2. ئه‌زموونه‌كه‌ ئه‌زموونی یه‌كبوون بێت.


3. سۆفی له‌ حاڵه‌تێكی سه‌رخۆشیدا بێت.


4. له‌نێوه‌وه‌یدا گوێی له‌ ده‌نگێكی خودایی بێت، بانگی بكات بۆ یه‌كبوون و رۆڵه‌كانیان بگۆڕنه‌وه‌.


5. ئه‌مه‌ هه‌مووی له‌حاڵه‌تێكدا روو بدات كه‌ سۆفی له‌ بێئاگاییدا بێت.


تا سه‌رده‌می حه‌لاج، شه‌تح دیارده‌یه‌كی سۆفیگه‌ریی ئاسایی بووه‌ له‌ ئیسلامدا. سه‌ره‌تا شه‌تح له‌لای رابیعه‌ی عه‌ده‌وی و ئیبن ئه‌دهه‌م وێنه‌ یه‌كه‌مینه‌كانی خۆی وه‌رده‌گرێت، ره‌نگه‌ رابیعه‌ یه‌كه‌م كه‌س بووبێت له‌ باخچه‌كانی سۆفیگه‌ریدا، به ‌شیعر و په‌خشان ئاوازه‌كانی خۆشه‌ویستی گوتبن.


(سه‌وری) له‌ رابیعه‌ ده‌پرسێت هه‌قیقه‌تی ئیمانت چییه‌؟ ده‌ڵێ: (له‌ ترسی ئاگر نه‌مپه‌رستووه‌، له‌ خۆشه‌ویستیی به‌هه‌شتیش نا، تا وه‌ك كرێدارێكی خراپ بم، به‌ڵكوو له‌ خۆشه‌ویستی و شه‌وقه‌وه‌ بۆ ئه‌و، په‌رستم.) هه‌روه‌ها ئه‌بووئه‌لقاسم ده‌ڵێ: رابیعه‌ له‌ موناجاتێكی ده‌ڵێ: (خودای من، به ‌ئاگر دڵێك ده‌سووتێنی كه‌ خۆشی ده‌وێی؟)


به‌ستامییش وێنه‌یه‌كی ئاشكرا به ‌شه‌تحه‌كان ده‌به‌خشێت.


دوای ئه‌وه‌ی حه‌لاج ده‌ست به ‌شه‌تحه‌كانی ده‌كات، شه‌تحه‌ی سۆفیگه‌ریی ئیسلامی ده‌چێته‌ قۆناغێكی نوێوه‌. به ‌شێوه‌یه‌ك كه‌ خوێندنه‌وه‌ی شه‌تحه‌كانی به‌ستامییش هه‌ڵوه‌سته‌ی له‌سه‌ر ده‌كرێت. (جونه‌ید) كه‌ یه‌كێك بووه‌ له‌وانه‌ی رقی له‌ حه‌لاج بووه‌ته‌وه‌ و ئینكاری شه‌تحه‌كانی حه‌لاجی كردووه‌. حه‌لاجیش جونه‌یدی له‌ شه‌تحه‌كانی به‌ستامی ئاگادار كردووه‌ته‌وه‌. بۆیه‌شه‌ (جونه‌ید) هه‌ڵساوه‌ به ‌راڤه‌كردنی شه‌تحه‌كانی به‌ستامی و له‌ پایه‌ی به‌ستامیی كه‌م كردووه‌ته‌وه‌ به‌وه‌ی به‌ستامی هه‌رچه‌نده‌ حاڵێكی گه‌وره‌ی هه‌بووه‌، به‌ڵام له‌ حاڵی سه‌ره‌تایی ده‌رنه‌چووه‌ و ده‌ڵێ: (وشه‌یه‌كم لێی نه‌بیستووه‌ به‌ڵگه‌ بێت بۆ ته‌واوبوون و كۆتایی)


هه‌روه‌ها (شبلی)ش دوای كوشتنی حه‌لاج سه‌باره‌ت به ‌به‌ستامی ده‌ڵێ: (ئه‌گه‌ر به‌ستامی له‌ زه‌مانی ئێمه‌ بوایه‌، له‌سه‌ر ده‌ستی هه‌ندێك له‌ منداڵه‌كانی ئێمه‌ ئیسلام ده‌بوو) به‌و واته‌یه‌ی ئێسته‌ موریده‌كانی ئێمه‌ له‌ به‌ستامی زیره‌كترن و ئیسلامبوونیشی له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌وان ئاماژه‌یه‌ بۆ كافربوونی به‌ستامی وه‌ك حه‌لاج، چونكه‌ شبلی له ‌كاتی كوشتنی حه‌لاجیش ئینكاری رایه‌كانی ده‌كات و نه‌فره‌ت له‌ هه‌ڵوێستی حه‌لاج ده‌كات. به‌ده‌وی پێی وایه‌ شبلی به ‌دوو قۆناغدا تێپه‌ڕیوه‌، یه‌كه‌میان قۆناغی پێش كوشتنی حه‌لاجه‌ و دووه‌میشیان قۆناغی دوای كوشتنی حه‌لاجه‌، چونكه‌ تا پێش كوشتنی حه‌لاج، شبلی چه‌ندین شه‌تحه‌ی هه‌یه‌ كه‌ زۆر له‌ شه‌تحه‌كانی به‌ستامی ده‌چن و ته‌نانه‌ت هه‌ندێ له‌ شه‌تحه‌كانی دووباره‌كردنه‌وه‌ی شه‌تحه‌كانی به‌ستامین، به‌ڵام دوای كوشتنی حه‌لاج شبلی ده‌گۆڕێت و هه‌ڵویستیشی زیاتر له‌ تۆبه‌كارێك ده‌چێت.


كوشتنی حه‌لاج به‌و شێوه‌ دڕنده‌یه‌، دیاره‌ ئه‌و په‌یامه‌ی له‌ پشت بووه‌ بۆ سۆفییه‌كان، كه‌ هه‌ر سۆفییه‌ك وه‌ك حه‌لاج بدوێت و قسه‌ بكات و په‌نهانییه‌كان ئاشكرا بكات، ئه‌وا چاره‌نووسی له‌ چاره‌نووسی حه‌لاج باشتر نابێت. واتا پێوه‌ندییه‌كی نوێ له‌نێوان سۆفیگه‌ری و چاره‌نووسی سۆفییه‌كاندا دروست بوو.


دیاره ‌تا پێش حه‌لاج زمانی سۆفییه‌كان زمانێكی تایبه‌ت بوو و ته‌نیا ئه‌و ده‌سته‌بژێرێک‌ تێی ده‌گه‌یشتن كه‌ سۆفی بوون، به ‌یه‌ك زمان ده‌یاننووسی و له‌ یه‌كتر تێده‌گه‌یشتن. زمانێكی ره‌مزی بوو و گرێیه‌كانیش ته‌نیا به ‌سۆفییه‌كان ده‌كرایه‌وه‌، به‌ڵام حه‌لاج هات و ئه‌و سروشته‌ی سۆفیگه‌ریی وێران كرد، نهێنییه‌كانی بۆ خه‌ڵكی دركاندن و وه‌ك به‌ستامی، بێ ترس یه‌كبوون و حلوولبوونی راگه‌یاند.


دیاره‌ ده‌رچوون و لادانه‌كانی حه‌لاج لێره‌دا جێگه‌ی باسن كه‌ سروشتی حه‌لاج له‌گه‌ڵ سۆفیبوون و زمان و بابه‌ته‌ تایبه‌تییه‌كانی سۆفیگه‌ری دژ دێته‌وه‌. دیاره‌ سۆفیگه‌رییه‌كه‌ی حه‌لاج له‌ جۆری سۆفیگه‌ریی گنوسیه‌، دوای گۆڕان و پێشكه‌وتنه‌كانی سۆفیگه‌ری له‌ ئیسلامدا وه‌ك له‌ به‌شه‌كانی پێشووتریش باسمان كرد كه‌ سه‌ره‌تا سۆفیگه‌ریی ئیسلامی زاهیدانه‌ له‌ لای حه‌سه‌نی به‌سری ده‌ست پێ ده‌كات، ترسان له‌ خودا پایه‌كه‌ی بوو، دواتر سۆفییه‌كان له‌گه‌ڵ (رابیعه‌ و ئیبن ئه‌دهه‌م) ده‌په‌ڕنه‌وه‌ بۆ خۆشه‌ویستیی خوا، ئینجا له‌ خۆشه‌ویستییه‌وه‌ بۆ فه‌نا و مه‌عریفه‌. (زونون ئه‌لمیسری ٧٩٦-٨٥٩ زایین) و تیۆره‌كه‌ی له‌باره‌ی مه‌عریفه‌. (به‌ستامی ٨٠٤-٨٧٤ زایین) به‌ عه‌قیده‌كه‌ی ده‌رباره‌ی فه‌نا. (جونه‌ید ٨٣٦-٩١٠ زایین) به‌ تیۆریی ته‌وحید و (حه‌لاج ٨٥٨-٩٢٢ زایین) و ئه‌زموونه‌كه‌ی له‌ (حلوول) قووڵاییه‌كی گنوسییانه‌ – مه‌عریفییانه‌ به‌ سۆفیگه‌ری ده‌به‌خشێت، دیاریشه‌ كاریگه‌ریی بایه‌زیدی به‌ستامی و سه‌فه‌ر و گه‌ڕانه‌كانی حه‌لاج بۆ هیندستان و زۆر شوێنی دیكه‌ و بنه‌چه‌ ئێرانییه‌كه‌ی هاوكار و هۆكارن بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و ته‌وژمه‌ گنوسییه‌ به‌ سۆفیگه‌ری ببه‌خشێ. هه‌روه‌ها راگه‌یاندنی حلوول و دۆزینه‌وه‌ی كۆمه‌ڵێ به‌هانه‌ له‌ قورئان خۆیدا بۆ حلوول له‌ خودی خوداییدا، ره‌هه‌ندێكی مه‌عریفییانه‌ به ‌سۆفیگه‌ریی ده‌به‌خشن.