دیموکراتی له دوو به‌ره‌که‌ی ئازاد جوندیانیدا؟

 

له کۆتایی مانگی ئاپڕیلی ئیمساڵدا، دوو سیاسیی کورد، دوو ته‌وه‌ری گرنگ و هه‌ستیاریان له میدیای کوردیدا وروژاند، که جێگای قسه‌ له‌سه‌رکردنه. یه‌که‌میان کاک مه‌لا به‌ختیار، له بیست و سێەمین فێستیڤاڵی گه‌لاوێژدا له وتارێکیدا گوتی: ”هه‌موومان مێژووی دیموکراتی ده‌زانین چییه“. لێره‌دا من پێم وانییه، که هه‌موومان بەئاگا بین له مێژووی دیموکراتی. دووه‌میان، کاک ئازاد جوندیانی له هه‌ڤپه‌یڤینێکی که‌ناڵی (کوردستان تی ڤی)دا گوتی ”پێویسته کۆمه‌ڵگای سیاسی له باشووری کوردستاندا پۆلێن بکرێت بۆ دوو به‌ره، به‌ره‌یه‌ک وه‌ک به‌ره‌ی سه‌ربه‌خۆخوازان، که تێده‌کۆشن بۆ گه‌یشتن به دروستکردنی ده‌وڵه‌تێکی کوردی و به‌ره‌یه‌کیش، سه‌ربه‌خۆخواز نین و تێده‌کۆشن بۆ عێراقێکی یه‌کگرتوو“. لێره‌دا به‌رکه‌وتنێک له هه‌ردوو دیدی ئه‌م دوو سیاسییه‌دا هه‌یه، که ئه‌ویش بریتییه له دیموکراتی چ سوودێک یان زیانێک به به‌ره‌که‌ی ئازاد جوندیانی، به‌ره‌ی سه‌ربه‌خۆخوازان ده‌گه‌یه‌نێت؟


بۆ ئه‌وه‌ی وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره بده‌ینه‌وه، پێویسته بگه‌ڕێینه‌وه بۆ مێژووی دیموکراتی، هه‌مان کاتیش له ڕێگایه‌وه تێده‌گه‌ین، که دیموکراسی چییه و له چییه‌وه هاتووه. فه‌رمانڕه‌وایه‌تیی کۆمه‌ڵگا، ڕه‌گی وا له‌ناو یۆنانی کۆندا. ئه‌و دیموکراتییه‌ی، که جیهانیش کاری له‌سه‌ر ده‌کات، به‌تایبه‌ت وڵاتانی ئه‌روپا، ئه‌مێریکا و ئاوستوراڵیا، به‌شێکی زۆریان له یۆنانی کۆنه‌وه وه‌رگرتووه. لێ به‌ڵێ ئه‌م دیموکراتییه‌ی ئێستا و دیموکراتیی یۆنانی کۆن وه‌ک یه‌ک نییه، یه‌ک نه‌بوونیشیان به واتای ئه‌مه‌ی ئێستا باشتره وه‌ک له‌وه‌ی یۆنانی کۆن. پرسیار لێره‌دا ئه‌وه‌یه که بۆچی وه‌هایه؟ وه‌ڵام، چونکه له پێشینه‌ی یۆنانی کۆندا نه پارت بوونی هه‌بوو، نه سیاسی و نه په‌رله‌مان. له یۆنانی کۆندا له چه‌ند شارێکی بچکۆلانه‌دا، گه‌شه‌یه‌کی بچکۆلانه بۆ دیموکراتی سه‌ری هه‌ڵدا. له‌و شارانه‌شدا خه‌ڵکانێکی که‌م ده‌ژیان. له‌و شارانه‌دا خه‌ڵکی باوه‌ڕێکی زۆریان به به‌شداریی هاووڵاتییان و بۆچوونه‌کانیان هه‌بوو. لێ به‌ڵێ ئه‌مانه هه‌موو مافی چ هه‌ڵبژاردن و چ وه‌رگرتنی به‌رپرسیارێتییان نه‌بوو، بۆ نموونه ببن به به‌رپرسی شارێک، وه‌ک له ژیانی مۆدێرندا شارێک پارێزگارێکی هه‌یه و له ڕێگای هه‌ڵبژاردنه‌وه هه‌ڵده‌بژێردرێت، به‌بێ گوێ پێدانه ئه‌وه‌ی که ئاخۆ ئه‌م کاندیته سه‌ر به پارتێکی سیاسییه یان ئازاد و سه‌ربه‌خۆیه. له یۆنانی کۆندا نه‌ک به ته‌نیا کۆیله‌کان، به‌ڵکوو ژنان و ڕه‌وه‌ندی ئه‌و وڵاته‌ش مافی ده‌نگدانیان نه‌بووه. له دیموکراتیی مۆدێرندا کۆیله بوونی نییه و ژنان نه‌ک بۆیان هه‌یه ده‌نگ بده‌ن، به‌ڵکوو بۆیان هه‌یه خۆیان بۆ پۆستی باڵا کاندید بکه‌ن. ڕه‌وه‌ندی وڵاته ئه‌وروپییه‌کان و ئه‌مریکا و ئوستوراڵیا نه‌ک مافی ده‌نگدانیان هه‌یه، به‌ڵکوو بۆیان هه‌یه خۆیان کاندید بکه‌ن. له یۆنانی کۆندا یاساکان به‌رهه‌می ویستی هاووڵاتییان نه‌بوون، هاووڵاتییان مافی ئه‌وه‌یان نه‌بووه که یاسایه‌ک بخه‌نه ژێر ئارگۆمێنتی ڕه‌خنه‌وه و توانای گۆڕینی یاسایه‌کیان نه‌بووه. توندوتیژی بۆ ڕاگرتنی فه‌رمانڕه‌وایه‌تی و ده‌سته‌ڵات له‌لایه‌ن به‌رپرسێکه‌وه، یان سه‌ردارێکی شاره‌وه پراکتیزه‌ کراوه. له دیموکراتیی مۆدێرندا پێچه‌وانه‌یه. توندوتیژیی ده‌وڵه‌ت پۆلێن کراوه و هیچ لایه‌نێک بۆی نییه، تاکڕه‌و پراکتیزه‌ی توندوتیژی بکات، چونکه یاسای ده‌ستووری وڵات هه‌یه، په‌رله‌مان هه‌یه، دادگا هه‌یه، ده‌زگای پۆلیس هه‌یه ...هتد.

ئالێره‌دا ڕێگا به خۆم ده‌ده‌م، که بپرسم، ئاخۆ ئه‌و دیموکراتییه‌ی، که کورد له باشووردا تێیدا ده‌ژی، چه‌ند مۆدێرنه و چه‌ندیش نزیکه له دیموکراتییه‌که‌ی یۆنانی کۆنه‌وه؟

له سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاستدا پاشاکان فه‌رمانڕه‌وایه‌تییان ده‌کرد. له سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی شازده‌دا، که‌نیسه ده‌ستی کرد به ده‌ستگیرکردن و ڕاونان و سووتاندنی جادووگه‌ران. ده‌ستی کرد به وه‌رگرتنی باجی زیاتر بۆ که‌نیسه و فرۆشتنی به‌ڵگه‌ی به‌خشیین بۆ گه‌یشتن به به‌هه‌شت. به ده‌رکه‌وتنی مارتین لوته‌ر و ڕه‌خنه‌گرتنی توندی له که‌نیسه و پاپای ڤاتیکان، هاووڵاتییان بهگشتی له ئه‌وروپادا که‌وتنه ده‌نگ بڵندکردنه‌وه و له پشتی مارتین لوته‌ره‌وه ڕاوه‌ستان و مارتین لوته‌ر بووه هۆی به‌ده‌ستهێنانی ڕیفۆڕمێک له‌ناو سیستێمی ئایینیی کریستدا. ئه‌م ڕیفۆڕمه گۆڕانێکی گه‌وره‌ی به‌سه‌ر که‌نیسه‌دا هێنا. هه‌ر دوای مارتین لوته‌ر به ماوه‌یه‌کی که‌م، ئیمانوێل کانت ده‌رکه‌وت. تێزه‌کانی کانت له شیکردنه‌وه‌دا، هه‌مانشێوه کاریگه‌رییه‌کی گه‌وره‌ی له‌سه‌ر هاووڵاتییانی ئه‌وروپا دانا. کانت له شیکردنه‌وه‌که‌یدا پیشانی هاووڵاتییانیدا، که هه‌موو مرۆڤێک لە توانایدا هه‌یه که ژیرانه بیر بکاته‌وه و ژیرانه مامه‌ڵه بکات. ئه‌م مامه‌ڵه ژیرانه‌ش بناغه‌ی پێکه‌وەژیانێکی به‌خته‌وه‌ره له کۆمه‌ڵگایه‌کی ئاشتییخوازدا. کانت بووه نوێنه‌ری شیکردنه‌وه له ئه‌وروپادا و تێزه‌که‌ی به ناوی (ئازا به و ئه‌قڵت به‌کار بهێنه) بووه ماتۆڕی هه‌ڵسوڕێنه‌ری هاووڵاتییان بۆ ژیانێک له ئاشتی و ئاوه‌دانییدا.

هه‌ر لێره‌وه قسه‌کردن له‌سه‌ر چۆنایه‌تی و چۆنیه‌تیی به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌ت بووه کاری فەیلەسووفان له ئه‌وروپادا و به‌شێکی زۆری فەیلەسووفان بوونه پێشڕه‌و له‌م بواره‌دا و ڕۆڵیان هه‌بوو له به‌ده‌ستهێنانی ڕیفۆڕم و گۆڕانکاریی به‌سه‌ر ده‌سته‌ڵات و پرۆسه دیموکراتییه‌کاندا. جۆن لۆک یه‌کێک بوو له کا‌راکته‌ره گرنگه‌کانی ناو ئه‌م بواره، که قسه‌ی له‌سه‌ر ئه‌رکی ده‌وڵه‌ت کردووه. له‌لای جۆن لۆک تاکه ئه‌رکی سه‌ره‌کی و بنه‌ڕه‌تیی ده‌وڵه‌ت بریتییه له پارێزگاریکردنی مافه‌کانی هاووڵاتییانی، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش ده‌وڵه‌ت پێویستی به یاسایه که له ڕێگایه‌وه پشتگیریی مافه‌کانی هاووڵاتییان بکات. (تێبینی، فه‌لسه‌فه‌ی شیکردنه‌وه‌ی ئیمانوێل کانت، له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه له‌لایه‌ن چه‌ند نووسه‌رێکه‌وه به سه‌رده‌می ڕۆشنگه‌ری له‌ناو کورددا ناسێنرا. لێ من ده‌مه‌وێت وه‌ک خۆی بیگه‌یه‌نم که شیکردنه‌وه‌یه. له‌م شیکردنه‌وه‌یه‌دا چ کانت و چ فیلۆسۆفانی تر، قسه له‌سه‌ر ڕۆشنبیری و هۆشیاری و به‌کارهێنانی ئه‌قڵ ده‌که‌ن). به‌م شێوه‌یه بیری شیکردنه‌وه له ئه‌وروپاوه هه‌تا باکووری ئه‌مریکا ڕۆیشت و بووه بناغه‌ی دروستکردنی ده‌وڵه‌ت له سه‌ده‌ی هه‌ژده‌‌وه.

پرسیار لێره‌دا ئه‌وه‌یه، که ئاخۆ ده‌وڵه‌تی عێراق له دروستبوونیه‌وه هه‌تاوه‌کوو ئێستا، تا چه‌ند پارێزگاری له مافه‌کانی هاووڵاتییانی کورد کردووه؟ له ئێراندا، له تورکیادا و له سووریادا، تا چه‌ند ئه‌م ده‌وڵه‌تانه پارێزگارییان له مافه‌کانی هاووڵاتییانی کورد کردووه؟

هه‌نووکه‌ش ئه‌و به‌ره‌یه‌‌ی که ئازاد جوندیانی بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌کات، به‌ره‌یه‌که که داوای ده‌وڵه‌تێکی کوردی ده‌که‌ن، ده‌وڵه‌تێک، که تاکه ئه‌رک له‌سه‌ر شانی پارێزگاریکردنی مافه‌کانی هاووڵاتییانی کورده. مافه‌کانی هاووڵاتییانی کورد تەنیا و تەنیا له ڕێگای ده‌وڵه‌تێکی کوردییه‌وه ده‌پارێزرێت. ده‌وڵه‌تێک که پارێزگاریکردن له مافی هاووڵاتییان ده‌کاته یاسا و ده‌ستوور. ئه‌و به‌ره‌یه‌ش که دژ به به‌ره‌ی سه‌ربه‌خۆخوازانه، به‌ره‌یه‌کن که ده‌یانه‌وێت به‌رگری له مافه‌کانی هاووڵاتییانی کورد له ڕێگای ده‌وڵه‌تی عێراقه‌وه به‌ده‌ست بهێنن، ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ی که له بوونیه‌وه هه‌تا ئێستا نه‌ک مافه‌کانی هاووڵاتییانی کورد زه‌وت ده‌کات، به‌ڵکوو هه‌وڵی له‌ناوبردنی کوردیش ده‌دات. به‌ره‌ی سه‌ربه‌خۆخوازان لێره‌دا به‌ره‌یه‌کن، که خاوه‌نی فه‌لسه‌فه‌یه‌کی کوردیی شیکردنه‌وه‌‌ن. له‌م شیکردنه‌وه‌یه‌دا، کورد قسه له‌سه‌ر هه‌بوونی ده‌وڵه‌تێکی کوردی ده‌کات، چونکه ده‌یه‌وێت له ڕێگایه‌وه مافه‌کانی هاووڵاتییانی کورد بپارێزێت. قسه له‌سه‌ر تاکی کورد ده‌کات که ده‌توانێت ئه‌قڵی به‌کار بهێنێت و ژیرانه چ بیر بکاته‌وه و چ مامه‌ڵه‌ش بکات.

به به‌راورد له‌گه‌ڵ کێشه‌کانی نێوان ئه‌مریکا و به‌ریتانیادا، بۆ نموونه له ساڵی ١٧٧٦دا، کێشه‌کانی نێوان کورد له باشوور و عێراق، وێڕای ئه‌وه‌ی نزیکه هاوشێوه‌ن، چونکه داگیر کراون، لێ جیاوازی تێیاندا ئه‌وه‌یه که ئه‌مریکییه‌کان خاوه‌نی ویستێکی گه‌وره بوون بۆ ئازادی و ده‌رکردنی به‌ریتانییه‌کان له ئه‌مریکا و ئازادکردنی خۆیان له‌ده‌ستیان.

به‌شێک له هۆکاری سه‌رکه‌وتنی ئه‌مریکا به‌سه‌ر به‌ریتانیادا، بریتی بوو له هاووڵاتییه ئه‌وروپییه‌کان، چونکه ئه‌مانه بیرکردنه‌وه و فه‌لسه‌فه‌ی شیکردنه‌وه‌یان له‌گه‌ڵ خۆیاندا برد بۆ ئه‌مریکا. به‌شێکی گه‌وره له هۆکاری سه‌رنه‌که‌وتنی کورد به‌سه‌ر دوژمنه‌کانیدا، به‌بێ گوێ پێدانه ئه‌وه‌ی له تورکیادا، له ئێراندا، له عێراقدا یان له سووریادا بێت، بریتییه له هه‌بوونی بیری عێراقی، ئێرانی، تورکی و سووری. ئازاد جوندیانی له‌و دیداره‌یدا قسه له‌سه‌ر کێشه‌گه‌لێکی نامۆ ده‌کات، که کێشه‌ی کورد خۆی نییه و خۆی پێوه خه‌ریک کردووه، ئه‌مه‌ش وه‌ها ده‌کات کێشه ڕاسته‌قینه‌‌که‌ی کورد خۆی پشتگوێ بخه‌ین و له خه‌میدا نه‌بین. هه‌ر بۆیه ئازاد جوندیانی ده‌ڵێ، من هه‌قم نییه، فڵان و فیسار چه‌پن یان ڕاست، مۆدێرنن یان کۆنزه‌ڤاتیڤ، ئیسلامین یان ئاته‌ئیست ...هتد. به‌ڵکوو هه‌قمه به‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ئاخۆ فڵان و فیسار سه‌ربه‌خۆخوازن یان نه‌خێر؟ چونکه ئه‌م تاکه کێشه‌ی گه‌وره و سه‌ره‌کیی کورده که ده‌بێ چاره‌سه‌ر بکرێت.

بگه‌ڕێینه‌وه بۆ سه‌ر باسی ئه‌و ئه‌وروپییانه‌ی که ڕه‌ویان به‌ره‌و ئه‌مریکا کردبوو. ئه‌م ئه‌وروپییانه له باکووری ئه‌مریکادا نزیکه‌ی سێزده کۆلۆنییان دروست کردبوو. ئه‌مانه ڕیفۆڕم و فه‌لسه‌فه‌ی شیکردنه‌‌وه‌‌یان له‌گه‌ڵ خۆیان بردبوو بۆ ئه‌مریکا. تێزێکی فه‌لسه‌فه‌ی شیکردنه‌وه له کێشه‌ی نێوان به‌ریتانیا و ئه‌مریکادا هه‌ڵیده‌سوڕاندن، ئه‌ویش بریتی بوو له ئازادی و یه‌کسانی بۆ هه‌موو مرۆڤایه‌تی له جیهانی نوێدا. من پێم وایه که له‌و دابه‌شکردنه‌ی ئازاد جوندیانیدا جێگایه‌کی پان و به‌رین هه‌یه بۆ تێزی ئازادی و یه‌کسانی بۆ هه‌موو مرۆڤایه‌تی له کوردستاندا.

له ساڵی ١٧٧٤دا پاشای به‌ریتانیا داوای باجی زیادی له ئه‌مریکییه‌کان کرد، چونکه یه‌کێک له‌و شه‌ڕانه‌ی که به‌ریتانیا له جیهاندا پراکتیزه‌ی ده‌کرد، پاره‌یه‌کی زۆر که‌وت له‌سه‌ری و ده‌یویست جێگاکه‌ی پڕ بکاته‌وه. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش بیری له کۆلۆنییه‌کانی ئه‌مریکا کرده‌وه که ژێرده‌سته‌ی به‌ریتانیا بوون. لێ به‌ڵێ ڕه‌وه‌نده ئه‌وروپییه‌کان به‌مه ڕازی نه‌بوون و ڕه‌تیان کرده‌وه که باج بده‌ن به به‌ریتانیا. ئه‌مریکییه‌کان له هه‌مان کاتدا ڕایان گه‌یاند که هه‌موو گه‌لێک مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه خۆی چ بڕیار له‌سه‌ر خۆی بدات و چ فه‌رمانڕه‌وایه‌تیی خۆی بکات. ئه‌مریکییه‌کان گوتیان که له په‌رله‌مانی به‌ریتانیدا هیچ ئه‌ندامێکی ئه‌مریکی نییه، ئه‌مه‌ش وه‌ها ده‌کات که ئه‌و یاسایانه‌ی له‌وێوه ده‌رده‌چن، تەنیا له به‌ریتانیادا به‌کار بێن نه‌ک له ئه‌مریکادا. ئا لێره‌دا هه‌ڵه‌ی کورد ئه‌وه‌یه، که له ڕووخانی به‌عسه‌وه به په‌له خۆیان گه‌یانده به‌غدا و ده‌وڵه‌تی عێراقیان دروست کرده‌وه. له په‌رله‌مانی عێراقدا کورد هه‌یه، له وه‌زاره‌ته‌کاندا کورد هه‌یه و سه‌رۆک کۆماریش کورده، لێ ئه‌مانه هیچ ده‌سته‌ڵاتێکیان نییه، که له ڕێگایه‌وه بتوانرێت قازانج به کورد بگه‌یه‌نرێت و پارێزگاری مافه‌کانی هاووڵاتییانی کورد بکات. له ئۆکتۆبه‌ری ساڵی ٢٠١٧دا به‌غدا گه‌وره‌ترین هێرشی کرده سه‌ر کورد و زیانێکی گه‌وره‌ی لێ دا و به‌شێک له خاکه‌که‌ی داگیر کرد، له‌کاتێکدا سه‌رکۆماری کورد بوو، له په‌رله‌ماندا ئه‌م هه‌موو کورده هه‌بوو، له وه‌زاره‌ته‌کاندا ئه‌م هه‌موو کورده هه‌بوو.

لێره‌دا ده‌توانین بڵێین، وێڕای ئه‌وه‌ی که کورد له په‌رله‌مانی عێراقدا به‌شداره، به‌ڵام هیچ ده‌سته‌ڵاتێکیان نییه، که‌واته کورد نابێت ڕێگا بدات که به‌غدا به زۆره‌ملێیی یاسا به‌سه‌ریدا بسه‌پێنێت، خاکه‌که‌ی داگیر بکات و مافی هاووڵاتییانی کورد نه‌ک زه‌وت بکات، به‌ڵکوو جینۆسایدیشیان بکات.

ئه‌مریکییه‌کان ئه‌وکات گوتیان یان ئه‌وه‌تا ده‌بێ ئه‌مریکییه‌کانیش له هه‌ر کۆلۆنییه‌ک ئه‌ندام په‌رله‌مانیان هه‌بێت له له‌نده‌ندا، یان ئه‌وه‌تا ئه‌مریکا خۆی خۆی ده‌بات به ڕێگاوه و یاسا بۆ خۆی داده‌نێت. ئه‌م داوایه له له‌نده‌ن ڕه‌ت کرایه‌وه، ئه‌مه‌ش بووه هۆی ئه‌وه‌ی ئه‌مریکییه‌کان له ڕێگای توندوتیژییه‌وه به‌رگری له مافه‌کانی خۆیان بکه‌ن. به‌م شێوه‌یه له 04.07.1776دا شۆڕش له ئه‌مریکا ده‌ستی پێ کرد و ئه‌و سێزده کۆلۆنییه‌ی باکووری ئه‌مریکا سه‌ربه‌خۆیی خۆیان ڕاگه‌یاند و خۆیان له‌ژێر ده‌ستی به‌ریتانیا ڕزگار کرد. له‌و کاته‌وه کۆلۆنییه‌کانی ئه‌مریکا یه‌کیان گرت بۆ پشتگیرییکردن له مافی هاووڵاتییانی ئه‌مریکا، له‌و کاته‌وه وڵاته یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مێریکا هه‌تا ئێستا له‌پێناوی خۆیان و هاووڵاتییه‌کانیاندا تێده‌کۆشن.

پرسیار لێره‌دا ئه‌وه‌یه، که کورد ده‌توانێت چی بکات، هه‌تاوه‌کوو خۆی له‌ژێر ده‌ستی به‌غدا ڕزگار بکات؟ وه‌ڵام سه‌ربه‌خۆیی خۆی ڕابگه‌یه‌نێت. پرسیارێکی تری ناو ئه‌م پرسیاره‌ش ئه‌وه‌یه، که ئاخۆ تۆ وه‌ک تاکێکی کورد چیت ده‌وێت؟