خیانه‌ت له‌ خوڕەمییه‌كانی ئازه‌ربایجان

خیانه‌ت له‌ مێژووى كورددا له به‌ره‌به‌یانی مێژووەوە تا 16ی ئۆكتۆبه‌ر

(14)

 

(خوڕەمییه‌كان) ئه‌و پێكهاته‌ ئایینه‌ی نێو سنووری ده‌وڵه‌تی خه‌لافه‌تی عه‌باسی بوون، كه‌ په‌یڕه‌ویکاری ئایینى مه‌زده‌كی بوون. (ئایینى مه‌زده‌كى)ش ئه‌و ئایینه‌ بوو كه‌ له‌ سه‌ره‌می (قوبادی یه‌كه‌می ساسانی) له‌ ساڵی (488ز) له‌لایه‌ن (مه‌زده‌ك كوڕى بامداد)ى گه‌وره‌ موغی زه‌رده‌شتی بڵاو كرایه‌وه‌. (مه‌زده‌ك) به‌هۆی پایه‌مه‌كه‌یه‌وه‌، هه‌وڵی دا چاره‌سه‌رێك بۆ كێشه‌كانی ئه‌و قۆناغه‌ی ده‌وڵه‌تی ساسانی بدۆزێته‌وه‌، كه‌ خۆی له‌ قه‌یرانی دارایی و ناسه‌قامگیریی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌بینییه‌وه‌. بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش، بانگه‌شه‌ی بۆ ئه‌وه‌ كرد، كه‌ دارایی موڵكی گشتییه‌ و موڵكی هیچ تاكێك نییه‌، چونكه‌ تاكه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان له‌سه‌ر ڕه‌نج و ماندووبوونی تاكه‌ هه‌ژار و زه‌حمه‌تكێشه‌كان ده‌وڵه‌مه‌ند بوون. هه‌روه‌ها بانگه‌شه‌شی بۆ ئه‌وه‌ كرد كه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی پیاوه‌كان ئازاد كراون چه‌ند ژنێك بهێنن، ئافره‌ته‌كانیش ئازادن چه‌ند پیاوێك بكه‌نه‌ هاوسه‌ری خۆیان. دیاره‌ ئامانجی (مه‌زده‌ك) ئه‌وه‌ نه‌بوو كه‌ ژنه‌كان له‌ یه‌ك كاتدا چه‌ند پیاوێكیان هه‌بێت، به‌ڵكوو مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ بوو كه‌ ئه‌گه‌ر پیاوێك ڕازی بوو، ژنه‌كه‌ی چه‌ند مێردێكی هه‌بێت، ئه‌وا خۆیشی ئازاده‌ چه‌ند ژنێك بكات به‌ هاوسه‌ری خۆی. ئاسایی (مه‌زده‌ك) ده‌یزانی هیچ پیاوێك ڕازی نابێت كه‌ ژنه‌كه‌ی ژنی كه‌سی تر بێت، جگه‌ له‌ خۆی، بۆیه‌ به‌و داوایه‌ ویستی رێگری له‌ فره‌ژنی بكات، نه‌وه‌ك ڕه‌گه‌زی مێینه‌ بكاته‌ موڵكی گشتی، وه‌ك زۆرینه‌ی مێژوونووسانی عه‌ره‌بی و ئیسلامی بۆی چوون. دیاره‌ ئه‌گه‌رچی ئه‌و پەیا‌مه‌ له‌نێوان ساڵانی (488-497ز) له‌لایه‌ن (قوبادی یه‌كه‌م)ى پادشای ساسانی دانی پێدا نرا و بووه‌ ئایینى فه‌رمیی ده‌وڵه‌تی ساسانی، به‌ڵام دواجار لێی درا، تا گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی له‌ ساڵی (536ز)دا خودی (مه‌زده‌ك) له‌لایه‌ن (ئه‌نوشیروان كوڕی قوباد) ده‌ستگیر كرا و كوژرا، به‌ڵام په‌یامه‌كه‌ی بۆ ساڵانێكی زۆر دواتر مایه‌وه‌، تا ئه‌وه‌ی له‌ سه‌ده‌ی سێیه‌می كۆچی، به‌رامبه‌ر به‌ سه‌ده‌ی نۆیه‌می زایینی، به‌ناوی (خوڕه‌می) ده‌ركه‌وته‌وه‌. په‌یڕه‌وانی ئه‌و ئایینه‌ش له‌ فارس و كورد و عه‌ره‌ب و پێكهاته‌كانی تر بوون. واته‌ كورده‌كان یه‌كێك بوون له‌ پێكهاته‌كانی ئه‌و ئایینه‌. ته‌نانه‌ت بڕوا وایه كه‌ خودی (بابه‌ك) كورد بووبێت. هه‌ر بۆیه‌ له ‌ساڵى (201ك/816ز) سه‌ركردایه‌تیى بزووتنه‌وه‌یه‌كی ئایینیى له‌ دژی ده‌وڵه‌تی خه‌لافه‌تی عه‌باسی كرد. بزووتنه‌وه‌كه‌ (بیست‌ و دوو ساڵ) به‌رده‌وام بوو، تا دواجار له‌ سه‌رده‌می خه‌لیفه‌ (موعته‌سم بیللا)ى عه‌باسى‌ و له‌لایه‌ن (ئه‌فشین)ى سه‌ركرده‌ى توركى له‌ ساڵی (223ك/838ز) لێ درا. ئه‌وه‌ش دوای ئه‌وه‌ی (بابه‌ك) به‌ دیلى كه‌وته‌ ده‌ست عه‌باسییه‌كان و فەرمانى كوشتنى درا. به‌وه‌ش بزووتنه‌وه‌كه‌ كۆتایى پێ هات.


كۆتاییهاتن به‌و بزووتنه‌وه‌یه‌ به‌هۆی خیانه‌تێكه‌وه‌ بوو كه‌ كه‌سایه‌تییه‌كى كورد به‌ناوی (ئیبنولبه‌عیت) له‌ (عیسمه‌تى كوردی) یه‌كێك له‌ دیارترین سه‌ركرده‌كانی بزووتنه‌وه‌كه‌ی كردى. به‌وه‌ش كۆڵه‌كه‌یه‌كی سوپاكه‌ی (بابه‌ك) تێكشا و په‌رته‌وازه‌ بوو، چونكه‌ سه‌ركرده‌كه‌یان كوژرا. به‌و ڕووداوه‌ش وره‌ی خوڕه‌مییه‌كان ڕووخا، چونكه‌ (عیسمه‌تى كوردى) سه‌رباری ئه‌وه‌ی كه‌سایه‌تییه‌كی دیاری كورد و ناسراو بوو، فه‌رمانڕه‌واى شارى (مه‌رند)ى ئازه‌ربایجانیش بوو. ته‌نانه‌ت دوای ئه‌وه‌ی له‌ ساڵی (220ك/835ز)دا په‌یوه‌ندیى به‌ بزووتنه‌وه‌كه‌وه‌ كرد ‌و شار‌ و ناوچه‌كانى ده‌وروبه‌رى خسته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتى (بابه‌كى خوڕەمى)، ده‌یان سه‌رۆك هۆزى كوردى ناوچه‌كه‌‌ و ده‌وروبه‌رى له‌ژێر كاریگه‌ریی (عیسمه‌تی كوردی) په‌یوه‌ندییان به‌ (بابه‌ك)ه‌وه‌ كرد ‌و ناوچه‌كانى ژێر ده‌سه‌ڵاتیان خسته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی بزووتنه‌وه‌كه‌یه‌وه‌. دواتر به‌هۆی ئه‌و سه‌رۆك هۆزانه‌وه‌، هه‌زاران جووتیارى كورد له‌پاڵ (جووتیارانى فارس‌ و ئه‌رمه‌ن‌ و ڕۆم) په‌یوه‌ندییان پێوه‌ كرد. كار گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی كورده‌كانی هه‌رێمی چیاش له‌پاڵ كورده‌كانی هه‌رێمی ئازه‌ربایجان و خوزستان و فارس، چوونه‌ پاڵى. ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ى كورده‌كانیش بۆ بزووتنه‌وه‌یه‌كى سیاسى‌ و كۆمه‌ڵایه‌تى‌ و ئایینیى وه‌ها، سه‌لماندنى ئه‌و ڕاستییه‌ بوو، كه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانى عه‌باسى، هاوكار ‌و پشتیوانى مافى ڕه‌واى ئه‌وان ‌و دابینكردنى بژێویی ژیانیان نه‌بوون. هه‌ر بۆیه‌ چوونه‌ته‌ پاڵ ئه‌و بزووتنه‌وه‌یه‌وه‌. واته‌ ئامانجی ئه‌وان ئه‌وه‌ بوو تا له‌ژێر سه‌ركردایه‌تیی (عیسمه‌تى كوردی)دا به‌و مافانه‌یان بگه‌ن، كه‌ له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تى خه‌لافه‌تی عه‌باسییه‌وه‌ زه‌وت كرابوو، بۆیه‌ گه‌یشتن به‌ مافه‌كانیان به‌ پشتیوانیی له‌ (عیسمه‌تی كوردی) و بزووتنه‌وه‌كه‌وه‌ به‌سترابووه‌وه‌، به‌ڵام به‌رله‌وه‌ی ئه‌و هیوایانه‌ بگه‌نه‌ ئامانج، به‌هۆی كوردێكه‌وه‌ لێ درا و كوژرا. ئه‌وه‌ش دوای ئه‌وه‌ی (ئه‌فشین) سه‌ركرده‌ی سوپای عه‌باسییه‌كان بۆ لێدانی بزووتنه‌وه‌كه له‌ ڕێگای ئه‌و خیانه‌تكاره‌وه‌ ده‌ستی گه‌یشته‌ (عیسمه‌تی كوردی) و كوشتى. به‌و ڕووداوه‌ش وره‌ى سوپاكه‌ى (بابه‌ك) دابه‌زی و ڕووی له‌ ڕووخان كرد، چونكه‌ وه‌ك ئاماژه‌مان پێ دا، (عیسمه‌ت) سه‌ركرده‌یه‌كى دیار‌ و به‌تواناى بزووتنه‌وه‌كه‌ بوو، كه‌ خودی (بابه‌ك) هیوایه‌كی گه‌وره‌ی له‌سه‌ر هه‌ڵچنیبوو. پاداشتی (ئه‌فشین)یش بۆ (ئیبنولبه‌عیت) كوشتنی بوو. ئه‌وه‌ش دوای ئه‌وه‌ی (بابه‌ك)ى به‌دیل گرت و ده‌ستی به‌سه‌ر ناوچه‌كه‌یدا گرت، كه‌وته‌ داگیركردن و سووتاندن و كاولكردنی هه‌موو ئه‌و ناوچانه‌ى ده‌ستى بەسه‌ردا گرتبوو.


لێره‌شەوە بۆمان ده‌ردەكه‌وێت، كه‌ خیانه‌ت چ زیانێكی گه‌وره‌ی له‌ بزووتنه‌وه‌یه‌ك دا كه‌ بۆ ماوه‌ی (بیست) ساڵ دوو خه‌لیفه‌ی عه‌باسیی (عه‌بدوڵای مەئموون و موعته‌سم بیلا)ى به‌خۆیه‌وه‌ سه‌رقاڵ كرد. بزووتنه‌وه‌یه‌ك، كه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و خیانه‌ته‌ و توندی و دڵڕقیی توركه‌كانی نێو سوپای عه‌باسی نه‌بوایه‌، له‌و كاته‌دا ئاسایی كۆتایی به‌ ده‌سه‌ڵاتی خه‌لافه‌تی عه‌باسی هێنابوو.

 

سه‌رچاوه‌كانی ئه‌م باسه‌:
1..الطبري: تاریخ الطبري.
2. أبن الاثیر: الكامل فی التاریخ.
3. حسین قاسم العزیز: البابكیة‌.