شەڕی ئێران و گۆڕانكارییە ئابوورییەكان

‏‎سەپاندنی سزای قورس و بەردەوام، جوڵەی سەربازی و رەوانەكردنی گەورەترین كەشتی فرۆكە هەڵگر بۆ كەنداو، هەڕەشەی بەردەوام و كۆكردنەوەی هەڵوێستی هاوپەیمانەكان و گەیاندنی مێسجی هەڕەشە ئامێز بۆ هێزە سێبەرەكانی كۆماری ئیسلامی ئێران هەمو ئاماژەن بۆ ئەوەی كە پێدەچێت ئەمەیكا لە بارەی پرسی رووبەرووبونەوەی ئێرانەوە بە جدی هاتبێتە سەر خەت، یان لانیكەم جدی بێت لەدروستكردنی دۆخێك كە تێیدا ئەگەری هەڵگیرسانی جەنگ ئەگەرێكی بەهێزبێت.

‏‎ئەو شەرە رووبدات یاخود نا چەندین دۆخی گەورەی ناجێگیری سیاسی ئابوری كۆمەڵایەتی دروستدەكات، لێرەدا كاریگەرییە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكەی قوڵبونەوەی گرژییەكان جێدەهێڵین و تێشكدەخەینە سەر لایەنە ئابورییەكەی كە گرێدراوە بەئایندەی چەندین وڵات و كۆمەڵگای ناوچەكەوە.

‏‎ئەگەر ئێران و ئه مریكا رووبەرووی یەكتر ببنەوە سەرەڕای ماڵوێرانی گەورەی ئابوری بۆ ئێران و خەرجێكی گەورە بۆ ئەمریكا، ناوچەكە زیانێكی ئابوری گەورەی بەردەكەوێت كە بەسەدان ملیون دۆلار دەخەمڵێنرێت.

لە قۆناغی دووەمی سزاكاندا كە جگەلە بەئامانجگرتنی كەرتی وزەو نەوت، كەرتەكانی دیكەی ماددەكانزاییەكان وەك ئاسن و مس و ستیل كرانە ئامانجی سزاكانی ئەمریكا، بەوەش كۆماری ئیسلامی ئێران بەتەواوەتی كەوتە ژێر فشاری گەورەی ئابورییەوە، بەرپرسانی باڵای كۆماری ئیسلامی ئێران دانیان بەكاریگەری و مەترسی سزا سەپێنراوەكاندا كردوە، لەدواین لێدوانیشیدا دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاند ئابوری كۆماری ئیسلامی ئێران لەداڕمانی بەردەوامدایە.

‏‎زیانە ئابوورییەكانی ئێران:

‏‎ئێران دەوڵەتێكی گەورەی خاوەن سەروەری و شارستانیەتێكی هەزار ساڵەیە، توانایەكی سەربازی و ئابوریی گەورەیە كە نیوەی زیاتری شەقام و بازاری رۆژهەڵاتی ناوەراست ئاراستەدەكات.

هەرچەندە لەماوەی رابردودا كۆماری ئیسلامی ئێران بەرهەمی ناوخۆیی زۆربوە و لەگەشەكردنێكی بەردەوامی ئابوری و پیشەسازیدابوە، بەڵام دوبارەبونەوەی سزا نێودەوڵەتییەكان بۆ چەندین جار و بەتایبەتیش دواین سزاكانی ئەمریكا بۆسەر ئەو وڵاتە كاریگەریی ئێجگار گەورەی هەبو ئەوەش حەسەن رۆحانی سەرۆکی کۆماری ئیسلامی ئێرانی ناچارکرد ساڵی 2015 رێکەوتنێک لەگەڵ ئەمریکا و پێنج وڵاتە پیشەسازییە گەورەکەی جیهان لەبەرامبەر کەمکردنەوەی چالاکی پرۆگرامە ئەتۆمییەکەی واژۆبکات.

بەپێی زانیارییەکانی بانکی ناوەندی ئێران، گەشەی ئابوری ئەو وڵاتە ساڵێک پاش رێکەوتننامەی ئەتۆمی بەرزبونەوەیەکی بەرچاوی بەخۆوە بینی و ئاستی گەشەکردنیش گەشتە لەسەدا 12.3، بەڵام زۆربەی کاریگەرییەکانی گەشەی ئابووری بەهۆی بوژانەوەی کەرتی نەوت و گازەوە بوە و کەرتەکانی دیکە گۆڕانکارییەکی ئەوتۆیان بەسەر نەهات.

بەڵام دواتر لەساڵی 2017 دا بەهۆی هەڵوەشاندنەوەی رێکەوتننامە ئەتۆمییەکەی ئێران، گەشەی ئابووری ئەو وڵاتە بەڕێژەی لەسەدا 3.7 كەمبوەوە و کاریگەرییەکەشی لەسەر هاوڵاتیانی ئێرانی بەجۆرێک بو کە خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی بەرفراوانی لێکەوتەوە.

لاوازبونی گەشەی ئابوری ئێران و ئەو کاریگەرییە زۆری کە لەسەر رێژەی وەبەرهێنانی ناوخۆیی بەجێیهێشتوە راستەوخۆ کاریگەری لەسەر بەهای دراوی ئەو وڵاتە هەبوە.

خواستی دراوی بیانی زیادیکردوە، لەبەرئەوەی هاوڵاتی ئاسایی دڵنیایی بۆ بەهای دراوی وڵاتەکەی کەمبوەتەوە و بەهۆیەوە هاوڵاتی ئەو وڵاتە هەوڵدەدات پارەی پاشەکەوتکراو تەنانەت سەرمایەی جوڵاویشیان بکەن بە پارەی بیانی.

لەمانگی تەموزی 2014 دا بەهای یەک دۆلاری ئەمریکی تەنها 4 هەزار تمەنی ئیرانی بووە، دواتر لەژێر کاریگەری بەردەوامبونی سزاکان و سەرهەڵدانی ئاڵۆزی زیاتر لەپەیوەندییەکانی ئێران و ئەمریکا، بەهای دراوی ئەو ولاتە بەردەوام لەکەمبونەوەدا بووە تا دۆخی ئێستای کە هەر دۆلارێکی ئەمریکی بەرامبەرە بە 14 تا 15 هەزار تمەن.

هەمو ئەوانەش وایانکردووە بەهای دراوی ئەو وڵاتە بەردەوام لەکەمبوونەوەدا بێت بەتایبەتی بەرامبەر بەدۆلاری ئەمریکی.

كەمبونەوەی بەهای دراوی ئەو وڵاتەش كاریگەری راستەوخۆی لەسەر جوڵەی بازاڕ و چالاكییە بازرگانییەكان هەیە كە رۆحی ئابووری هەر وڵاتێكە، لەبەرئەوە بەردەوامبونی ئەم دۆخە و كەمبونەوەی بەهای دراوی ئێران بەوجۆرە هێزی ئابوری ئەو وڵاتە لە سفر نزیكدەكاتەوە.

ئەو دۆخە ئابوورییە خراپەی ئێستا لە ئێران دروستبوە كاریگەری دیكەی نەرێنی هەیە و سەردەكێشێت بۆ ناڕەزایەتی توند و ئاراستەكردنی شەقام، بەوپێیەی هاوڵاتی بەرگەی بەردەوامی سزاكان ناگرێت، بەوەش ناسەقامگیری سیاسی و كۆمەڵایەتی سەرهەڵدەدات.

‏‎كاریگەری سەرهەڵدانی شەڕ لەسەر وڵاتانی دراوسێ

‏‎ئابووری ئێران راستەو خۆ بەستراوەتەوە بەعێراق وتوركیا و سوریا و ئەفغانستان و پاكستان وهندستان، بەوپێیەش ئێران بەوە ناسراوە لەشەڕی هێزە سێبەرەكاندا بەهێزە، ئەوەش وادەكات كاریگەرییەكانی شەڕ بەزویی بگوازرێتەوە بۆ وڵاتانی دراوسێ، بەتایبەتیش ئەو وڵاتانەی كە هێزی سێبەری ئێرانی لێیە.

‏‎بەوەش ئابووری و دراوی ئەو وڵاتانە دەكەوێتە ژێر كاری شەڕ، ئابوورییەكانیان لە ناوخۆو دەرەوەدا لاواز دەبێت، توانای پاڵپشتی دارایی بۆ هێزە سێبەرەكان و وڵاەكانیان كەمتردەبێتەوە بەوەش بەبەردەوامبونی شەڕ یان لانیكەم بەردەوامبونی سزا ئابورییەكان ئێران دۆستایەتی و هاوپەیمانی لەدەستدەدات، لەناوخۆشدا روبەروی بەرەنگاربونەوەی بێزاری خەڵك و جوڵەی هێزە نەیارەكانی دەبێتەوە.

‏‎لەدەرئەنجامدا، ناوچەكە توشی رووخانی ئابوری دەبێتەوە بەتایبەتی ئەگەر نەتوانێت بەدیلی شمەك نۆ خۆیی پەیدا بكات.

‏‎پرسێكی گرنگ لێرەدا دێتە ئاراوە كەبۆچی نەیانتوانیوە خۆیان چارەی دەردی خۆیان بكەن هەندێك جار ئەو پێداویتیانە بەناچاری پر ناكرێنەوە هەندێكجار بەناچاریش دەبێت لە دەرەوە نهێنرێت بۆیە ئێران توانیویەتی ئەو هەلە بقۆزێتەوە

‏‎ئێستا كە ئێران ناتوانێت ئەو كاڵایانە بۆ ناوچەكە دابین بكات یاخود وڵاتان ناتوانن لەبەرسزاكان لێیی بكرن بێگوما ئەوانیش وەك ئێران توشی شكستی توندی ئابووری دەبنەوە


تارا شوان
به رپرسی ئینستتیوتی ئابوری ئه مریكی كوردی