خیانه‌ت له‌ مێژووى كورددا

له به‌ره‌به‌یانی مێژووه‌وه‌ تا 16ی ئۆكتۆبه‌ر - 13

خیانه‌ت له‌ حكوومه‌تی ڕه‌وادی

(حكوومه‌تى ڕه‌وادى) به‌ یه‌كه‌مین ده‌سه‌ڵاتی ناوچه‌یی و خۆجێى كوردی داده‌نرێت كه‌ له‌ ساڵی (280ك/893ز) له‌لایه‌ن (موحه‌ممه‌دى كوڕى حوسێنى ڕه‌وادی) دامه‌زرا. ئه‌و سه‌رۆك هۆزى ڕه‌وادی و یه‌كێك بوو له‌ دیارترین كه‌سایه‌تییه‌ كوردییه‌كانی ئه‌و قۆناغه‌ مێژووییه‌ كه‌ هه‌وڵى ده‌سه‌ڵاتێكی خۆجێی بۆ هۆزه‌كه‌ی دا. به‌پێی به‌شێك له‌ سه‌رچاوه‌كان و ئه‌و شیكارانه‌ی ئێمه‌ پێی گه‌یشتووین، ئەو له‌و هۆزه‌ بووه كه‌ پێشتر باوه‌ڕداری ئێزدی بوون. دواتر له ‌كۆتایی سه‌ده‌ی دووه‌می كۆچی، به‌رامبه‌ر به‌ هه‌شته‌می زایینی هاتوونه‌ته‌ سه‌ر ئایینى ئیسلام و بوونه‌ موسڵمان. ته‌نانه‌ت له‌ زێدی خۆیانه‌وه‌ بۆ ناوچه‌ی ئازه‌ربایجان كۆچیان پێ كراوه‌. هه‌ر بۆیه‌ نزیك به‌ سه‌ده‌یه‌ك دوای ئه‌و كۆچه‌یان، له‌ به‌شێكی ناوچه‌ی ئازه‌ربایجان له‌سه‌ر ده‌ستی سه‌رۆكه‌كه‌یان ده‌سه‌ڵاتێكی ناوچه‌ییان دامه‌زراندووه‌. له‌ ماوه‌ی (183) ساڵى ده‌سه‌ڵاتیشی (حه‌وت) ئه‌ندامى ئه‌م هۆزه‌ له‌ كوڕ و نه‌وه‌ی (موحه‌ممه‌د كوڕى حوسێنى ڕه‌وادی) گه‌یشتوونه‌ته‌ ده‌سه‌ڵات، تا ئه‌وه‌ی له‌ ساڵى (463ك/ 1070ز) كۆتایی به‌ ده‌سه‌ڵاتیان هاتووه‌.


ده‌ركه‌وتنی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ بۆ كورد له‌ قۆناغى مێژووى سه‌ده‌كانى ناوه‌ڕاستدا، سه‌لماندنى ئه‌و ڕاستییه‌ بوو كه‌ ئه‌ویش وه‌ك سه‌رجه‌م پێكهاته‌كانی نێو سنووری ده‌وڵه‌تى خه‌لافه‌تی عه‌باسی، تامه‌زرۆی سه‌ربه‌خۆیی و خۆڕێبه‌ریی خۆیه‌تی. هه‌ر بۆیه‌ كه‌سایه‌تییه‌كی وه‌ك (موحه‌ممه‌دی ڕه‌وادی) به‌هۆی پێگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیی هۆزه‌كه‌ی ئه‌و هه‌له‌ی قۆسته‌وه‌ و بڕیاری خۆڕێبه‌ریی ناوچه‌كانی ژێر ده‌سه‌ڵات و نزیك له‌ خۆیی دا. دیاره‌ ئه‌گه‌رچی به‌هۆی لێهاتوویی و بوێرییەوە، حكوومه‌تێكی ناوچه‌یی دامه‌زراند و (حه‌وت) ئه‌ندامى بنه‌ماڵه‌كه‌ی گه‌یانده‌ پایه‌ی ده‌سه‌ڵات، به‌ڵام دواجار ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ به‌ هۆی كۆمه‌ڵێك كێشه‌ و هۆكاره‌وه‌ كۆتایی پێ هات كه‌ دیارترینیان خیانه‌تی ناوخۆیی بوو. ئه‌وه‌ش كاتێك نه‌یارانی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ توانییان درز بخه‌نه‌ نێو ئه‌ندامانی بنه‌ماڵه‌ی ڕه‌وادی و زه‌مینه‌ی ڕووخاندنى بڕه‌خسێنن. یه‌كه‌مین درزیش كه‌وته‌ نێو ئه‌م حكوومه‌ته‌، ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌ بوو كه‌ (واهسوزانى كوڕى موحه‌ممه‌د/1025-1059ز)ى میرى ڕه‌وادی له‌ ساڵی (1033ز) ئه‌نجامی دا. ئه‌وه‌ش كاتێك هاوكاریى ڕۆمه‌كانى كرد بۆ لێدانى (ئه‌بولهیجا كوڕى ره‌بیب ئه‌لده‌وله‌)ى سه‌رۆكى هۆزى هه‌زبانی شارى (ورمێ). به‌و ڕووداوه‌ش سه‌رباری ئه‌وه‌ی میرێكی ڕه‌وادی، خیانه‌تی له‌ نه‌ته‌وه‌ و هۆزێكى كوردی تر كرد كه‌ (هۆزی هه‌زبانی) بوو، ده‌رفه‌تى دایه‌ ڕۆمه‌كان به‌هۆی چاوساغیی ڕه‌وادییه‌كان، شار و ناوچه‌یه‌كی كوردنشین داگیر بكه‌ن. ته‌نانه‌ت توانییان بگه‌نه‌ قه‌ڵاى (به‌رگۆیان)ى پێگه‌ی ده‌سه‌ڵاتى (ئه‌بولهیجاى هه‌زبانی). ئه‌وه‌ش له‌كاتێكدا بوو كه‌ ڕۆمه‌ بێزه‌نتییه‌كان له‌ سه‌نته‌ری ده‌سه‌ڵاتیان له‌ (قوسته‌نتینیه‌)ى پایته‌خت، گه‌یشتنه‌ سه‌نته‌ری ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌وادییه‌كان له‌ (ته‌برێز)ى پایته‌خت و شارى (ورمێ)ى مه‌ڵبه‌ندی ده‌سه‌ڵاتی هه‌زبانی له‌ هه‌رێمی ئازه‌ربایجان. ئه‌و ڕووداوه‌ش تووڕه‌یی هۆزى هه‌زبانیی هێنایه‌ سه‌ر هۆزی ڕه‌وادی كه‌ وه‌ك خۆیان كورد بوون. ئه‌وه‌ش كاتێك ئه‌و هۆزه‌ ناچار بوو، بۆ ڕزگاركردنی شار و ناوچه‌كه‌یان، په‌نا بۆ ده‌وڵه‌تى خه‌لافه‌تی عه‌باسی ببه‌ن و داوای هاوكاری و تۆڵه‌كردنه‌وه‌ له‌ بنه‌ماڵه‌ و میرنشینی ڕه‌وادیی لێ بكه‌ن. دواجار ده‌وڵه‌تى خه‌لافه‌تی عه‌باسی و خودی خه‌لیفه‌ش هاتنه‌ سه‌ر هێڵ و خۆیان بۆ شه‌ڕی ڕۆمه‌ بێزه‌نتییه‌كان و هۆزی ڕه‌وادی ئاماده‌ كرد. دیاره‌ ئه‌گه‌ر ناكۆكیی نێوان ئه‌و دوو هۆزه‌ كوردییه‌ نه‌بوایه‌، ئه‌وا نه‌ ڕۆمه‌كان ده‌گه‌یشتنه‌ هه‌رێمی ئازه‌ربایجان و سنووری ده‌وڵه‌تی ڕه‌وادی و شاری (ورمێ)، نه‌ ده‌وڵه‌تی خه‌لافه‌تی ناچار ده‌بوو بێته‌ سه‌ر هێڵ و هێزی خۆی له‌به‌رامبه‌ر ململانێی دوو هۆزی كورد، نیشانی ڕۆمه‌ بێزه‌نتییه‌كان له‌سه‌ر خاكی كوردستان بدات! ئه‌مه‌و نه‌ زه‌مینه‌ی شه‌ڕێكی ناوخۆیی كوردی له‌نێوان دوو هۆزی كوردی ده‌ڕه‌خسا كه‌ زه‌ره‌رمه‌ندی یه‌كه‌م خودی كورد و خاكی كوردستان بوو. هه‌موو ئه‌وانه‌ش له‌پێناو ئه‌وه‌دا بوو كه‌ هۆزی ڕه‌وادی ده‌یویست هۆزی هه‌زبانی بخاته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی خۆی و بۆ سه‌رخستنی ئه‌و كاره‌شی په‌نای بۆ ڕۆمه‌ بێزه‌نییه‌كان برد! ئه‌مه‌و هۆزی هه‌زبانیش ئاماده‌ نه‌بوون ملكه‌چی ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌وادی بن، هه‌ر بۆیه‌ ڕوویان له‌ ده‌وڵه‌تی خه‌لافه‌تی عه‌باسی كرد تا له‌ شه‌ڕی براكانیاندا هاوكاریان بێت! خۆ ئه‌گه‌ر ڕه‌وادییه‌كان په‌نایان بۆ زه‌بری هێز و ئه‌و میره‌ كورده‌ش په‌نای بۆ خیانه‌ت نه‌بردایه‌، ئه‌وا ئه‌سته‌م بوو هه‌زبانییه‌كان په‌نا بۆ ده‌وڵه‌تی خه‌لافه‌تی عه‌باسی ببه‌ن و به‌هۆی ئه‌و ڕووداوه‌وه‌ هێزی خۆیان بگه‌ڕێننه‌وه‌ هه‌رێمی ئازه‌ربایجان. دواجار حكوومه‌تی ڕه‌وادی به‌ره‌و لێواری ڕووخان به‌رن.


به‌ هه‌رحاڵ، دواجار ئه‌وه‌ رووی دا كه‌ نه‌ده‌بوو ڕوو بدات.


به ‌دیوێكی تردا، ململانێی هۆزی ڕه‌وادی له‌گه‌ڵ هۆزى هەزبانى‌ و هێزه‌ كوردییه‌كانى تری ناوچه‌كه‌ له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتدارێتیی هه‌رێمه‌كه‌، كاریگه‌ریى له‌سه‌ر لاوازبوون ‌و ڕووخاندنى حكوومه‌ته‌كه‌ هه‌بوو. له‌پاڵ ئه‌و هۆكاره‌كانه‌شدا، سه‌رباری شاڵاوى ڕۆمه‌ بێزه‌نتییه‌كان له‌ به‌ری باكووری خۆرئاوا و خۆرئاوای حكوومه‌تی ڕه‌وادی و شاڵاوی عه‌باسییه‌كان له ‌به‌ری باشوور، شاڵاوی سه‌لجوقییه‌ توركه‌كانیشی له‌ به‌ری خۆرهه‌ڵات هاته ‌سه‌ر كه‌ دواجار كاریگه‌ریی خراپیان له‌سه‌ر حكوومه‌ته‌كه‌ دروست كرد و به‌ره‌و ڕووخانیان برد. ئه‌وه‌ش كاتێك (واهسوزانى كوڕى موحه‌ممه‌د) له‌پێناو گه‌یشتن به‌ ده‌سه‌ڵات، ڕووی كرده‌ توركه‌ سه‌لجوقییه‌كان و ملكه‌چیی خۆی پێ ڕاگه‌یاندن. ته‌نانه‌ت باوكى كرده‌ بارمته‌ لاى سه‌ركرده‌ى سه‌لجوقی (قتلمش كوڕى ئه‌رسه‌لانى سه‌لجوقی)! ئه‌وه‌ش ته‌نیا له‌پێناو دانپێدانانی سه‌لجوقییه‌كان به‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی و ناساندنی وه‌ك میری حكوومه‌تى ڕه‌وادی! ئه‌م حاڵه‌ته‌ش بۆ (موحه‌ممه‌دى كوڕى واهسوزان) درێژه‌ی كێشا، تا ئه‌ویش وه‌ك میرى حكوومه‌تى ڕه‌وادی بمێنێته‌وه‌! دیاره‌ هه‌ڵوێستی ئه‌و دوو میره‌ كورده‌ له‌كاتێكدا بوو كه‌ (واهسوازانى كوڕى مه‌ملان) به‌ر له‌و (دوو) میره‌ له‌ پلانێكى میوانداریدا (سى) سه‌ركرده‌ى غه‌زه‌كانى له‌ ساڵی (432ك/ 1040ز) له‌ شارى (ته‌ورێز) كوشتبوو، به‌ڵام ئه‌م (دوو) میره‌ی تر، ملكه‌چییان بۆ ڕاگه‌یاندن! واته‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و خیانه‌ته‌یان نه‌كردایه‌، ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یان بۆ خۆیان و نه‌وه‌كانی دواتریان به‌رده‌وام ده‌بوو. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌و ڕووداو و خیانه‌تانه‌، هۆكارى كۆتایی ته‌مه‌ن و ڕووخانی یه‌كه‌مین ده‌سه‌ڵاتی خۆجێه‌یەتیی كوردی بوو له‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست، وه‌ك سه‌رچاوه‌كانى باسی ده‌كه‌ن.

 

سه‌رچاوه‌كانی ئه‌م باسه‌:
1.الطبري: تاریخ الطبري.
2. أبن الاثیر: الكامل فی التاریخ.
3. د. حسام الدین علی غالب النقشبندي: أذربایجان.