خوێندنەوەی حیکمەتی ئیشراق - 60

گەڕانەوەی سوهرەوەردی بۆ ماڵە کوردییەکەی

٤-٢/٥ خوێندنه‌وه‌ی حه‌لاج
١-٤-٢/٥ حه‌لاج وه‌ك سۆفی و نووسه‌ر
ئه‌گه‌ر بمانه‌وێ حه‌لاج بخوێنینه‌وه‌، ئه‌وه‌ سه‌ره‌تا ده‌بێ دوو وێنه‌ی حه‌لاج لێك جیا بكه‌ینه‌وه‌، یه‌كه‌میان حه‌لاجی سۆفییه‌ و دووه‌میشیان حه‌لاجی شاعیر و نووسه‌ره‌.
له‌ وێنه‌ی یه‌كه‌مدا، سۆفیبوونی حه‌لاج ده‌بێته‌ هه‌بوون و نووسه‌رییه‌كه‌ی ده‌بێته‌ ماهییه‌ت. له‌ دووه‌میشیاندا به‌پێچه‌وانه‌وه‌، نووسه‌رییه‌كه‌ی ده‌بێته‌ هه‌بوون و ماهییه‌ته‌كه‌ی سۆفی. له‌ هه‌ردوو وێنه‌كه‌شدا، ئێمه‌ پێویستیمان به‌ هه‌بوون و ماهییه‌تی هه‌یه‌، واتا هه‌م به‌رهه‌مه‌كانی و هه‌م سۆفیبوونی و ژیان و مردنی.
ناتوانین هه‌بوونی حه‌لاج و به‌رهه‌مه‌كانی له‌یه‌كدی جیا بكه‌ینه‌وه‌، چونكه‌ حه‌لاج و سۆفیبوون و نووسین و هزر و هه‌بوونی خۆی وه‌ها ئاوێته‌ی یه‌ك ده‌بن كه‌ ده‌رفه‌تێك نامێنێته‌وه‌ بۆ ئێمه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ژیان و هه‌بوون و مردن و نووسینه‌كانی له‌یه‌كدی جیا بكه‌ینه‌وه‌. حه‌لاج هه‌بوونی خۆی ئاوێته‌ی سۆفیگه‌ری ده‌كات و نه‌وه‌ك ته‌نیا به ‌بیركردنه‌وه‌ ده‌بێته‌ سۆفی، یان وه‌ك كه‌سێك له‌ ده‌ره‌وه‌ی سۆفیبووندا بیر له‌ سۆفیگه‌ری بكاته‌وه‌. ئه‌و كه‌ ده‌بێته‌ سۆفی بیر له‌ سۆفیبوون ناكاته‌وه‌، به‌ڵكوو سۆفییانه‌ بیر ده‌كاته‌وه‌ و ده‌بینێت. به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌و فه‌یله‌سووفانه‌ی بیر له‌ فه‌لسه‌فه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌، به‌ڵام فه‌یله‌سووفانه‌ بیر ناكه‌نه‌وه‌. یان ئه‌و ئه‌دیبانه‌ی بیر له‌ ئه‌ده‌ب ده‌كه‌نه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌دیبانه‌ بیر ناكه‌نه‌وه‌.
دیاره‌ جیاوازییه‌كی گه‌وره‌ له‌نێوان ئه‌و دوو جۆره‌ ئه‌دیب و فه‌یله‌سووفانه‌ هه‌یه‌ كه‌ به‌ دوو شێوه‌ و ناوه‌ڕۆكی جیاواز ته‌ماشای هه‌بوون و بیركردنه‌وه‌ و فه‌لسه‌فه‌ و ئه‌ده‌ب و ته‌واوی ژیان ده‌كه‌ن.
نووسین و فه‌لسه‌فه‌ی حه‌لاج وه‌ها ئاوێته‌ی هه‌بوونی ده‌بن تا فه‌نای ده‌كه‌ن، به‌ڵكوو ئه‌و خۆی به‌رهه‌مه‌كانی ده‌كاته‌ رێگه‌یه‌ك بۆ فه‌نابوون و له‌نێوچوونی فیزیكیی خۆی.
چۆن حه‌لاج بخوێنینه‌وه‌؟ به ‌ئه‌وه‌نده‌ واز بێنین كه‌ نووسینه‌كانی وه‌ك هاواری روحی حه‌لاج تێبگه‌ین و راڤه‌ی عیشقی خوداییانه‌ و خۆشه‌ویستییه‌ بێ وێنه‌كه‌ی بكه‌ین؟ ته‌نیا به‌وه‌ واز بێنین كه‌ حه‌لاج شه‌هیدی خۆشه‌ویستیی خودایه‌ و له‌و فۆڕمه‌دا به‌ندی بكه‌ین؟ یان ده‌كرێت خوێندنه‌وه‌ی حه‌لاج له‌ ته‌قینه‌وه‌ی زمانی سۆفیگه‌رییدا وه‌ربگرین و به ‌كاشفی زمانێكی دابنیێن كه‌ تا پێش ئه‌و ئاشكرا نه‌كرابوو؟
ره‌نگه‌ ئێمه‌ لێره‌دا له‌ به‌رابه‌ر هه‌ندێ هه‌قیقه‌تی رێژه‌یی بوه‌ستین و بڵێین ده‌كرێت له‌و گۆشه‌نیگایه‌وه‌ ته‌ماشای بكرێت وه‌ك كراویشه‌. هه‌روه‌ها له‌ ته‌وه‌ره‌كان و پرسیاره‌كانی دیكه‌شدا كراوه‌ و ده‌كرێت حه‌لاج بگیرێت و به‌رهه‌مه‌كانیشی له‌نێو میتۆدێكی ره‌خنه‌ییدا به‌ند بكرێن، وه‌ك چۆن خۆی له‌ ژیانیدا چه‌ندین ساڵی له‌ زینداندا به‌سه‌ر برد و دواییش له‌ خاچیان دا.
یه‌كێك له‌ دیارترین وێنه‌كانی حه‌لاج ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سۆفییه‌. ئه‌ده‌بی سۆفیگه‌ری له‌ شیعر و په‌خشاندا ئه‌ده‌بێكی ده‌وڵه‌مه‌ند و خاوه‌ن ناوی گه‌وره‌یه‌، دیاریشه‌ حه‌لاج یه‌كێكه‌ له‌ ناوه‌ دیاره‌كانی. له‌ سۆفیگه‌ریدا شیعر و په‌خشان به‌ زمان، ره‌مز، بابه‌ت و مه‌به‌ستی تایبه‌ت ئه‌ده‌بێكی تایبه‌ت به‌رهه‌مهاتووه‌، كه‌ ناكرێت وه‌ك ئه‌ده‌بێك له‌ ده‌ره‌وه‌ی سۆفیگه‌رییدا بخوێنرێته‌وه‌، چونكه‌ تایبه‌ته‌ به‌ سۆفیگه‌ری.
حه‌لاج وه‌ك سۆفییه‌ك و تاكێكی ئه‌و دونیایه‌ تایبه‌ته‌، نووسه‌رێكی تایبه‌تی سۆفیگه‌رییه‌، ره‌نگه‌ حه‌لاجیش له‌رووی شێوه‌دا وه‌ك زۆربه‌ی سۆفییه‌كان شیعری به‌ (جۆره‌ها قافیه‌ نووسیبێت و زۆر له‌ بابه‌ت و مه‌به‌سته‌كانی سۆفییانیشی به‌ شیعر و په‌خشان ده‌ربڕیبێت، هه‌ر له‌ خۆشه‌ویستی خودایی و فه‌نابوون له‌ خودی ئیلاهیدا و مه‌دیحی پێغه‌مبه‌ر و وه‌سف و زوهد و دوعا و پاڕانه‌وه‌ و ته‌سبیحات و غه‌زه‌لدا).
یه‌كێك له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ئه‌ده‌بیاتی سۆفیگه‌ریدا (شه‌تحات)ه‌. شه‌تح یان شه‌تحه‌كانی سۆفییان بایه‌خێكی گرنگیان هه‌یه‌ له‌ ئه‌ده‌بی سۆفیگه‌ریدا، زۆربه‌ی سۆفییه‌كان شه‌تحه‌ی تایبه‌ت به‌ خۆیان هه‌یه‌ و حه‌لاجیش له‌م رووه‌وه‌ سۆفییه‌كی بێ وێنه‌یه‌.
ئیدی حه‌لاج له‌رێی ئه‌و شه‌تحانه‌یدا، به‌هایه‌كی نوێ هه‌م به ‌سۆفیگه‌ری و هه‌م به نووسینیش ده‌به‌خشێت. به‌ها سۆفیگه‌رییه‌كه‌ی له‌وه‌دایه‌ كه‌ سۆفی ته‌نها ئه‌و كه‌سه‌ گۆشه‌گیر و لاته‌ریك و قه‌له‌نده‌ر و ته‌نیا و خواپه‌رسته‌ نییه‌ كه‌ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر فكر و كۆمه‌ڵگه‌ و ده‌سته‌ڵاته‌ دینی و دنیاییه‌كان نه‌بێت. سۆفی ته‌نیا خه‌رجه‌ و كنجرێك نییه‌ به‌بێ ده‌نگ و به‌بێ كاریگه‌ری له‌نێو بازاڕ و مزگه‌وت و مه‌جلیسه‌كاندا بێت و بچێت و له‌دوای خۆیدا تۆزێك نه‌كات. سۆفیگه‌ری له‌وه‌ ده‌رباز ده‌كات كه‌ ته‌نها پێوه‌ندیی نێوان عه‌بد و خودا رێك بخات، به‌ڵكوو ده‌بێته‌ ده‌نگ و هاواری هه‌زاران روحی بێ په‌روا و هه‌ژار و ئه‌زیه‌تبار له‌ ده‌ست ده‌سته‌ڵاته‌ دینی، سیاسی، كۆمه‌ڵایه‌تی و رۆشنبیرییه‌كانی سه‌رده‌می خۆیدا.
له‌گه‌ڵ سۆفیبوونی حه‌لاج، ئیراده‌یه‌كی نوێ به‌ سۆفیگه‌ری ده‌به‌خشرێت، ئیراده‌یه‌ك، كه‌ كاریگه‌رییه‌كی راسته‌وخۆ له‌سه‌ر دونیا دروست ده‌كات. كاریگه‌رییه‌ك كه ‌خوێندنه‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌كانی حه‌لاج له‌ ساتی له‌دایكبوونیدا ده‌ته‌قێنێته‌وه‌ و وه‌ك بوركانیش بنكه ‌و تێگه‌ و چه‌مكه‌كان ده‌گۆڕێت و له ‌دۆخێكه‌وه ‌ده‌یانباته ‌دۆخێكی دی. له‌سه‌ر ده‌ستی حه‌لاج ئه‌ده‌بیاتی سۆفیگه‌ری ده‌بێته ‌ده‌نگێكی بیستراو و كاریگه‌ر له ‌ساتی له‌دایكبوونیدا. حه‌لاج وه‌ك نیچه‌ و وه‌ك شۆپنها‌وه‌ر و وه‌ك ده‌یان فه‌یله‌سوفی دیكه‌ نییه‌، دوای سه‌د ساڵ له‌پاش خۆیان ئینجا بخوێندرێنه‌وه‌. حه‌لاج یه‌كێكه ‌له‌و كه‌سانه‌ی له ‌ساتی خۆیدا به‌ رووی هه‌بوون و ده‌سته‌ڵاته‌كاندا ده‌ته‌قێته‌وه‌. دره‌نگ خوێندنه‌وه‌ هە‌ڵناگرێت و له‌ سه‌رده‌می خۆیدا ده‌بێته‌ به‌شێك له ‌ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی، دینی، رۆشنبیری و زمانه‌وانی گرووپه ‌جۆراوجۆره‌كانی ئیسلامدا.
حه‌لاج وه‌ك نووسه‌رێك به ‌شه‌تحه‌كانی كورسییه‌كانی زه‌وی و ئاسمان ده‌هه‌ژێنێ، بۆیه‌ ناتوانین بیخه‌ینه‌ به‌رابه‌ر ئه‌و پرسیارانه‌ی ئێمه‌ ده‌توانین بێ خه‌رجكردنی هه‌ر بیركردنه‌وه‌یه‌ك ئاراسته‌ی رۆشنبیری كوردی بكه‌ین بۆ نموونه‌، چونكه‌ ئه‌و كاریگه‌رییه‌ی حه‌لاج له‌ سه‌رده‌می خۆیدا ده‌یكات، تا ئێسته‌ش له‌ مێژووی رۆشنبیریی كوردیدا شتێكی وا له‌دایك نه‌بووه‌، مه‌گه‌ر سوهره‌وه‌ردی لێ ده‌ربكه‌ین، به‌ڵام دیسان كاریگه‌رییه‌كه‌ی له‌ جیهانی ئیسلامیدا بووه‌ و له ‌خاكی حه‌له‌بدا به ‌ده‌ستی سه‌ڵاحه‌دینی كورد ده‌كوژرێت. ئیدی ره‌نگه‌ نموونه‌ زۆر بن بۆ ئه‌و بیرمه‌ند و سۆفی و فه‌یله‌سووفانه‌ی بوونه‌ته‌ ده‌نگی ئیراده‌گه‌ری و به‌و ئیراده‌یش له‌ كاتی هه‌ڵفڕین و به‌ڕه‌ڵابوونیاندا توانیویانه‌ دنیای سه‌رده‌می خۆیان له‌ ره‌گه‌وه‌ بهه‌ژێنن و دین و دنیاش بخه‌نه‌ له‌رزه‌وه‌. بۆیه‌ تاكه‌ رێگه‌یه‌ك بۆ وه‌ستان و له‌پاڵ خستنیان و زیندانكردنی ئه‌و ئیراده‌یه‌، دادگه‌ و زیندان و كوشتن و سووتان و له‌ناوبردنی فیزیكییان بووه‌، به‌ڵام ئه‌و ئیراده‌یه‌ كه‌ هه‌ڵده‌فڕێ، فه‌قیهه‌كان، سیاسییه‌كان، ده‌سته‌ڵاتدارانی وڵات، نوێنه‌رانی خودا له‌سه‌ر زه‌وی، قانوونی سته‌مكاری ده‌وڵه‌ت، ده‌ستووره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، پیرۆزی مزگه‌وته‌كان و فه‌رمووده‌ قودسییه‌كانی پێغه‌مبه‌ر نه‌یانتوانیوه‌ به‌ زه‌بر ئه‌و ئیراده‌یه‌ بگرنه‌وه‌.
ئیراده‌ی حه‌لاجیش كه‌ به‌ڕه‌ڵا ده‌بێت، قه‌فه‌زه‌كانی خه‌لیفه‌، وه‌زیر، فه‌قیه‌، حاكم و سۆفییه‌كان ناتوانن بیگرنه‌وه‌، چونكه‌ ئه‌و ئیراده‌یه‌، ئیراده‌ی ئازادی نییه‌ تا بكه‌وێته‌ بن زه‌بره‌كانی فوقه‌، یان توندوتیژیی قانوونی ولایه‌ت، یان جه‌بره‌كانی هه‌ر رێبازێكی دینی و حه‌تمییه‌تی هه‌ر میتۆدێكی فه‌لسه‌فی و نادیاری هه‌ر میتافیزێكێك. ئه‌مه‌ ئیراده‌ی به‌ڕه‌ڵای كه‌سانێكه‌ بازیان داوه‌ به‌سه‌ر سنووره‌ ده‌ستكرده‌كانی فه‌لسه‌فه‌، دین، سیاسه‌ت، كۆمه‌ڵگه‌، رۆشنبیری، زمان و رێبازه‌ هزرییه‌كان له‌ سه‌رده‌می خۆیاندا. ئیراده‌گه‌رێكه‌ كه‌ ئاگر و قامچی جه‌لاده‌كان ناتوانن رێی لێ بگرن.
چه‌كی حه‌لاجیش له‌م شه‌ڕه‌دا، له‌م په‌ڕینه‌وه‌یه‌ بۆ نادیار و به‌ڕه‌ڵابوونه‌دا یه‌ك شته‌. ئه‌ویش گیانی خۆیه‌تی، ئیراده‌ی خۆیه‌تی كه‌ له‌ شه‌تحه‌كاندا نیشانی ده‌دات.

٢-٤-٢/٥ شه‌تح
(ئه‌و ده‌ربڕینه‌یه‌ كه ‌ره‌وان هه‌ستی پێ ده‌كات، كاتێك بۆ یه‌كه‌م جار له ‌حه‌زره‌تی خوداییدا ده‌بێت، درك ده‌كات كه‌ خودا ئه‌وه‌ و ئه‌ویش ئه‌وه‌، ده‌گاته‌ یه‌كبوون، كه‌ له‌ ئه‌نجامی وه‌جدێكی توند خاوه‌نه‌كه‌ی ناتوانێت بیشارێته‌وه‌. ده‌ست ده‌كات به‌ باسكردنی له‌سه‌ر زمانیدا. له‌ویادا ئه‌م شوناسه‌ جه‌وهه‌رییه‌ ده‌دۆزێته‌وه‌ كه‌ وه‌ستاوه‌ له‌نێوان عه‌بدی گه‌یشتوو و مه‌عبوودی گه‌یه‌ندراو به‌و. به‌ زمانی هه‌ق قسه‌ ده‌كات، چونكه‌ ئه‌و و هه‌ق ده‌بنه‌ یه‌ك شت. لێره‌شدا وتار ده‌گۆڕێته‌ سه‌ر زمانی قسه‌كه‌ر، كه‌ پێشتر له‌ حاڵی موناجاتدا به ‌شێوه‌ی موخاتب قسه‌ی ده‌كرد و له‌ حاڵی زكریشدا به‌ شێوازی غایب، به‌ڵام ئایا كێ (موخاتیب) و كێ (موخاته‌به‌)، واته‌ كێ قسه‌ ده‌كات و كێش قسه‌ی بۆ ده‌كرێ. راستتر ئه‌وه‌یه‌ هه‌ردووكیان ببنه‌ یه‌ك. بۆیه‌ لێره‌دا ئه‌ویدیكه‌ یه‌ك نییه‌ وتاری ئاراسته‌ بكرێت. ئه‌مه‌ش بنه‌چه‌ی ته‌حریمكردنی قسه‌كردنه‌ له‌باره‌ی ئه‌وه‌ی له‌ ره‌واندا روو ده‌دات له‌و حاڵه‌دا. ئه‌وه‌ی له‌و حاڵه‌دا په‌نهانی ره‌وان ئاشكرا بكات شه‌تح ده‌دات.)
واته‌ شه‌تح قسه‌كردنی ره‌وانه‌ له‌ حاڵه‌تی وه‌جددا. كه‌ ره‌وانی سۆفی هه‌ست ده‌كات له‌گه‌ڵ خوادا بووه‌ته‌ یه‌ك واته‌ (یه‌كبوون) دروست بووه‌. ته‌حریمكردنی دووان و ئاشكراكردنی حاڵی ره‌وان له‌م یه‌كبوونه‌دا مه‌ترسیداره‌، نه‌ك ته‌نیا قسه‌كردن، واته‌ یه‌كبوونی سۆفی و خوا شتێكه‌ قابیلی قسه‌كردن و ئاشكراكردن نییه‌. واتا كفركردنه‌كه‌ راگه‌یاندنی ئه‌و یه‌كبوونه‌یه‌ كه ‌سۆفی ده‌ری ده‌بڕێت.
یه‌كبوون له‌لای سۆفییه‌كاندا ته‌نیا یه‌ك جۆر نییه‌، یه‌كبوونیش سه‌ره‌تا له‌سه‌ر ده‌ستی رابیعه‌ی عه‌ده‌وی و به‌ستامییه‌وه‌ رێگه‌ی بۆ خۆش ده‌كرێت، پێش رابیعه‌ی عه‌ده‌وی سروشتی قوتابخانه‌ی حه‌سه‌نی به‌سری و ئیبراهیمی ئه‌دهه‌م له‌خوا ترسان و له‌ دۆزه‌خ تۆقاندن بوو، به‌ڵام قوتابخانه‌ی رابیعه‌ی عه‌ده‌وی و زونونی میسری له‌سه‌ر خۆشه‌ویستی بنیات نرا و حاڵ و مه‌قامه‌كانیان بۆ داڕشت و به‌لای ئه‌وانه‌وه‌ گه‌ردوون بریتی بوو له‌ سروودێكی بێگه‌رد و برایه‌تی و چاكه‌ی گشتی.)