پرا ده‌لال، خوێنی ده‌لالی پێوه‌

كۆڵان كۆڵان گێڕانه‌وه‌ - 103

له‌ ئازادی ده‌مێنمه‌وه‌ و ده‌چمه‌ ناندێنی به‌هه‌شتێ، له‌وێشه‌وه‌ بۆ پرا ده‌لال و سنوور، ئه‌رێ چه‌ند كه‌س له‌نگۆ، ناندێنی به‌هه‌شتتان دیتوه‌؟ با پێتان بڵێم له‌ كوێ بوو، له‌ ریزی قاوه‌خانه‌ی عه‌بۆ، پشت له‌ مزگه‌فتی حاجی له‌قله‌ق و روو له‌ قه‌یسه‌ری، ئێوه‌ ئه‌گه‌ر ناندێنه‌كه‌شتان نه‌دیبێ، به‌ڵام دڵنیام شتێك له‌ خواردنی به‌هه‌شتێ ده‌زانن، نه‌خاسمه‌ مریشكی سۆركراوه‌، ئه‌ها، مه‌لا هه‌یه‌ له‌ مه‌ولوودێ، پێشه‌وه‌ی خواردنی بێته‌ پێشێ، دێته‌ سه‌ر باسی مریشكی به‌هه‌شتێ:
له‌وێ درەخت هه‌یه‌، مریشكی سووركراوه‌ ده‌گرێ، هێند سۆر بۆته‌وه‌ ره‌نگی ته‌ماته‌ی گرتووه‌، تك تك رۆنی لێ ده‌تكێ، بۆنی رۆژه‌ڕێیه‌ك ده‌ڕوات، له‌و ده‌مه‌ی حه‌زت ده‌چێتێ، مریشك وه‌ك سێو به‌رده‌بێته‌وه‌ و له‌ پێشته‌.
مه‌لا ره‌نگه‌ له‌وه‌ هه‌ڵه‌یه‌كی كردبێ، چونكێ من به‌ چاوی خۆم دیتم، مریشكه‌كه‌ی ناندێنی به‌هه‌شتێ به‌ درخته‌وه‌ نه‌بوو، شیشكه‌یه‌كی تێ هه‌ڵكێشرابوو، هێدی هێدی به‌ده‌وری خۆیدا ده‌سووڕایه‌وه‌ و چۆڕ چۆڕ چه‌وریی لێ ده‌چۆڕا، هه‌ڵه‌كه‌ی تری مه‌لا له‌وه‌یه‌، من نه‌ك هه‌ر حه‌ز، وه‌خته‌ بۆی به‌ زگ بده‌م، مریشك نه‌هاته‌ پێشم.
پێ نانه‌ ناندێنی به‌هه‌شتێ به‌ پاره‌یه‌، پاره‌ی باشیش، من تا نووكه‌ له‌دووره‌وه‌ ته‌ماشای ده‌كه‌م، زارم ئاو ده‌كات و زه‌قه‌ زه‌قی چاوم دێ، ناندێنه‌كه‌ی به‌هه‌شتێ ناوێكی تریشی هه‌بوو، هه‌ڵه‌ نه‌بم (تاجریان)یان ده‌گۆتێ، ئه‌گه‌ر سه‌یرانه‌كه‌ی ئازادیی نه‌با، دره‌نگتر تامی خواردنی به‌هه‌شتێم ده‌كرد.
له‌گه‌ڵ ئازاد خه‌تخۆش و هه‌ینی، به‌ سێیان له‌ ناندێنی به‌هه‌شتێ مریشكێكمان كڕی، كه‌وتینه‌ رێ، وا به‌ده‌م سرووده‌وه‌ به‌سه‌ر پردی كه‌ڵه‌كێ له‌ زێی گه‌وره‌ په‌ڕینه‌وه‌ به‌ری بادینان، زێ باش هه‌ستایه‌، به‌هاره‌كه‌ی به‌ باران بوو، وه‌ك ناخی كوڕانی ئازادی شه‌پۆلان ده‌دا.
له‌ودیوی زێ من تا مووسڵ و عێنزاله‌م دیتووه‌، دڵم به‌و سه‌یرانه‌ زۆر خۆشه‌، ئه‌وڕۆ پرا ده‌لال ده‌بینم، زۆر تامه‌زرۆی دیتنی سێ جێ له‌و جێیانه‌ی له‌ شیعر و كتێبان ناویان هاتبوو، بووم:
1- مله‌كه‌وه‌، ئه‌ویش له‌ جوانیی ملی كه‌و.
2- شانه‌ده‌ر، له‌ سه‌رسامیم به‌ ژیانی مرۆڤی كۆن و نیاندرتال و..
3- پرا ده‌لالی زاخۆ، له‌به‌رخاتری خوێنی ده‌لال.
بڕۆ، پرا ده‌لال، ئه‌م هاتین.
له‌بیرم چوو بڵێم، له‌ هه‌ولێره‌وه‌ تا زاخۆ و سه‌ر سنوور، پیاوانی بازگه‌ به‌ دیتنی ئێمه‌ سه‌ریان باده‌دا، روویان گرژ ده‌كرد، برۆیان تێك ده‌نا، ئاخر ناو پاس یه‌ك پارچه‌ رانكوچۆغه‌یه‌، كلێته‌ له‌سه‌ر، جه‌مه‌دانی له‌ مل و فه‌قیانه‌ و پووزه‌وانه‌ش هه‌یه‌، یه‌ك ده‌نگیش سروود و گۆرانی، ئه‌ی ره‌قیبیش سه‌رتۆپی سروودان، پیاوانی بازگه‌، سه‌رێكیان به‌ناو پاسدا داده‌گرت و داوایان ده‌كرد، سروودی عێراقی و سه‌دامی بڵێینه‌وه‌، تاهوو واهـ! كوڕانی ئازادی و سه‌دامی و عێراقی و سه‌دامی! به‌ (هه‌ چه‌رمه‌ چه‌رمه‌، هێ...) وه‌رامی بازگه‌یان ده‌دایه‌وه‌.

 

پرا ده‌لال، ئه‌م هاتین
ده‌ركه‌وت، له‌ جامه‌وه‌ زاخۆ له‌ شێوه‌ی چه‌ند په‌ڵه‌هه‌ورێكی ده‌ست له‌ناو ده‌ستی له‌سه‌ر زه‌وی نیشتوو، ده‌ركه‌وت، په‌ڵه‌هه‌وری ره‌نگاوڕه‌نگ ده‌تگوت خۆیان داوه‌ته‌ زه‌رده‌په‌ڕ، جێی وا جوانم نه‌دیتبوو، جێی خۆیتی به‌دیار ئه‌و دیمه‌نه‌وه‌ گۆشته‌كه‌ی به‌هه‌شتێ بخۆیت، ده‌زانن له‌ ناندێنه‌كه‌وه‌ تا ئێره‌، دیمه‌نی گۆشته‌كه‌ له‌ چاوم لا ناچێ، خوا خوامه‌ زوو نیوه‌ڕۆ دابێ و وه‌رگه‌ڕێینه‌ سه‌ری.
ئه‌وه‌تا ده‌لال، به‌ دیتنی وی ده‌لاله‌ جوانه‌كه‌م بیر كه‌وته‌وه‌، ده‌زانن كام ده‌لال ده‌ڵێم، ئه‌وه‌ نییه‌ چیرۆكه‌كه‌ی (پرا ده‌لال) ده‌ڵێ:
له‌ نیوه‌ی پردێ، وه‌ستای پرد چه‌ندی ده‌كات به‌رد و قسڵ یه‌كدی ناگرن، له‌ خه‌ونێ پێی ده‌ڵێن، خوێنی كچێكی تێ نه‌كه‌ی، زه‌وی و ئاسمان به‌ یه‌ك بگه‌ن، به‌رد و قسڵ ئێكدی ناگرن، خه‌ونه‌كه‌ ده‌گاته‌ میر، له‌گه‌ڵ وه‌ستا دوو به‌ دوو ده‌كه‌ونه‌ پرس و را، چ ژنێك سه‌ر ببڕن باشه‌، له‌سه‌ر ئه‌وه‌ رێك ده‌كه‌ون، كام ژن له‌پێش هه‌موو ژنان چووه‌ سه‌ر سه‌راوێ، بیگرن و وه‌ك مامز سه‌ری ببڕن، به‌دبه‌ختیی وه‌ستا، سبه‌ینێ زوو ده‌لالی كچی ده‌گاته‌ سه‌ر رووبار، وه‌ستا له‌ قسه‌ی خۆی په‌شیمان نابێته‌وه‌، ده‌ستی ده‌چێته‌ كچا خۆ و به‌ خوێنی وی پرده‌كه‌ ته‌واو ده‌كات، رووی زاخۆ به‌سه‌ر ئه‌و دیوی رووبار ده‌كاته‌وه‌ و كێشه‌ی په‌ڕینه‌وه‌ نامێنێ.
په‌له‌مه‌ بۆ كردنه‌وه‌ی پرێسكه‌، ئه‌و پرێسكه‌یه‌ی خواردنی به‌هه‌شتی تێدایه‌، خۆم ده‌گرم و خواردنه‌كه‌ ده‌خه‌مه‌ دوای دیداری برایم خه‌لیل، ئه‌من بیستبووم، ئه‌و برایمه‌، برایم پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی خۆمانه‌، به‌ر له‌ كردنه‌وه‌ی ئاگر، لێره‌ له‌نزیك كانییه‌كه‌ كه‌پرێكی چێ كردبوو، ئیدی له‌وه‌وه‌ ئه‌و ناوه‌ی هه‌ڵگرت.
ئێره‌ سنووره‌، ئه‌وه‌ نه‌بوو له‌نێوان تورك و عاره‌ب بووه‌ راكێش راكێش، كورد بۆ جاری نازانم چه‌نده‌م لێره‌ پسا و هه‌وكه‌ش پێیەوه‌ یه‌كی نه‌گرته‌وه‌، له‌ به‌ری باشووره‌وه‌ به‌رێ خۆ ده‌ده‌ینه‌ به‌ری باكوورێ، وه‌له‌كه‌ عاره‌ب به‌ ئاماژه‌ تخووب ده‌كێشێ، رێ نادا پتر بچینه‌ پێشێ، براده‌رێك دوور نییه‌ هه‌ینی بووبێ، گۆتی:
توو وه‌ره‌ له‌ ئاقاری خۆت، عاره‌بی پێ په‌تی و توركی قوون له‌ده‌ر، پێت ده‌به‌ستن و ناهێڵن شه‌قاوان باوێی.
له‌و سه‌یرانه‌ شوفێره‌كه‌ی دیوی باكووریشم له‌بیره‌، بۆ شتێك كه‌ شتێكی وه‌كی (فیكی فیكی)یان ده‌گۆتێ، ده‌ورمان دابوو، كوڕێك به‌ توركمانی شتێكی لێ پرسی، ئه‌و به‌ كوردی گۆتی:
ئه‌ز كوردم، ب كرمانجی باخڤه‌.
ره‌نگه‌ بپرسن ئه‌و شته‌ چ بوو كه‌ ده‌تانویست له‌ شوفێره‌كه‌ی وه‌رگرن؟! بۆ وه‌رگرتنه‌وه‌ی وه‌ڵام، ده‌بێت بچینه‌وه‌ لای سایلۆی هه‌ولێرێ و شوفێرێك له‌و شوفێرانه‌ی دیوی باكوور ببینین و ئه‌وانه‌ی گه‌نمیان بار ده‌كرد یان داده‌گرت، به‌دزییه‌وه‌ بڵێین:
فیـ........ هه‌یه‌؟
تێده‌گات، هه‌رزه‌كار و شوفێر له‌ زمانی یه‌كتر تێده‌گه‌ن! ئه‌گه‌ر هه‌بێ هه‌ندێ پاره‌ی له‌ ده‌ست بنێ و گۆڤارێكی ره‌نگاوڕه‌نگ بخه‌ بن هه‌نگڵته‌وه‌، گۆڤارێكی پڕ له‌ حۆری، حۆریی رووت رووت.
له‌ حۆری گه‌ڕێ، ئێستا كاتی كردنه‌وه‌ی پرێسكه‌ی له‌ به‌هه‌شته‌وه‌ هاتووه‌، نا، به‌ر له‌ تامكردنی خواردنی به‌هه‌شتێ، با دهۆكیش ببینم، دهۆك له‌ رێمانه‌، ئه‌وتا له‌بن شاخی سه‌ركه‌ش، له‌ ده‌و رووبارێكی گاڤێ سه‌رشێت، گاڤێ ئارام خۆی شاردۆته‌وه‌، له‌و دیتنه‌ دهۆك له‌ دیدی منه‌وه‌ ته‌واوێك شێوه‌ی كۆیێی ده‌دا، بیرمه‌ له‌نزیك كتێبخانه‌كه‌ شتێكم بۆ هات، خۆم دایه‌ په‌نایه‌ك و یه‌ك دوو كۆپله‌م نووسی، دواترێش بڵاوم كرده‌وه‌، هه‌ر له‌ دهۆكێ به‌رگێكی كۆنی گۆڤاری (كۆڕی زانیاریی كورد) و كاسێتێكی محه‌مه‌د عارف جه‌زیریم كڕی، غه‌زال غه‌زال و یار حه‌لیمێی تێدابوو.
چ ما؟ یاده‌وه‌ریم به‌ر باده‌، حه‌یف له‌ دهۆكێ هه‌ر هێنده‌م له‌ یاده‌.
ئێ به‌دیار پردی ده‌لالی ده‌لاله‌وه‌، دوو دوو، سێ سێ، پێنج پێنج.. دامه‌زراین، ئێمه‌ هه‌رسێكمان ده‌وری مریشكی به‌هه‌شتمان دا، پاروومان كرد، ئای! گۆشتی به‌هه‌شتێ ئه‌وهایه‌! له‌به‌رده‌م رێوی دانێ، یه‌ع ده‌كات، گۆشت دیوی ده‌رێی سۆر سۆر، وه‌ها سۆربۆته‌وه‌ ده‌ڵێی ده‌ندووكی كه‌وه‌، دیوی ژۆرێی خاو خاو، گه‌رماییشی نه‌گه‌یشتۆتێ.
له‌وه‌وه‌ بێزم له‌ ناندێنی به‌هه‌شت بۆوه‌، به‌ پێشیدا ده‌ڕۆیشتم رووی خۆم وه‌رده‌گێڕا، چیدیش به‌و ناوه‌ ناوم نه‌هێنا، منیش وه‌ك زۆر خه‌ڵكی تاجریانم ده‌گۆتێ و سوێندیشم خوارد، ئه‌گه‌ر له‌ ناندێنی پلكه‌ سه‌به‌ نان بخۆم، سه‌ر به‌ نادێنی به‌هه‌شتێدا نه‌گرم، پاشترێ پلكه‌ سه‌به‌م بیر بخه‌نه‌وه‌.
چ ما؟ ئا، ده‌بوو كۆترێكی فازیل رێحانه‌ له‌گه‌ڵ خۆم ببه‌م و له‌بن مووسڵێ هه‌ڵی ده‌مه‌ ئاسمانێ، حه‌یف له‌ هاتنه‌وه‌ به‌بیرم هاته‌وه‌، با ئه‌وه‌ش بڵێم، له‌و سه‌یرانه‌ش وا بزانم چ وێنه‌یه‌كم نه‌گرت، ئاخر له‌ وێنه‌كه‌ی گۆرینه‌وه‌ من زۆر ناچار نه‌كرێم وێنه‌ له‌گه‌ڵ كه‌س ناگرم، ئێستا ده‌چمه‌وه‌ ئازادی، پێشترێ سه‌ربرده‌ی وێنه‌كه‌تان بیستووه‌.
ئازادی ئاهه‌نگ ده‌گێڕێ، ئازادی بانگ راده‌دێرێ، به‌ناو پۆلدا ده‌گه‌ڕێن و جاڕده‌ر جاڕ ده‌دا:
كێ شیعری هه‌یه‌؟ كێ په‌خشانی هه‌یه‌؟ كێ گۆرانی ده‌ڵێ؟ كێ ده‌بێته‌ ئه‌كته‌ر؟ با ده‌ست هه‌ڵبڕێ تا ناوی بنووسین..
هی وا ناوی نووسرا، نه‌ ده‌نگی هه‌یه‌ نه‌ وشه‌، نه‌ دوو رسته‌ش رێك ده‌ڵێته‌وه‌، منی شه‌رمن، منی بابه‌لباب شه‌رمن، ده‌فته‌رێكی شێستپه‌ڕیم پڕكردۆته‌وه‌، شه‌رم ده‌ستمی به‌ سینگمه‌وه‌ به‌ستۆته‌وه‌ و رێنادا بڵندتر بێته‌وه‌، شه‌رم زمانمی له‌ گۆ خستووه‌، چه‌ندی ده‌كه‌م نابێته‌وه‌، چه‌ند حه‌ز ده‌كه‌م بڵێم:
ناوی منیش بنووسن، شیعر ده‌خوێنمه‌وه‌.
نه‌ ده‌ست بزووت و نه‌ زمان چی گوت، ده‌زانم ئه‌گه‌ر وا بڵێم پۆل به‌ ئازاد و دڵشاد و جه‌مالیشه‌وه‌ له‌سه‌ر پشت ده‌كه‌ون و پێكه‌نینیان ده‌گاته‌ كۆڵانه‌كانی ئازادی، ئاخر جگه‌ له‌ خۆم كه‌س له‌و دنیایه‌ به‌ كه‌ویاریشه‌وه‌ نازانێ من شت ده‌نووسم، ئێستا بڵێم شیعرم هه‌یه‌ و ده‌یخوێنمه‌وه‌! به‌زمه‌سات نییه‌؟!
ئازادی به‌ بۆنه‌ی نه‌ورۆزه‌وه‌، ئیتیحادییه‌كان گۆته‌نی به‌ بۆنه‌ی نه‌ورۆز و ئازاره‌وه‌ ئاهه‌نگی گێڕا، ساكه‌ گۆڕی ناو ئازادی جێی كه‌سێكی دی لێ نابێته‌وه‌، تا ئه‌و ئاهه‌نگه‌ من نه‌مده‌زانی ئازادی هێنده‌ قوتابییه‌ی هه‌یه‌، ئاهه‌نگ به‌ وته‌ی ئیتیحادان ده‌ستی پێ كرد، به‌ڵام زوو ره‌وتی كوردانه‌ی خۆی گرت و نه‌ورۆزه‌كه‌ی حه‌سه‌ن زیره‌ك و ئه‌ی شه‌هیدان و جه‌ژنه‌ جه‌ژنی نه‌ورۆزه‌ له‌ ئازادییه‌وه‌ گه‌یشته‌ كۆڵانه‌كانی ئازادی.
دیاره‌ له‌وانه‌ی ده‌ستیان هه‌ڵبڕی و ناویان نووسرا، هه‌ندێكیان ده‌چوون، ئه‌وەتا دێنه‌ سه‌ر شانۆ، له‌وانه‌ی شیعریان خوێنده‌وه‌ چاوشین و بله‌ و سه‌ردار ره‌شید و پشتیوان و ته‌حسین و ئه‌وانه‌ بوون، له‌وانه‌ی به‌ كۆرسیش سروودیان گۆت، سه‌رداری سه‌عید سۆفی و سه‌رداره‌كه‌ی تر و دڵشاد و بله‌ و جه‌مال بوون، ئه‌و جه‌ماله‌ی مام ره‌مه‌زان ده‌یویست شیعریش بخوێنێته‌وه‌، به‌ڵام ئیتیحادییه‌كان رێیان نه‌دا (با ئه‌وه‌ بڵێم، دوای ئه‌و هه‌موو ساڵه‌، له‌ ده‌می نووسینه‌وه‌ی ئه‌و سه‌رهاتانه‌، جه‌ماله‌كه‌ی ناو سه‌رهاتان هه‌ندێك له‌و ناوانه‌ی به‌بیر هێنامه‌وه‌، من بیرم چووبوونه‌وه‌)، ئێ، له‌ ته‌ماشاكردنی هه‌ر یه‌كێ له‌وانه‌ی شیعری ده‌خوێنده‌وه‌، له‌ دڵی خۆم ده‌مگوت:
خۆزگه‌م به‌ خۆت، بریا منیش زاخی ئه‌وه‌م تێدا ده‌بوو، بێمه‌ سه‌ر سه‌كۆی خوێندنه‌وه‌..
بیرمه‌ شیعره‌كه‌ی چاوشین له‌ هه‌مووان پتر ده‌نگی دایه‌وه‌، بووه‌ چه‌پڵه‌ڕێزانێ، هه‌رچی كۆتری ئازادی هه‌یه‌ هه‌ڵفڕینه‌ ئاسمانێ، چه‌ند حه‌زم ده‌كرد من له‌جێی ئه‌و بام، چه‌پڵه‌كان بۆ من بان، بیرمه‌ له‌ شیعره‌كه‌ (جلكی ره‌ش) تێدابوو، ئه‌وه‌ی تێدابوو، كه‌ كوتاڵی ره‌ش به‌شی ژنان ناكات، ئاخر رۆژانه‌ ژن كۆستیان ده‌كه‌وێ، ته‌رمی كوڕ و برا و مێردیان دێته‌وه‌، شه‌ڕی قادسییه‌ گه‌رم داهاتبوو، پێشمه‌رگه‌ش له‌ دووی یه‌ك شه‌هیدی ده‌دا.
ئیره‌ییم به‌ چاوشین ده‌برد، به‌ شیعره‌كه‌ی نا، هه‌ستم ده‌كرد من شیعری له‌و جوانترم هه‌یه‌، ئیره‌ییم به‌ خۆی ده‌برد، كه‌ چۆن شه‌رمی نه‌كرد و وا به‌ ده‌نگی بڵند و جوولانه‌وه‌ی جوان شیعره‌كه‌ی خوێنده‌وه‌، ئه‌دی كاتێ دڵشاده‌ فه‌ندیی ئینگلیزی له‌ناو پۆلدا باسی شیعره‌كه‌ی وی ده‌كرد و ده‌یگۆت:
شیعره‌كه‌ی چاوشین له‌ هه‌مووان خۆشتر بوو.
له‌ دڵێ خۆم ده‌مگۆ: مامۆستا ئه‌گه‌ر شیعری منت ده‌دی، هه‌رگیز وات نه‌ده‌گۆ..
ده‌هاته‌ سه‌رم خۆم ئاشكرا بكه‌م و چه‌ند شیعرێ بده‌مه‌ مامۆستا، شه‌رم نه‌یهێشت.
شه‌ڕ گه‌رمه‌، شه‌ڕێكه‌ تیری تێناچێ، ده‌ڵێن چی له‌ په‌نایه‌كه‌وه‌ تییەچاوێكی بده‌ینێ!