خوێندنەوەی حیکمەتی ئیشراق - 58

گەڕانەوەی سوهرەوەردی بۆ ماڵە کوردییەکەی

له‌ ساڵی ٨٨٤ حەلاج له‌ حه‌ج دێته‌وه‌ و هه‌ندێ له‌ میره‌ خوراسانییه‌كان و توركه‌ (شه‌یبانییه‌كان) ده‌بینێت. هه‌ڵوێستی خۆی دیاری ده‌كات و شاره‌زایی خۆیشی سه‌باره‌ت به‌ سرووش به‌شێوه‌یه‌كی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ بۆ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی سۆفییه‌كانی دیكه‌ نیشان ده‌دات. له‌ سێ دیالۆگی به‌ناوبانگ له‌گه‌ڵ عومرو مه‌ككی له‌ مه‌ككه‌ و كووفه‌، له‌گه‌ڵ (ئیبراهیمی خه‌واس) و له‌ به‌غدا له‌گه‌ڵ جونه‌ید - جێگه‌ی پرسیاره‌ كه‌ به‌ڕاست كردوویه‌تی؟- ئینجا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ لای ژنه‌كه‌ی له‌ به‌سڕه‌، كه‌ له‌وێش هه‌ندێ له‌ په‌یڕه‌وكه‌رانی په‌یدا ده‌كات وه‌ك (ئه‌لهاشمی ئه‌بی به‌كر ئه‌لره‌بعی.) له‌ ساڵی ٨٨٥ – ٨٨٦ له‌ ته‌ستوور له‌گه‌ڵ ژنه‌كه‌ی و خزمه‌كه‌ی داده‌نیشێ دوای ئه‌وه‌ی خۆی له‌ خه‌زووری ده‌گرێت. بۆ ماوه‌ی دوو ساڵ وه‌عز ده‌دات. وه‌عزه‌كانی سه‌ركه‌وتنێكی گه‌وره‌یان ده‌بێت بۆ ئه‌و گوێگرانه‌ی عه‌ره‌بی ده‌زانن.


عومرو مه‌ككی به‌ هه‌رته‌قه‌ - بیدعه‌كار تاوانباری ده‌كات. حه‌لاج جلی سۆفییه‌كان فڕێ ده‌دات. وه‌ك به‌ڵگه‌یه‌كی ره‌مزی بۆ دابڕانی له‌ جه‌ماعه‌تی سۆفییه‌كان. (كه‌ دواتر ئه‌مه‌ رێی لێ ناگرێت له‌ كاروانی خۆیدا و له‌ به‌ندیخانه‌دا له‌به‌ری بكاته‌وه‌) له‌گه‌ڵ (به‌تره‌ییه‌كان "ابنا‌و الدنیا" كه‌ هه‌موو قازانجێكییان پێ شه‌رعی بوو) تێكه‌ڵ ده‌بێت. وه‌ك (عه‌شارییه‌كان) خاوه‌نانی كاره‌ داراییه‌ كۆنه‌كان، كه‌ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ده‌بهه‌رانی ساسانییه‌كان، قوتابییه‌ خوێنده‌واره‌كان كه‌ ئیسلامییان جیاواز بووه‌، ئه‌مانه‌ هه‌موویان بنه‌چه‌یه‌كی نه‌ستوری و یه‌هوودی و مه‌جووسییان هه‌بووه‌. حه‌زیان له‌ شیعری عه‌ره‌بی و زانست و فه‌لسه‌فه‌ و كیمیا و نوژداری بووه‌. خاوه‌ن ئه‌خلاقێكی فه‌رامۆشكه‌ر و بێ خه‌م بوونه‌. حه‌لاجیش دوای ناسینی ئه‌وان شێوازی خۆی وه‌ك واعیزێكی میللی ده‌گۆڕێت و له‌جیاتی رسته‌ باوه‌كان و ئامۆژگارییه‌كانی زوهده‌وه‌ كه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌كانی ده‌ری ده‌بڕین، رووی كرده‌ زمانێكی جه‌ده‌لی وه‌ك ئه‌وه‌ی وشه‌ی (ئه‌قڵی) دوور خسته‌وه‌ و (فەهم - تێگه‌یشتن)ی به‌كار هێنا. وازی له‌ هه‌ستی سروشتی چالاكی خۆی هێنا بۆ بنیاته‌ جه‌ده‌لییه‌كان كه‌ موعته‌زیله‌ و شیعه‌كان له‌ ئه‌هواز به‌كاریان ده‌هێنا.


له‌ ناوچه‌ی ئه‌لجه‌به‌ل تووشی گیرانێكی كورت بوو (له‌ دێرێ، له‌نێوان سوس و واسیت) له‌وێ داركاری كرا. هۆكاری گرتنه‌كه‌شی ئه‌وه‌بوو كه‌ به‌ هه‌ڵه‌ تاوانبار كرابوو به‌وه‌ی به‌كرێگیراوێكی سیاسی زه‌یدییه‌ بۆ زه‌نجییه‌كان، یان قه‌رمه‌تییه‌ و گازیكه‌رێكه‌ بۆ مه‌هدی عه‌له‌وی.


له‌نێوان ساڵه‌كانی ٨٨٧-٨٩٢ حه‌لاج به‌ته‌نیا سه‌فه‌ری گه‌وره‌ی خۆی ده‌ست پێ كرد. وه‌ك موژده‌به‌خشێك له‌ ناوچه‌ به‌عه‌ره‌بكراوه‌كانی ئێراندا. له‌ تاله‌قانی خوراسان، ئه‌و شاره‌ی كه‌ پێش دووسه‌ده‌ مۆر كراوه‌ به‌ ده‌ركه‌وتنی مه‌هدی سه‌ركه‌وتوو بوو. هه‌روه‌ها مژده‌به‌خشییه‌كه‌ی له‌لایه‌ن هه‌ندێ میری ناوخۆییه‌وه‌ له‌ (قاوه‌ستان و جوزگان و مه‌ڕ و رۆز و به‌لخ)ه‌وه‌ سه‌ركه‌وتنی به‌ده‌ست هێنا. له‌نێوان هه‌ندێ خێڵی توركیشه‌وه‌ (ئه‌لخه‌لج) كه‌ له‌سه‌ر ده‌ستی (ئه‌لمه‌قنه‌عیه‌ی ئه‌لراوندی)ییه‌وه‌ ئیسلام بوون. له‌ خه‌ڵوه‌ته‌وه‌ بۆ خه‌ڵوه‌ت گه‌ڕا و گه‌یشته‌ پشت رووبار. گه‌ڕایه‌وه‌ سه‌جستان و كه‌رمان، له‌ ئه‌سفه‌هان له‌لایه‌ن سۆفییه‌ كه‌ڕامییه‌كان و له‌ قومیش (له‌لایه‌ن شیعه‌ی ئیمامییه‌وه‌) سه‌ركه‌وتنی به‌ده‌ست نه‌هێنا. له‌ فارس وه‌ستا (له‌ به‌یزا) زۆرتر كه‌ یه‌كه‌م كتێبی خۆی دانا بێ ئه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تی سه‌فاڕی بێزاری بكات.


ساڵی ٨٩٣ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ئه‌هواز لای ژنه‌كه‌ی و منداڵی سێیه‌م (حه‌مه‌د)یان ده‌بێت. ده‌ست به‌ وه‌عزه‌كانی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ (دڵه‌كانی پێ ده‌ڕێسێت) (لێره‌شه‌وه‌ ناوی حه‌لاجی پێ ده‌بڕدرێت) خه‌ڵك باسی كه‌ڕامه‌ته‌كانی ده‌كه‌ن. دوو كه‌س له‌ شیعه‌كان به ‌جادووگه‌ر تاوانباری ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌وانیش (ئه‌لوبائی سوننی و ئه‌بوسه‌عیدی نه‌وبه‌ختی شیعییه‌).


له‌ ساڵی ٨٩٣ حه‌لاج به‌ناوبانگ ده‌بێت، بۆ جاری دووه‌م له‌رێی به‌سڕه‌دا حه‌ج ده‌كاته‌وه‌ مه‌ككه‌. به‌ یه‌مامه‌ و به‌حرێن تێده‌په‌ڕێت و (ئه‌لجه‌نابی قه‌ڕمه‌تی ده‌ناسێت) له‌گه‌ڵ 400 كه‌س له‌ په‌یڕه‌وكه‌رانی ده‌گاته‌ مه‌ككه‌ و جلی پنیكراو ده‌كه‌نه‌ به‌ر كه‌ (به‌ڵگه‌یه‌ك بووه‌ بۆ ئه‌و سۆفییه‌ گه‌نجانه‌ی ئازاد بوونه‌ له‌ "الزمنییه‌"دا) له‌وێ له‌لایه‌ن ده‌سته‌ڵاته‌ ناوخۆییه‌كانی مه‌ككه‌دا به‌ باشی پێشوازیی لێ ده‌كرێت (شێخی حه‌ره‌م- خوراسانی مونزری) كه‌ له‌ به‌غدا نێردراوه‌. هه‌وڵی ئه‌و سۆفییه‌ ناوخۆیانه‌ش له‌ (خه‌زووری ئه‌كته‌ع و فه‌واتی) و قوتابی پێشووی نهه‌رجوری له‌ (كه‌رنبا) سه‌ر ناگرێت كه‌ تاوانباری ده‌كه‌ن به‌وه‌ی گرێبه‌ستێكی نهێنیی له‌گه‌ڵ جنۆكه‌ به‌ستووه‌.


٨٩٥ والیی ئه‌هواز (مه‌سروور به‌لخی) ده‌مرێ و حه‌لاج له‌رێی كووفه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ته‌ستوور كه‌ بۆ دواجار بێ گه‌ڕانه‌وه‌ به‌جێی دێڵێت. خۆی و ژن و خزمه‌كه‌ی – كه‌ هه‌میشه‌ بۆی به‌وه‌فایه‌ له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێك له‌ گه‌وره‌كانی ئه‌هواز روو ده‌كه‌نه‌ به‌غدا بۆ ئه‌وه‌ی له‌ گه‌ڕه‌كی ته‌سته‌رین نیشته‌جێ ببن. ئه‌م كۆچه‌ی بۆ به‌غدا بێ پاڵپشتیی ره‌سمی نه‌ده‌كرا بكرێت. جێگره‌كانی وه‌زیری نوێ (عوبه‌یدوڵا بن سوله‌یمان بن وەهەب) و هه‌روه‌ها (حه‌مه‌د ئه‌لقونائی)، كه‌ ئه‌مانه‌ قوتابیی نوێ بوون له‌ ئیسلامدا و له‌ قوتابخانه‌كانی دێری قه‌نایی نه‌ستورییه‌كان خوێندبوویان و به‌تایبه‌تیش (حه‌مه‌د ئه‌لقونائی) زۆر هاوكاریی ده‌كات و دواتریش خۆی به‌ته‌واوی ده‌بێته‌ حه‌لاجی، چونكه‌ ته‌ستوور شاری رستن و چنینی نایاب بوو، كۆچی ئه‌وان پێوه‌ست بوو به ‌كردنه‌وه‌ی لقێك له‌ به‌غدا بۆ چنینی ته‌ستووری.


له‌ ٨٩٦ حه‌لاج له‌ به‌غدا نیشته‌جێ بوو. سه‌ردانی دوو سۆفیی سه‌ربه‌خۆی كرد، ئه‌وانیش (ئه‌لنووری ئه‌لعه‌جوز) كه‌ په‌یوه‌ست بوو به ‌وه‌زیر و مامۆستای قه‌ناد بوو- و میری توركی (ئه‌بوبه‌كر ئه‌لشبلی) كه‌ حیجابێكی پێشووی (الموفق) بوو و په‌یوه‌ندییه‌كی گرنگیشی به‌ قه‌سره‌وه‌ هه‌بوو، بووه‌ براده‌رێكی ئه‌زیزی حه‌لاج، ئینجا حه‌لاج له‌رێی ده‌ریاوه‌ له‌گه‌ڵ نێردراوێكی موعه‌زه‌د رووی كرده‌ هیندستان.


له‌نێوان ساڵانی ٨٩٧-٩٠١ دووه‌م كاروانی مژده‌به‌خشینه‌ گه‌وره‌كه‌ی كرد و رووی كرده‌ رۆژهه‌ڵات و به‌ توركستان و هیندستاندا گه‌ڕا تا گه‌یشته‌ چین.


ئینجا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ به‌غدا و جه‌ماوه‌ری زۆر ده‌بێت و ئه‌مه‌ش وا له‌ (محه‌مه‌د بن داود) ده‌كات گه‌وره‌ فه‌قیهی زاهیر و تیۆره‌دانه‌ری خۆشه‌ویستی پاكی هاوره‌گه‌زی، وێنه‌ی حه‌لاج له‌لای خه‌لیفه‌ موعه‌زه‌د ناشیرین بكات، به‌ڵام سه‌ركه‌وتوو نابێت، چونكه‌ فه‌قیه‌ی شافیعی ئیبن سه‌ریج موناقه‌شه‌ی ده‌كات به‌وه‌ی سرووشی سۆفی ناكه‌وێته‌ بن ته‌شریعه‌كانی قانوون.


له‌ ساڵی ٩٠٢-٩٠٣ بۆ جاری سێیه‌م حه‌ج و عه‌مره‌ بۆ ماوه‌ی دوو ساڵ ده‌كاته‌وه‌. له‌ عه‌ره‌فات به ‌وتارێك كۆتایی پێ دێنێت كه‌ وه‌ك كۆتایی ته‌نگژه‌ روحییه‌كه‌ی بۆ دواجار دیاره‌. رامانكردنی به‌رده‌وام له‌ قورئان و پێگیرییه‌كی توند به‌ فه‌رزه‌ دینییه‌كان و زوهدی دڵ. هه‌موویان پێكه‌وه‌ ئاماژه‌ی گیانی موقه‌ده‌سیان له‌ خودی حه‌لاجدا داهێنا. له‌ شێوه‌ی ده‌نگێكی باتنی كه‌ وای كرد گیانی تێكه‌ڵاوی حه‌زره‌تی ئیلاهی ببێت له‌ دایلۆگێكی شه‌تحیدا كه‌ ده‌توانێ سڵاو له‌ خودا بكات له‌رێی به‌ده‌نگهاتن له‌ حه‌جدا. به‌ هه‌موو هه‌قیقه‌تی ئه‌و به‌ده‌نگهاتنه‌دا، ئه‌وه‌تا روحی خودا به‌ده‌نگییه‌وه‌ دێ له‌سه‌ر لێوه‌كانیدا و ده‌یكاته‌ شایه‌تێكی ئێسته‌ی عه‌شقی ئه‌زه‌لی.


له‌ ساڵی٩٠٤ حه‌لاج مه‌ككه‌ بۆ ئه‌به‌د به‌جێ دێڵێ و خاتری خۆی له‌ مه‌دینه‌ ده‌خوازێت و ئینجا قودس، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ به‌غدا. له‌ ته‌ستووریه‌ خانووێك چێ ده‌كات له‌گه‌ڵ كه‌عبه‌یه‌كی بچووك، كه‌ دواتر له‌ قاهیره‌ (ئه‌بوو به‌كر ئه‌لمازهرائی له‌ ٩١٥ لاسایی ده‌كاته‌وه‌)، هه‌روه‌ك چۆن (ئه‌لموعته‌سه‌م) له‌ سامه‌ڕا كه‌عبه‌یه‌ك بۆ ئه‌فسه‌ره‌ توركه‌كان چێ ده‌كات، ئه‌مه‌ پێش ئه‌وه‌ی موعته‌سه‌م دوای ماوه‌یه‌كی زۆر ده‌رگه‌ی نوبی، كه‌ ده‌رگه‌یه‌كی كۆشكی خه‌لافه‌ت بووه‌ له‌ به‌غدا به‌ پارچه‌یه‌ك له‌ كه‌عبه‌ ده‌ڕازێنێته‌وه‌. بۆ ئه‌وه‌ی به‌ته‌نیا ته‌عریف و جه‌ژنی قوربانی تێدا بكات و سرووته‌كانی حه‌جكردنی تێدا جێبه‌جێ بكات.


له‌نێوان ساڵه‌كانی ٩٠٤-٩٠٧ حه‌لاج شه‌وان له‌سه‌ر گۆڕی شه‌هیدانی حه‌نه‌فیه‌ و ئیبن حه‌نبه‌ل نوێژ ده‌كات و به ‌رۆژیش له‌ پێش چاوی خه‌ڵكدا له‌ بازاڕه‌كان و مزگه‌وته‌كانی به‌غدا، وتاری (حاڵ) ده‌دات و هاوار ده‌كات: (ئه‌ی خه‌ڵكی موسڵمان ده‌ربازم كه‌ن له‌ ده‌ست خودا! بزانن خودا خوێنی منی بۆ ئێوه‌ حه‌ڵاڵ كردووه‌ و بمكوژن، چاكه‌یه‌ك ده‌كه‌ن و منیش ئاسووده‌ ده‌بم!) (موسڵمانه‌كان شتێكی گرنگتریان له‌ دنیادا نییه‌ له‌ كوشتنی من) زیاتریش ده‌ڵێ: (ئێوه‌ ده‌بنه‌ موجاهید و منیش شه‌هید ده‌بم!)، كه‌ ده‌شڵێ (مردنم له‌سه‌ر دینی خاچ ده‌بێت) لێی ده‌پرسن واتای چییه‌؟ ده‌ڵێ: (كوشتنی ئه‌و مه‌لعونه‌یه‌. ئاماژه‌ بۆ خۆی ده‌كات) به‌خواش ده‌ڵێت: (له‌ وان ببووره‌، له‌ من مه‌بووره‌، وام لێ بكه‌ كه‌ تۆ ده‌ته‌وێت).


ئه‌م وتانه‌ی خه‌ڵك و نێوه‌نده‌ رۆشنبیرییه‌كانیشی هه‌ژاند. ماسنیۆن ده‌ڵێ (ئه‌مه‌ نه‌بووه‌ هاندان بۆ كوشتنی حه‌لاج له‌پێناو پاراستنی قانوون و به‌رژه‌وه‌ندیی گشتی به‌ ته‌نیا، به‌ڵكوو بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی ململانێی نێوان زاهیرییه‌كان "ئیبن داود" و شافعییه‌كان "ئیبن سه‌ریج" سه‌رهه‌ڵداته‌وه‌. هه‌روه‌ها وای له‌ زۆر له‌ باوه‌ڕداران كرد كه‌ داواكانی وه‌لییه‌كان كاریگه‌ریی كۆمه‌ڵایه‌تییان هه‌یه‌ و له‌و ساته‌شدا حه‌لاج بووه‌ سه‌ركرده‌یه‌كی نادیاری ئه‌وان. ئه‌سته‌خریش ده‌ڵێ: (زۆرێك له‌ پیاوماقووڵان حه‌لاجیان به ‌سه‌ركرده‌یه‌كی سرووشبه‌خشی نادیار ده‌زانی.) له‌ خوێنده‌وارانی ده‌وڵه‌ت و كه‌سه‌ نزیكه‌كان و یارمه‌تیده‌رانی ئیبن عیسا و حه‌مه‌دی ئه‌لقونائی.