تاکی کورد له سه‌رده‌می بێنرخکردنی بیرکردنه‌وه‌ و ڕه‌خنه‌دا

 

بێنرخکردنی بیرکردنه‌وه و ڕه‌خنه له باشووری کوردستاندا، هێنده‌ی کاری نووسه‌ر و بیرکه‌ره‌وه‌کانه، هێنده کاری سیاسییه‌کان نییه. واتا هێنده‌ی نووسه‌ر و بیرکه‌ره‌وه‌کان به بێنرخکردنی بیرکردنه‌وه و ڕه‌خنه‌ی یه‌کترییه‌وه سه‌رقاڵن، هێنده سیاسییه‌کان سه‌رقاڵ نین به بێنرخکردنی بیرکردنه‌وه و ڕه‌خنه‌وه. ده‌شێت بپرسیت، چۆن وه‌ها ده‌بێت؟ وه‌ڵام، چونکه به‌شێکی گه‌وره‌ی سیاسییه‌کان، مرۆڤی بیرکردنه‌وه نین، خاوه‌نی سه‌رخانێکی ڕۆشنبیری نین، خوێندنه‌وه‌یان بۆ جیهانی بیرکردنه‌وه نییه. سیاسییه‌کان ئه‌م کاره به‌وانه ده‌سپێرن، که له کاری میدیا و له کاری ڕۆژنامه‌گه‌رییدا چالاکن، ئیدی به‌بێ گوێپێدانه ئه‌وه‌ی، که ئه‌و خه‌ڵکانه خاوه‌نی کۆمپێتێنتی میدیا و ڕۆژنامه‌گه‌ریین یان نا. ئا لێره‌دا خه‌ڵکانێکی ناکۆمپێتێنت، جیهانی میدیا و ڕۆژنامه‌گه‌ری لەکه‌دار ده‌که‌ن. لێره‌دا خه‌ڵکانی بیرکه‌ره‌وه و نووسه‌ری ڕاسته‌قینه تێکه‌ڵ به خه‌ڵکانی ناکۆمپێتێنت ده‌بن، به‌رکه‌وتنه‌که لێره‌دا دروست ده‌بێت. لێره‌دا خه‌ڵکانی ناکۆمپێتێنت بیرکردنه‌وه و ڕه‌خنه‌ی خه‌ڵکانی کۆمپێتێنت بێنرخ ده‌که‌ن. بێحورمه‌تییه‌که ئالێره‌دایه. بێحورمه‌تییه‌کی تر له‌ناو ئه‌م بێحورمه‌تییه‌دا ئه‌وه‌یه، که خه‌ڵکانی کۆمپێتێنت له ڕه‌خنه‌گرتنیاندا له بێحورمه‌تیی خه‌ڵکانی ناکۆمپێتێنت، بیرکردنه‌وه و ڕه‌خنه‌ی پڕ ناوه‌ڕۆکی خه‌ڵکانی تری کۆمپێتێنت بێنرخ ده‌که‌ن. بۆ نموونه، کاتێک به‌شێک له نووسه‌رانی سلێمانی بێحورمه‌تییان پێ ده‌کرێت، که من به هه‌موو شێوه‌یه‌ک دژ به بێحورمه‌تییکردنم به‌رامبه‌ر به هه‌ر یه‌کێک، هه‌نووکه‌ش تانه له‌و میدیایه ده‌گرم که بێحومه‌‌تی به به‌شێک له نووسه‌رانی سلێمانی ده‌کات. ئه‌م به‌شه نووسه‌رانه‌ی سلێمانی، ساڵانێکی درێژه له‌بری چاککردنی کێشه سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان، کاریان به ستیمولیره‌کردنی تاک و کۆ و بزواندنی تاک و کۆیە بۆ توندوتیژی. چه‌ندین ساڵه ئیمپولزی تاک و کۆی کورد بۆ ڕاپه‌ڕین د‌ژ به ده‌سه‌ڵاتی سوڵتانی، دژ به ده‌سته‌ڵاتی فاشیی ده‌جووڵێنن، له‌کاتێکدا کوردستان نه سوڵتانی هه‌یه و نه‌ فاشیزم. له‌ناو ئه‌م بێحورمه‌تییه‌دا، که میدیا به نووسه‌رێکی ده‌کات، نووسه‌ر به خۆی و سوپاکه‌یه‌وه، نه‌ک میدیای هێرشکه‌ر ڕاده‌ماڵێت، به‌ڵکوو ته‌واوی ئه‌و بیرکردنه‌وه و ڕه‌خنانه‌ش له‌گه‌ڵ میدیادا ڕاده‌ماڵێت که ساڵانێکه ڕه‌خنه له بیرکردنه‌وه‌ی ئه‌و و ئه‌وان ده‌گرن. ئه‌م نووسه‌رانه، به‌داخه‌وه بێ ئاگان له هێز و ده‌سه‌ڵاتی نائاگایی، چونکه ئه‌وه‌ی تاک لەناوه‌وه‌ی خۆیدا هه‌ستی پێ ده‌کات و ده‌یه‌وێت و ترسی لێی هه‌یه، ئه‌وا له جیهانی ده‌ره‌وه‌دا به‌ده‌ر ده‌که‌وێت، واتا ڕوو ده‌دات. بیرکردنه‌وه زۆر له‌وه زیاتره، که وه‌ک به‌شێک له نووسه‌ران و ڕۆشنبیران تێی ده‌گه‌ن.


ئه‌وه‌ی کورد له هه‌موو شت زیاتر پێویستیه‌تی، بریتییه له خۆشویستنی یه‌کتری، هه‌مه‌ئاهه‌نگی، پێکه‌وه‌کارکردن و هه‌وڵدان بۆ چاککردنی ژیان، نه‌ک خراپترکردنی. خراپترین ئارگومێنت ئه‌وه‌یه که به‌هۆی چه‌ند سیاسییه‌کی گه‌نده‌ڵه‌وه، ئاینده‌ی نه‌ته‌وه‌یه‌ک بێنرخ بکه‌یت و بخه‌یته مه‌ترسییه‌وه، یاخود ده‌سه‌ڵاتی کوردی به ده‌سه‌ڵاتێکی فاشی پێناسە بکه‌یت. کێشه‌ی نێوان خوێنده‌وار و نه‌خوێنده‌وار له کوردستاندا، وه‌ک کێشه‌ی نێوان خه‌ڵکانی ئایینی و خه‌ڵکانی ئاته‌ئیستی لێ هاتووه. (ئاته‌ئیست یاخود ئاتیزم، Atheism). ئاتیزم چه‌مکێکی یۆنانیی کۆنه و به‌ واتای ڕه‌تکردنه‌وه‌ی خودا یاخود بێ خوداکان دێت. خه‌ڵکانی ئاته‌ئیست، خه‌ڵکانی زانستخوازن، خه‌ڵکانی ئه‌کادێمین. نه‌خوێنده‌واری کورد له ئه‌وروپا بێت یان له کوردستان هیچ له باسه‌که ناگۆڕێت، چونکه هه‌ردووکیان خاوه‌نی یه‌ک کولتوورن، ئه‌مه‌ش وه‌ها ده‌‌کات، که وه‌ك یه‌ک بیر بکه‌نه‌وه و وه‌کوو یه‌کیش مامه‌ڵه بکه‌ن. نه‌خوێنده‌واره‌کان هه‌میشه وه‌ک زانا و خاوه‌ن ئه‌زموون خۆیان ده‌رده‌خه‌ن و ده‌یانه‌وێت ئامۆژگاریی هه‌موو خوێنده‌وارێک بکه‌ن، به‌بێ گوێپێدانه‌ ئه‌وه‌ی که تاکی به‌رامبه‌ر، خاوه‌نی چ بڕوانامه‌یه‌کی باڵای ئه‌کادێمییه. بۆ نموونه، پیاوێکی نه‌خوێنده‌وار، یاخود ژنێکی نه‌خوێنده‌واری کورد ئاماده‌یه ئامۆژگاریی پێداگۆگێک، کۆمه‌ڵناسێک، یاخود ده‌روونناسێک بکات که چۆن منداڵ په‌روه‌رده بکرێت. ئاوهاش که‌سێکی ناکۆمپیتێنت نه‌ک ئاماده‌یه ئامۆژگاریی که‌سێکی ئه‌کادێمی بکات، ئامۆژگاریی نووسه‌رێکی باش بکات، ئامۆژگاریی دادوه‌رێک بکات، به‌ڵکوو هێرشی توندوتیژیشی ده‌کاته سه‌ر و تیرۆری ده‌روونیی ده‌کات...هتد. کێشه‌کان کاتێک ئاڵۆزتر ده‌بن، ئه‌گه‌ر بێتو تاکێکی نه‌خوێنده‌وار خاوه‌نی نه‌خۆشییه‌کی ده‌روونییش بێت، وه‌ک تێکچوونی که‌ڕاکته‌ر، تێکچوونی که‌سایه‌تی، که زۆر جار ڕووی داوه، تاکێکی وه‌ها ژیان بۆ ده‌وروبه‌ر سه‌ختتر ده‌کات. ئه‌م تاکانه وه‌ک پێداگۆ قسه له‌سه‌ر په‌روه‌رده ده‌که‌ن، وه‌ک ده‌روونناس قسه له‌سه‌ر کێشه‌ی تاک ده‌که‌ن، وه‌ک وه‌ستای کاشی و بینا، قسه له‌سه‌ر چۆنیه‌تی دروستکردنی، بۆ نموونه حه‌مامێکی نوێ، چێشتڕاڕێکی نوێ ده‌که‌ن و پسپۆرن له هه‌موو بوارێکدا.


تاکی کورد له سه‌رده‌مێکدایه که سه‌رده‌می لەکه‌دارکردن و بێحورمه‌تی پێکردنه. ئه‌گه‌ر بێتوو حکوومه‌ت سنوورێک بۆ ئه‌م لەکه‌دارکردن و بێحورمه‌تیپێکردنه دانه‌نێت، ئه‌وا له ئاینده‌یه‌کی نزیکدا، به‌های هیچ شتێک له ژیاندا نامێنێت. نه‌خوێنده‌واره‌کان حوکمڕانیی خوێنده‌واره‌کان ده‌که‌ن، نه‌خوێنده‌وارێک ده‌بێته دادوه‌ر و بڕیار له‌سه‌ر دادوه‌رێک ده‌رده‌کات، خه‌ڵکانی ناکۆمپێتێنت حوکمڕانیی خه‌ڵکانی کۆمپێتێنت ده‌که‌ن. ئیدی بیرکردنه‌وه و ڕه‌خنه هیچ به‌هایه‌کیان نامێنێت. ئیدی به‌های ماسییه‌ک و به‌های مرۆڤێک ده‌چێته پڕکردنه‌وه‌ی شوێنه‌کانیانه‌وه. بۆ نموونه، نه‌خوێنده‌وارێک هه‌ر بۆ گه‌مه و خۆشی ماسییه‌کی حه‌وزه‌که‌ت به شه‌به‌که‌یه‌ک ده‌ردێنێت و له‌سه‌ر زه‌وی فڕێی ده‌دات و ده‌‌یکوژێت و پاشانیش ده‌ڵێ، ئینجا چییه دانه‌یه‌کی تر بکڕه. حورمه‌تی ئه‌م هه‌موو خه‌ڵکه له کوردستاندا ده‌شکێنرێت و ده‌گوترێت ئینجا چییه! ئه‌م هه‌موو خه‌ڵکه ده‌کوژرێت و ده‌گوترێت ئینجا چییه! ئه‌م هه‌موو ده‌ستدرێژییه ده‌کرێت، ئه‌م هه‌موو دزییه ده‌کرێت و ده‌گوترێت ئینجا چییه!


به‌ڵام حکوومه‌ت له‌سه‌ر زۆر شت بێده‌نگه، له هه‌مووی کاره‌ساتتریش، نه‌پاراستنی حورمه‌تی تاکه. ده‌شێت زۆر که‌س له‌گه‌ڵ مه‌لا به‌ختیاردا ناکۆک بن، لێ مه‌لا به‌ختیار وه‌ک تاک، ئه‌وه چه‌ندین ساڵه له‌بری حکوومه‌ت کار له‌سه‌ر جیاکردنه‌وه‌ی ئایین و ده‌سه‌ڵات ده‌کات، تێده‌کۆشێت له‌پێناوی ئایین بۆ تاک و دیموکراسییش بۆ کۆمه‌ڵ، ئه‌مه بێجگه له چه‌نده‌ها چالاکیی تری ئه‌ده‌بی و فه‌رهه‌نگی. مه‌لا به‌ختیار، هێنده‌ی ئاره‌زوو و ویستیه‌تی وه‌ک نووسه‌رێک، وه‌ک ڕۆشنبیرێک ببینرێت، هێنده ئاره‌زووی نییه وه‌ک سیاسییه‌ک ببینرێت. لێ به‌ڵێ، له ڕاپه‌ڕینی ساڵی ١٩٩١ه‌وه هه‌تاوه‌کوو ئێستاش، هیچ نووسه‌ر و ڕۆشنبیرێکی کورد ئاماده نییه وه‌ک نووسه‌ر، وه‌ک ڕۆشنبیر ته‌ماشای مه‌لا به‌ختیار بکات. ئارۆگانتی، لوتبه‌رزیی نووسه‌ر و ڕۆشنبیری کورد ئا لێره‌دایه. به‌شێک له نووسه‌رانی سلێمانی، مه‌‌لا به‌‌ختیاریان خنیوه‌ته پاڵ نه‌خوێنده‌واره‌کانه‌وه، لێ من پێم وایه، که مه‌لا به‌ختیار نه‌ک تاکێکی نه‌خوێنده‌وار نییه، به‌ڵکوو تاکێکی نووسه‌ر و ڕۆشنبیریشه. پێویسته نووسه‌ران و ڕۆشنبیرانی کورد ده‌‌ستبه‌رداری ئه‌و ڕق و کینه‌یه ببن، که هه‌تا ئێستا هه‌ڵسوڕێنه‌ری هه‌ست و بیرکردنه‌وه‌یانه. بیری مه‌لا به‌ختیار بیرێکی باڵا بێت یان نا، هیچ له باسه‌که ناگۆڕێت، ئه‌وه‌ی که فاکته، ئه‌وه‌یه، که مه‌لا به‌ختیار بیر ده‌کاته‌وه، که‌واته خۆیه‌تی. باشتره مه‌لا به‌ختیار وه‌ڵام بدرێته‌وه نه‌ک ئیگنۆڕ بکرێت، نه‌ک ڕه‌ت بکرێته‌وه. له ڕاپه‌ڕینه‌وه هه‌تاوه‌کوو ئێستا، مه‌لا به‌ختیار تاکه نووسه‌ر و ڕۆشنبیری کورده، که به‌وپه‌ڕی بوێرییه‌وه به‌ره‌و ڕووی ئیسلامییه‌کان بووه‌ته‌وه و بۆ جیاکردنه‌وه‌ی ئایین له ده‌وڵه‌ت تێده‌کۆشێت، تێده‌کۆشێت بۆ ئه‌وه‌ی ئایین بۆ تاک بێت و دیموکراسییش بۆ کۆمه‌ڵ.


له باشووری کوردستاندا، به‌شێک له نووسه‌رانی سلێمانی، قسه له‌سه‌ر نارسیسیه‌تی خه‌ڵکانی تر ده‌که‌ن، لێ ئه‌وه‌ی، که نایکه‌ن، بریتییه له نیشاندانی سیمپتۆمه‌کانی ئه‌و خه‌ڵکانه‌ی که ئه‌وان پێیان وایه، که نارسیستن، ئه‌مه‌ش به‌هۆی ئه‌وه‌ی که ئه‌وان کۆمپێتێنتی ئه‌وه‌یان نییه، وه‌ک ده‌روونناسێک، وه‌ک تێڕاپۆیتێک سیمپتۆمه‌کانی تاکی نارسیست بناسنه‌وه. تاکی نووسه‌ری نارسیست، هه‌ست به توانایه‌کی گه‌وره‌ی هزری و ڕۆحی ده‌کات، ئه‌وه‌ی که پێویستیه‌تی ته‌نیا ده‌سه‌ڵاته، لێ هه‌ر کاتێکیش، که ده‌سه‌ڵاتی که‌وته ده‌ست، ئیدی ئه‌وانی تر، له‌سه‌ریانه که ستایشی بکه‌ن، ئه‌وانه‌‌یشی ستایشی ناکه‌ن، ده‌خرێنه خانه‌ی نه‌خوێنده‌وارانه‌وه. حکوومه‌تێک بۆ نووسه‌ر و ڕۆشنبیری نارسیست، کاتێک حکوومه‌تێکی باشه، ئه‌گه‌ر هاتوو حکوومه‌ت به‌و شێوه‌یه کار بکات که ئه‌و ده‌یه‌وێت. پارتێک کاتێک پارتێکی باشه، ئه‌گه‌ر بێتوو پێشنیاره‌کانی ئه‌‌و پراکتیزه بکات. نووسه‌ران و ڕۆشنبیران و خوێنه‌ران کاتێک باشن که ستایشی ئه‌و بکه‌ن. ئیدی تاکی کورد لێره‌وه پێ ده‌نێته سه‌رده‌مێکی تره‌وه که سه‌رده‌می بێنرخکردنی بیرکردنه‌وه و ڕه‌خنه‌یه، جارێک له‌سه‌ر ده‌ستی نه‌خوێنده‌واران و جارێکیش له‌سه‌ر ده‌ستی نووسه‌ران و ڕۆشنبیران و ئه‌کادێمییه‌کان خۆی.


ئازادیی ڕاده‌بڕین شتێکه و لەکه‌دارکردن و بێڕێزی پێکردن شتێکی تره. له بیست و دووه‌میین فێستیڤاڵی گه‌لاوێژدا، قوبادی جه‌لیزاده هۆنراوه‌ی (ئه‌گه‌ر من و تۆ سه‌گ بووینایه)ی خوێنده‌وه‌. ئه‌م هۆنراوه‌یه وه‌ک ناوه‌ڕۆک پڕ له جوانییه، پڕ له واتایه، باس له ژیانێک له ئازادیدا ده‌کات که خودی گه‌ردوون خۆی ڕێکی خستووه و له‌سه‌ر ده‌ستی به‌شێک له مرۆڤ و بیرکه‌ره‌وه‌کانیه‌وه شێوێندراوه، له‌سه‌ر ده‌ستی مرۆڤه ئایینییه‌کان، سیاسییه‌کان ...هتد. قوباد دادوه‌ره، هه‌ر بۆیه ناوه‌ڕۆکی به‌شێکی گه‌وره‌ی هۆنراوه‌کانی بناغه‌ی خۆی له‌سه‌ر بیرکردنه‌وه‌ی دادپه‌روه‌ریی داناوه، لێ به‌ڵێ، کاردانه‌وه‌ی به‌شێک له خه‌ڵکی به‌رامبه‌ر ئه‌م دادپه‌روه‌رییه، کاردانه‌وه‌یه‌کی توندوتیژ و بێحورمه‌تییه‌کی گه‌وره‌یه به‌رامبه‌ر به قوبادی جه‌لیزاده. له کولتووری کوردییدا سه‌گ نه‌ک ڕێزی نییه، به‌ڵکوو وه‌ک بوونه‌وه‌رێکی پیس و نه‌فره‌تلێکراو ته‌ماشا ده‌کرێت، وه‌ک جنێو به‌کار دێت ...هتد. ئالێره‌دا ئه‌و به‌شه ئیسلامیزه‌کراوه‌ی کۆمه‌ڵگای کوردی، هه‌تا قووڵایی بیرکردنه‌وه و ڕاده‌ربڕینێکی دادوه‌رانه بێنرخ ده‌که‌ن، ڕه‌خنه‌یه‌کی دادوه‌رانه‌ی شاعیرێک له چۆنیه‌تی و چۆنایه‌تیی ژیان له باشووری کوردستاندا بێنرخ ده‌که‌ن. لێره‌دا دیسان مه‌لا به‌ختیار پشتگیریی خۆی بۆ قوبادی جه‌لیزاده به پراکتیک له باوه‌شێکدا ڕاگه‌یاند، لێ به‌بیرم نایێت هیچ نووسه‌ر و ڕۆشنبیرێک، ڕۆژێک له ڕۆژان له کێشه‌یه‌کی بیرکردنه‌وه‌دا پشتگیریی مه‌لا به‌ختیاریان کردبێت، به‌پێچه‌وانه‌وه، پێشیان خۆش بووه که ڕووداوێکی وه‌ها به‌سه‌ر مه‌لا به‌ختیاردا ڕوو بدات، چونکه به به‌شێک له که‌مکردنه‌وه‌ی نرخی بیرکردنه‌وه و ڕه‌خنه‌کانیان زانیوه.