كاراڤاگیۆ شۆره‌تی به‌ تابلۆ ئایینییه‌كان په‌یدا كردووه‌

1573-1610ز

په‌نابردن بۆ واقیعیه‌ت، به‌ جۆرێك له‌ به‌رهه‌ڵستیی هونه‌رمه‌ندانی سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌م دژ به‌ هونه‌رمه‌ندانی سه‌ده‌ی شازده‌م ده‌ژمێردرێت، كه‌ زۆرتر جۆری كاریان به‌ستبووه‌وه‌ به‌ ئاره‌زوو و ئاواتی خۆیانه‌وه‌، تا ئه‌وانه‌ی وا له‌به‌رچاو بوون، برایانی كاراجی به‌ یه‌كه‌مین كه‌سانێك ده‌ژمێردرێن، كه‌ دژ به‌و تێفكرینه‌ ڕاوه‌ستان و له‌ كار و كرده‌وه‌ هونه‌رییه‌كانی سه‌رده‌می یۆنان و ڕۆم ئیلهامیان وه‌رگرت و له‌ په‌یكه‌رسازیدا به‌كاریان برد.


له‌ حه‌قیقه‌تدا كرداره‌كانی كاراڤاگیۆ به‌ كوده‌تایه‌ك ده‌ژمێردرێت به‌رامبه‌ر جۆری شێوه‌كاریی پێش خۆی. (كلاسیك)ی ڕه‌ت كرده‌وه‌‌، ڕاسته‌وخۆ كه‌وته‌ فكری خه‌ڵكه‌ ڕه‌شوڕووته‌كه‌وه‌ كه‌ بریتی بوون‌ له‌ ڕاوچی و خه‌ڵكه‌ زۆره‌كه‌، كه‌ حه‌زره‌تی مه‌سیح له‌گه‌ڵ ئه‌و توێژه‌دا ژیاوه‌. كاراڤاگیۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی ده‌گونجانده‌ ناو تابلۆكانیه‌وه‌، تا به‌ خه‌ڵكانێكی ده‌وروبه‌ر و بینه‌رانی تابلۆكانی بسه‌لمێنێـت، ده‌وروبه‌ری ڕاسته‌قینه‌ی مه‌سیح ئه‌و جۆره‌ شێوه‌ و شه‌مایلانه‌ بوونه‌، نه‌ك ئه‌وانه‌ی وا له‌ هونه‌رمه‌ندانی سه‌ده‌ی شازده‌ گونجاندوویانه‌ته‌ ناو تابلۆكانیانه‌وه‌. كاراڤاگیۆ بۆ سه‌لماندنی بۆچوونی خۆی، ئه‌و كه‌سانه‌ی خستووه‌ته‌ ژێر ڕۆشناییه‌كی به‌رچاوه‌وه‌، تا بینه‌ر ڕاسته‌وخۆ ئه‌و واقیعیه‌ته‌ به‌دی بكات، هه‌تاوه‌كوو كۆشاوه‌ ئه‌و دیاردانه‌ به‌ جۆرێك بخاته‌ به‌رچاو، كه‌ له‌ حاڵی جووڵانه‌وه‌دان و له‌ چوارچێوه‌ی تابلۆكه‌ خه‌ریكن ده‌رده‌چن.


كاراڤاگیۆ له‌ تابلۆی (ئێواره‌خوانی عه‌مواس)دا، دوو له‌ هاوده‌مانی عیسای مه‌سیحی له‌گه‌ڵ كه‌سێكی غه‌ریبه‌دا هێناون، له‌ناو شه‌قام جلوبه‌رگی ساده‌ی له‌به‌ر هه‌رسێكیان وه‌ك یه‌ك كردووه‌ و هه‌یبه‌تی نوورانیی هاوده‌مانی عیسای تووڕ داوه‌ته‌ لاوه‌، به‌ڵام وای وه‌ده‌رخستووه‌ له‌پڕ هه‌ستیان به‌ وجوودی كابرای غه‌ریبه‌ كردبێت. هه‌روه‌ها سه‌رسامیی هاوده‌مانی مه‌سیح نیشان دراوه‌، كه‌ سه‌رسامن به‌ له‌ مه‌رگ گه‌ڕانه‌وه‌ی مه‌سیح بۆ ناویان، یه‌كێك له‌ هاوده‌مان كورسییه‌كی ڕاكێشاوه‌ته‌ دواوه‌، یه‌كێكی تریان له‌ ترسان دوو ده‌ستی خۆی بڵاو كردووه‌ته‌وه‌، هه‌مان جووڵانه‌وه‌یه كه‌ له‌ ئه‌فسانه‌كانی رۆماندا هه‌بووه‌. ئێمه‌ وه‌ك بینه‌ر په‌لكێشی ده‌ره‌وه‌ی تابلۆكه‌ ده‌كرێین... جووڵانه‌وه‌ی لائیرادیی براده‌رانی مه‌سیح له‌ حاڵه‌تی ڕۆحانی ده‌رهاتوون و به‌ره‌و لای ئێمه‌ی بینه‌ر دێن و ئێمه‌ی بینه‌ریش ده‌كاته‌ به‌شێك له‌ ڕووداوی ناو تابلۆكه‌. سه‌وه‌ته‌ی پڕ له‌ میوه‌ وا دێته‌ چاو كه‌ له‌ لێواری مێزه‌كه‌دا دانراوه‌، هاكه‌ بكه‌وێ، وامان لێ نه‌كات ده‌ستدرێژ كه‌ینه‌وه‌ سه‌وه‌ته‌كه‌ و ته‌ك ده‌ینه‌ ئه‌و لاوه‌ تا نه‌كه‌وێ. میوه‌كان به‌باشی گه‌یشتوون. یه‌كێك له‌ سێوه‌كان نه‌ختێكی ڕه‌ش بووه‌، ده‌وروبه‌ره‌كه‌ پڕه‌ له‌ ڕه‌نگی تاریك، ئه‌وه‌یش دیارده‌ی ئه‌وه‌یه كه‌ عیسا مه‌سیح زیندوو بووه‌ته‌وه‌ و له‌ مه‌رگه‌وه‌ هاتووه‌ته‌وه‌. لێره‌دا به‌نده‌ فكر له‌وه‌ ده‌كه‌مه‌وه‌، ده‌بێ چه‌ند كۆڕ و كۆبوونه‌وه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌م تابلۆیه‌ كرابن، له‌ چوارسه‌د ساڵ له‌مه‌و پێشه‌وه‌ تا به‌ ئه‌مڕۆ. ئه‌وه‌سا یه‌كێكی وه‌ك به‌نده‌یش له‌ هه‌زاره‌ی سێیه‌مدا ده‌ژیم، به‌ ئه‌ركی خۆمی ده‌زانم له‌و تابلۆیه‌ بدوێم و بۆ میلله‌ته‌كه‌م ڕوونی بكه‌مه‌وه. من ئه‌وه‌ی ده‌زانم، خه‌ڵكه‌ زۆره‌كه‌ ئاگاداری ئه‌و هونه‌ره‌ نین (هه‌قیشیانه‌)، غه‌می من له‌وه‌دایه‌، زانكۆ و په‌یمانگه‌ هونه‌رییه‌كانیش له‌و ورده‌كارییانه‌ بێ خه‌به‌رن، ڕه‌نگه‌ یه‌ك دوو كه‌س ئاگاداری تابلۆی (ئێواره‌خوانی عه‌مواس)ی كاراڤاگیۆ بن، به‌ڵام خۆی ناخاته‌ ئه‌م كێشمه‌كێشمه‌ی ئێستای منه‌وه‌. پێی وا له‌م ڕۆژه‌دا ئاوا باسێك ئاسنی سارد كوتانه‌وه‌یه‌. جیاوازیی نێوان به‌نده‌ و ئه‌و براده‌ره‌ له‌وه‌دایه‌: من ئیمانم به‌ سبه‌ینێ هه‌یه‌ و به‌ ئه‌ركی خۆمی ده‌زانم، ئه‌وی بزانم سوودمه‌نده‌ بۆ سبه‌ینێی ناو میلله‌ته‌كه‌م بیخه‌مه‌ به‌رچاو، گرنگی به‌ نه‌زانینی ئێستا و كه‌مته‌رخه‌مییان ناده‌م. هه‌ر نه‌بێ ویژدانم ئاگاداره‌، كه‌ ئه‌ركی ئه‌خلاقی و ویژدانیی نه‌ته‌وایه‌تیی خۆم ئه‌نجام داوه‌، له‌وه‌یش دڵنیام، كه‌م له‌ خوێنه‌ران له‌زه‌ت له‌م جۆره‌ نووسینانه‌ ده‌به‌ن، هه‌ر نه‌بێ ئێستا، به‌ڵام به‌وه‌ دڵخۆشم، ڕۆژنامه‌یه‌ك وه‌ك من فكر ده‌كاته‌وه‌ و ئه‌وه‌ به‌ ئه‌ركی خۆی بزانێ و له ‌داهاتوودا توێژی هونه‌رمه‌ندان ستیاشی لێ بكه‌ن، دیاره‌ ئه‌ویش ئه‌مه‌ی به‌ ئه‌ركێكی ڕۆشنبیرانه‌ی نه‌ته‌وایه‌تیی خۆی زانیوه‌ و ئه‌نجامی داوه‌.


با بگه‌ڕێمه‌وه‌ سه‌ر (كاراڤاگیۆ)، نه‌ك هه‌ر ئه‌و، به‌ڵكوو زۆربه‌ی زۆری هونه‌رمه‌ندانی سه‌رده‌می ئه‌ویش كاروكرده‌وه‌ هونه‌رییه‌كانیان له‌ زه‌مینه‌ی ئایینییه‌وه‌ ده‌رنه‌چوون، ئه‌گه‌ر کەنیسە و قه‌شه‌ گه‌وره‌كان و پاپا و فاتیكان له‌ هونه‌رمه‌ندێك ڕازی نه‌بوونایه‌، نه‌ك هه‌ر سه‌رنه‌ده‌كه‌وت، ژیانیشی ده‌كه‌وته‌ مه‌ترسییه‌وه‌، هونه‌رمه‌ندیش بێ پاڵپشتیی ئه‌و توێژه‌ هیچی پێ نه‌ده‌كرا، ئه‌و قه‌شانه‌ هه‌م زه‌وقی هونه‌رییان هه‌بووه‌ و هه‌میش داراییان له‌ژێر ده‌ستدا بووه‌، هه‌م وه‌ك ده‌زگایه‌كی ڕاگه‌یاندنیش ئه‌و ده‌مه‌ له‌ به‌رزكردنه‌وه‌ و دارووژانی هونه‌رمه‌ندێكدا وته ‌و ڕایان كاری بووه‌. ده‌سته‌ڵاتدارانی ئه‌و وه‌خته‌یش، له‌ خه‌ت و هێڵ و سنووری کەنیسە ده‌رنه‌ده‌چوون. بۆیه‌ زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری كاری شێوه‌كاری ئه‌و حه‌له‌ له‌ بواری ئایینییه‌وه‌ به‌دوور نین، جگه‌ له‌ پۆرتره‌ و دیمه‌نسازی. هونه‌رمه‌ندان خۆیان نه‌خستووه‌ته‌ ناو كێشه‌یه‌كی مه‌رگ خولقێنه‌وه‌.


تابلۆیه‌كی سه‌رنجڕاكێشی تری هه‌یه‌، كه‌ تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ له‌ سێ تابلۆ ده‌رباره‌ی ژیان و زینده‌گی (مه‌تی)ی هاوه‌ڵی عیسای مه‌سیح. تیایدا حه‌زره‌تی مه‌سیح و مه‌تی و له‌لای ڕاسته‌وه‌، هاوده‌مێكی تری مه‌سیح كه‌ دێته‌ ژووه‌ره‌وه‌. مه‌تی له‌و تابلۆیه‌دا سه‌په‌رشتیاری باج و ده‌رامه‌ته‌كانه‌، له‌گه‌ڵ هاووڵاتییاندا دانیشتوون، ئه‌وه‌ ته‌نیا (مه‌تی)یه‌ ده‌زانێت حه‌زره‌تی عیسا بانگی ده‌كات، ده‌ستی درێژ كردووه‌ته‌وه‌، وه‌ك وابێت عیسای مه‌سیح له‌ جێگه‌یه‌كی دووردا بێت، ئه‌وه‌ به‌ئاشكرا له‌و تابلۆیه‌دا ده‌ركه‌وتووه‌ له‌نێوان هاوده‌مێكی دیكه‌ی عیسا مه‌سیح و كابرایه‌كی دیكه‌ له‌وه‌وه‌ نزیكه‌ و له‌پشته‌وه‌ ده‌ركه‌وتووه و ده‌ستی مه‌سیح ڕاده‌كێشێ. ئێمه‌ ده‌خاته‌ بیری ده‌ستی حه‌زره‌تی ئاده‌مه‌وه‌.


هاوسه‌رده‌مانی (كاراڤاگیۆ) ڕه‌خنه‌یان له‌ ته‌واوی تابلۆكانی گرتووه‌، كاسۆلیكه‌كان به‌پێچه‌وانه‌وه‌ پاڵپشتیی كاراڤاگیۆیان كردووه‌، به‌تایبه‌ت قه‌شه‌ی گه‌وره‌ (ڤیلیبوتری) گوتوویه‌تی، ئه‌و تابلۆیانه‌ شكۆی ئیمان به‌هێزتر ده‌كه‌ن، به‌ڵام بڕێكی تر ئه‌و شێوه‌ كارانه‌یان به‌ ناپه‌سند و پڕ فڕوفێڵ هاتووه‌ته‌ به‌رچاو. ئه‌و جۆره‌ بۆچوونانه‌ به‌لای هونه‌رمه‌ندانی په‌یڕه‌وی واقیعیه‌ته‌وه‌ تووشی ئه‌و تانه‌ و ته‌شه‌رانه‌ هاتوون و ئه‌وه‌یان زانیوه‌، كه‌ ده‌مارگرژیی ئایینی چییان پێ ده‌ڵێن و له‌ كاره‌كانیان ناڕازی ده‌بن. لایان وابووه‌ شانۆیه‌كانی شكسپیر به‌ جلوبه‌رگی دوور له‌ سه‌رده‌می خۆی بخرێته‌ سه‌ر شانۆی، جا بۆیه‌ بڕێك له‌ خه‌ڵكی تابلۆكانی (كاراڤاگیۆ)یان بێ ئه‌رزش زانیوه‌، كه‌سه‌ ئایینییه‌كانی وه‌ك كه‌سانی بێ سه‌روپا و زه‌ڕنه‌قووته‌ خستووه‌ته‌ ڕوو.


كاراڤاگیۆ دژی باوه‌كان بووه‌ و ویستوویه‌تی له‌و عه‌قڵیه‌ته كه‌ باوه‌ڕیان پێ بووه‌ و لایان په‌سند بووه‌، خه‌ڵكه‌كه‌ بهێنێته‌ ده‌رێ و ڕایان بهێنێت، واقیعیه‌ته‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و ده‌یكا، نه‌ك ئه‌وانه‌ی له‌پێش ئه‌و كراون، قه‌ینا كراون، به‌ڵام تا ئێره‌ و به‌س.


به‌دڵنیایی، هونه‌رمه‌ندێكی دژه‌باو له‌ ڕێڕه‌وی هونه‌ری خۆیدا تووشی تانه‌ و كێشه‌ی زۆر ده‌بێت، به‌ڵام كاراڤاگیۆ له‌و نه‌مامانه‌ نه‌بووه‌ به‌ ڕه‌شه‌با و هه‌ڕه‌شه‌ و گوڕه‌شه‌ بچه‌مێته‌وه‌، نه‌ ڕۆیشتووه‌ته‌ ژێر داوا و گۆڕانكاری له‌ شێوه‌ی كاره‌كانیدا، هه‌ر ئه‌و نه‌چه‌مانه‌وه‌، هه‌ر ئه‌و به‌رده‌وامییه‌ی بوو به‌هۆی به‌ربڵاویی لایه‌نگرانی له‌ سه‌رتاسه‌ری ئیتاڵیادا. با ئه‌وه‌یش بڵێین، شێوه‌ی كاره‌كانی كاراڤاگیۆ وه‌نه‌بێت بێ بنه‌ما بووبێت، له‌پێش ئه‌ودا هونه‌رمه‌ندان له‌ ده‌ڤه‌ری (فرویومات) له‌ به‌زمی شایی و ژهێناندا، كه‌ كراوه‌ته‌ تابلۆ، حه‌زره‌تی عیسایان وه‌ك شوانێكی دوای مه‌ڕوماڵات نیشان داوه‌. جا به‌لای خه‌ڵكه‌ زۆره‌كه‌وه‌ جێگه‌ی سه‌رسامی نه‌بووه‌. شه‌ڕی دوازده‌ ساڵه‌ی نێوان ئیسپانیا و ئیتاڵیاش هاته‌ پاڵی بیروڕای كاراڤاگیۆ، زۆری نه‌خایاندووه‌ هونه‌رمه‌ندان كه‌وتنه‌ سه‌لماندنی شێوه‌ی كاری كاراڤاگیۆ و كه‌وتنه‌ لاساییكردنه‌وه‌ی (1615-1620ز).


وه‌ك له‌ تابلۆی مه‌سیح و قەشه‌ی گه‌وره‌دا ده‌بینرێت، مه‌سیح و ئه‌و له‌ ده‌وروبه‌رێكی تاریكدان، ته‌نیا ڕۆشناییه‌ك به‌دی ده‌كرێت، مۆمێكه‌ به‌سه‌ر مێزه‌كه‌وه‌، ئه‌و تاریكه‌ سه‌ڵاته‌ی ڕۆحانیه‌تی تابلۆكه‌ی زۆرتر كردووه‌، پیره‌قه‌شه‌ نیگه‌رانیی پێوه‌ دیاره‌، ده‌ست و په‌نجه‌ی له‌رزۆكی گۆیای هه‌رای ناوده‌روونیه‌تی، به‌ڵام مه‌سیح كه‌مته‌رخه‌مه‌ و وا ده‌رده‌خا، كه‌ له‌ وته‌كانی ناڕازییه‌. تیشكی مۆمه‌كه‌ بووه‌ته‌ هۆكاری وەده‌رخستنی دیمه‌نه‌كه‌، كراسه‌ سپییه‌كه‌ی مه‌سیح به‌و لۆچ و قه‌دقه‌دییه‌وه‌ نیگه‌رانیی مه‌سیحی وه‌ده‌رخستووه‌، ئه‌وه‌ بۆ بینه‌ر به‌ جوانی ئاشكرایه‌، له‌و تابلۆیه‌دا پێچوپه‌نا تاریكه‌كان به‌ ڕۆشنایی مۆمه‌كه‌ ڕۆحانیه‌ته‌كه‌ی گۆڕاوه‌ته‌ سه‌ر حاڵه‌تێكی ئینسانی، ئه‌و نووری مۆمه‌كه‌ هۆكاره‌ بۆ ئه‌وه‌ی دیمه‌نه‌كه‌ بگۆڕێته‌ سه‌ر حاڵه‌تێكی ئینسانی. ئه‌و تیشكه‌ بووه‌ته‌ هۆی جیاكردنه‌وه‌ی ڕه‌نگه‌كان. سووریی جبه‌ی قه‌شه‌كه‌، كراسی سپیی مه‌سیح، سایه‌ ڕۆشنی ده‌ست و له‌پی قه‌شه‌ و كتابه‌كه‌ و كراسه‌كه‌ی. ورد به‌ره‌وه‌ چوارسه‌د ساڵ له‌مه‌وبه‌ر چ ململانێیه‌ك له‌سه‌ر ڕۆشنایی مۆمێك و رۆشنایی ڕۆژ له‌ تابلۆیه‌كدا ڕووی داوه‌، ئه‌ویش له‌ناو توێژی ده‌سته‌ڵاتدار و خوێنده‌واردا، سه‌ره‌نجام ئه‌و تێفكرینه ململانێی نێوان ڕۆشنبیر و ده‌سته‌ڵاتدارانی ئایینی (ڕینیساس)ی هێنایه‌ كایه‌وه‌. قه‌شه‌ پیاوه‌ ئایینییه‌كان سوور بوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی پیاوه‌ ئایینییه‌كانیان پیاوگه‌لێكی پیرۆزن، ناكرێ وه‌ك كه‌سانی ئاسایی بخرێنه‌ به‌رچاو. هونه‌رمه‌ندان ئه‌وه‌یان قبووڵ نه‌كرد و كه‌وتنه‌ وه‌ده‌رخستنیان به‌شێوه‌كی ئاسایی. سه‌یر له‌وه‌دایه‌، دوای هه‌زار و چوارسه‌د ساڵ یه‌شتا به‌لای خۆمانه‌وه‌، نه‌ شێوه‌كار و نه‌ فیلمساز و نه‌ شانۆكار مافی وه‌ده‌رخستنی ڕوخساری په‌یامبه‌ر و ئیمام و كه‌سه‌ پیرۆزه‌كانیان نییه‌، ئه‌وه‌ جێی نیگه‌رانی نییه‌، ئێمه‌ش ئه‌وه‌ ده‌كه‌ین، به‌ڵام هه‌زار ساڵی تر....


كاراڤاگیۆ له‌ ساڵی 1573ز له‌ ده‌وره‌به‌ری (پرگامۆ) هاتووه‌ته‌ دونیاوه‌، دوای ئه‌وه‌ی له‌ شاری (میلات)دا بووه‌ به‌ شاگرد، له‌وێڕا رۆیشتووه‌ بۆ شاری رۆما، له‌ ساڵانی 1595-1600ز چه‌ندان تابلۆی گه‌وره‌ی بۆ كاردینال كردووه‌، شۆره‌تی به‌م جۆره‌ تابلۆ ئایینییانه‌ په‌یدا كردووه‌، به‌ڵام به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌سه‌ ئایینییه‌كانی وه‌ك كه‌سانی ئاسایی وه‌ده‌ر ده‌خست، كه‌وته‌ به‌ر ڕه‌خنه‌ی قه‌شه‌ ئایینییه‌كان و كه‌نیسه‌یش كاره‌كانی ڕه‌د ده‌كرده‌وه‌، هه‌ر ئه‌و جۆره‌ كارانه‌ و به‌رهه‌ڵستی كەنیسە بوو به‌هۆی ئه‌وه‌ی شاری رۆما به‌جێ بهێڵێت، سه‌ره‌تا بۆ (ناپولی) ڕایكرد، له‌وێشه‌وه‌ بۆ (ماڵت)، له‌ گه‌ڕانه‌وه‌یدا بۆ شاری رۆما، له‌ ساڵی 1610ز كۆچی دوایی كرد.