ڕه‌خنه و بیرکردنه‌وه له‌نێوان باشه و خراپه‌دا

حکوومه‌ته‌که‌ی عه‌بادی ده‌سه‌ڵاتێکی فاشیی هاوشێوه‌ی به‌عس بوو، حه‌شدی شه‌عبیش جێگره‌وه‌ی سوپا جۆراوجۆره‌کانی به‌عسه

 با لێره‌وه ده‌ست پێ بکه‌م، که هه‌موو مرۆڤێک خاوه‌نی هه‌ستێکه بۆ باشه و خراپه، لێ بڕیار له ‌ده‌ست تاک خۆیدایه، که کامیان هه‌ڵده‌بژێرێت بۆ ژیان. پرسیاره فه‌لسه‌فییه‌کان و مرۆڤناسییه‌کان سه‌باره‌ت به بوونی مرۆڤ وه‌ک بوونه‌وه‌رێکی باش یان خراپ، هه‌تا چه‌ند ساڵێک له‌مه‌وبه‌ریش، ته‌نیا خاوه‌نی شیکردنه‌وه‌ و پێوابوون بوون. زیگمووند فرۆید، نۆیڕۆلۆگ نه‌بوو، لێ تێزه‌که‌ی ئه‌و سه‌باره‌ت به باشه و خراپه‌ی مرۆڤ له سروشته‌وه‌، هه‌تا ئێستا جێگای مشتومڕه، بۆچی؟ چونکه، فرۆید باس له‌و ژینگه و کولتووره‌ ده‌کات، که تاکی تێدا له‌دایک ده‌بێت و گه‌وره ده‌بێت، چونکه تاک له ساواییه‌وه هه‌تا قۆناغی پێگەیشتن و گه‌شه‌کردنی، ئه‌و ژینگه و کولتووره‌ی، که تێیدا له‌دایک بووه، ده‌کات به سروشتی خۆی، ئه‌مه‌ش وه‌ها ده‌کات، که فرۆید بڵێ، مرۆڤ له سروشته‌وه خراپه، به‌ڵام بیهێنه به‌رده‌می خۆت که تۆ و ژنه‌که‌ت، له هه‌موو بیرکردنه‌وه‌یه‌کی توندوتیژی ئایینی و کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی دوو که‌سی خاوێنن، خاڵیین له هه‌موو ڕق و کینه‌یه‌ک، هه‌ردووکتان دوو مرۆڤی ئه‌کادێمیین، لێ کوڕه‌که‌تان، تاکێکی شه‌ڕانگێز و پڕ ڕق و کینه‌یه. هه‌ردووکتان شه‌رم ده‌که‌ن له‌وه‌ی که ئه‌م مرۆڤه خراپه کوڕتانه، هه‌ردووکتان تێناگه‌ن له‌وه‌ی که چیی وه‌های له‌م کوڕه کردووه، که ئاوها خراپ بێت؟ وه‌ڵام، ڕق و کینه‌ و شه‌ڕانگێزیی کوڕه‌که‌تان نه هی ئێوه‌یه نه خۆی، به‌ڵکوو ده‌شێت هی سێ نه‌وه پێش خۆی و پێش ئێوه‌ش بێت، که ئێستا ئه‌و تێیدا ده‌ژی. ئیمڕۆ زانستی بیۆلۆگی له ڕێگای تێکنیکی ئێپیگنێتیکه‌وه ده‌یسه‌لمێنێت که مرۆڤ هه‌ڵگری داتای نه‌وه‌کانی پێش خۆیه‌تی، که وه‌ک ژیانی خۆی تێیدا ده‌ژی، له‌کاتێکدا ژیانی ئه‌و نییه. ته‌نیا ئاگایی تاک خۆی توانای ڕزگارکردنی ئه‌وی هه‌یه له‌و جه‌هه‌ننه‌مه گنێتیکیه‌دا، که تێی که‌وتووه. له کۆمه‌ڵگای کوردیدا بەگشتی و له باشووردا به‌تایبه‌ت، هه‌تا ئێستا نه‌وه‌کان ده‌گمه‌‌ن ژیانی خۆیان ده‌ژین، ئه‌و نه‌وه‌یه‌ی که ئێستاش له‌دایک ده‌بێت، نه‌وه‌یه‌که که مه‌ترسییه‌کی گه‌وره‌ی له‌سه‌ره بۆ بارگاوییکردنی به کۆمه‌ڵێک داتا، که هی ئه‌و نییه.


لێ به‌ڵێ، من خودی خۆم گه‌شبینم به ئاینده‌یه‌ک، که تێیدا نه‌وه‌کانی ئاینده هه‌ره‌س به شاخی ڕق و کینه‌ی نه‌وه‌ی کۆن دێنن و ژیانێک ده‌ژین، که تێیدا هه‌موو ئاسووده و به‌خته‌وه‌رن که هه‌موو یه‌کتریان خۆش ده‌وێت، که هه‌موو تینووی زانستن و له ڕێگای بیرکردنه‌وه‌ی زانستییه‌وه، نه‌ک کوردستان ئازاد ده‌که‌ن، به‌ڵکوو چ به‌هێزیشی ده‌که‌ن و چ پێشیشی ده‌خه‌ن، به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و نه‌وه‌یه له‌دایک بێت، پێویسته ئه‌م نه‌وه‌یه‌ی ئێستا بپارێزین.


ئێستا و ئالێره‌دا له سه‌رده‌مێکدا ده‌ژین، که سه‌رده‌می بێنرخکردنی بیرکردنه‌وه و ڕه‌خنه‌یه. کورد له باشووردا له چه‌ندین سه‌رده‌می جیاوازدا ژیاوه و له زۆرینه‌ی سه‌رده‌مه‌کانیدا دووچاری ڕژێمێکی فاشیی عێراقی بووەته‌وه. له خۆرهه‌ڵات و خۆرئاوا و باکووریشدا دووچاری هه‌مان کێشه بووینه‌ته‌وه. کاتێک قسه له‌سه‌ر فاشییه‌ت ده‌که‌ین، قسه له‌سه‌ر جووڵانه‌وه‌یه‌کی سیاسی ده‌که‌ین، که تێیدا ده‌سه‌ڵاتێکی دیکتاتۆری هه‌یه. له سه‌ده‌ی بیستدا ناسیۆنالیزم بووه کرۆکی ئه‌م جووڵانه‌وه سیاسییه که له ڕێگای دیکتاتۆرێکه‌وه پراکتیزه ده‌کرا. نموونه دیاره‌کانی ئه‌م ده‌سه‌ڵاتانه،. بۆ نموونه، مۆسۆلۆنی له ئیتالیا، هیتله‌ر له ئه‌ڵمانیا و فرانچیسکۆ فرانکۆ له ئیسپانیا. له عێراقدا ده‌سه‌ڵاتی به‌عس ده‌سه‌ڵاتێکی فاشی بوو نه‌ک ڕه‌فتار فاشی. بۆچی؟ چونکه به‌عس جووڵانه‌وه‌یه‌کی سیاسی بوو، که له ڕێگای دیکتاتۆرێکه‌وه پراکتیزه‌ی سیاسه‌تێکی تۆقێنه‌ر و چه‌وسێنه‌ری ده‌کرد، خاوه‌نی چه‌قێکی بیرکردنه‌وه‌ی ناسیۆنالیستانه‌ی عه‌ره‌بی بوو. ئه‌م ڕژێمه خاوه‌نی ژێرخانێکی پته‌وی ئابووری بوو، خاوه‌نی چه‌نده‌ها ده‌زگای ئاسایش و هه‌واڵگری بوو، خاوه‌نی سوپایه‌کی زه‌بەلاح و چه‌کێکی زۆری ڕووخێنه‌ر بوو، که له ڕێگایه‌وه ئه‌و سیاسه‌ته‌ی ده‌سه‌پاند، که ده‌یویست بسه‌پێنرێت. به‌کارهێنانی ڕه‌فتارفاشی بۆ به‌عس، بۆ ئه‌وه بوو که به‌شێک له‌و به‌عسییانه و له‌و سه‌رباز و پۆلیس و ئه‌فسه‌رانه‌ی ڕژێمی عێراق هه‌ستیان بریندار نه‌بێت و بوارێکیان بۆ بهێڵرێته‌وه که ده‌ستبه‌رداری به‌عس بن. ئه‌م سیاسه‌ته‌ی کورد به‌رامبه‌ر به ڕژێمی به‌عس، سیاسه‌تێکی نه‌ک سه‌رکه‌وتوو نه‌بوو، به‌ڵکوو زیانی زیاتری به کورد گه‌یاند. بۆ نموونه، به‌شێکی زۆری گه‌وره ئه‌فسه‌رانی سوپای عێراق له پراکتیزه‌کردنی ئه‌نفالدا بێتاوان کران، ئه‌و فڕۆکه‌وانه‌ی هه‌ڵه‌بجه‌ی بۆردومان کرد، ئازاد کرا. لەدوای ڕووخانی به‌عس، خێرا سیاسییه‌ نوێیەکانی عێراق بانگهێشت کران بۆ هه‌ڵه‌بجه، له‌بری ئه‌وه‌ی کورد سه‌رقاڵی ئه‌وه بوایه که عێراقی به کیمیابارانکردنی کورد تاوانبار بکردایه و له ڕێگای سیاسه‌تێکی ناوخۆیی و سیاسه‌تێکی نێوده‌وڵه‌تییه‌وه عێراق ناچار بکرایه، نه‌ک ته‌نیا قه‌ره‌بووی هه‌ڵه‌بجه بداته‌وه، به‌ڵکوو قه‌ره‌بووی ئه‌نفال و هه‌موو تاوانێکی گه‌وره و بچووک که به‌رامبه‌ر به کورد کراوه بداته‌وه. به‌عس ده‌سه‌ڵاتێکی فاشی بوو، حکوومه‌ته‌که‌ی عه‌بادی ده‌سه‌ڵاتێکی فاشیی هاوشێوه‌ی به‌عس بوو. حه‌شدی شه‌عبیش جێگره‌وه‌ی سوپا جۆراوجۆره‌کانی به‌عسه.


به‌هاری ساڵی ١٩٩١، سه‌ره‌تای گۆڕانێکی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی بوو بۆ کورد له باشووردا. له‌م ساته‌وه تاکی کورد وه‌ک بیرکه‌ره‌وه، وه‌ک نووسه‌ر، وه‌ک چالاکوانی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی قسه له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتێکی دیکتاتۆرییانه‌ی فاشیی کورد ده‌کات. لێ کورد له باشووردا هه‌تاوه‌کوو ئه‌م چرکه‌ساته‌ش خاوه‌نی دیکتاتۆرێک و ده‌سه‌ڵاتێکی فاشی نه‌بووه. ئه‌وه‌ی هه‌یه له‌ناو ئه‌م کۆمه‌ڵگایه‌دا بریتییه له هه‌بوونی گه‌نده‌ڵی، بریتییه له هه‌بوونی گرۆیه‌کی مافیاگه‌ر له حزبدا که دزه‌یان کردووەته‌ داموده‌زگا حکوومییه‌کانه‌وه. ئا لێره‌دا جیاوازییه‌کی گه‌وره و به‌رین هه‌یه له‌نێوان ده‌سه‌ڵاتێکی فاشی و ده‌سه‌ڵاتێکی گه‌نده‌ڵدا، له‌کاتێکدا غه‌درێکی گه‌وره‌یه که ده‌سه‌ڵاتی کوردی به گه‌نده‌ڵ ناو به‌رین، چونکه ده‌سه‌ڵات هه‌مووی گه‌نده‌ڵ نییه، به‌ڵکوو خه‌ڵکانێک له ده‌سه‌ڵاتدا گه‌نده‌ڵن که چ زیان به ئێستا و ئا لێره‌دای کورد ده‌گه‌یه‌نن و چ ئاینده‌ی کوردیش ده‌که‌نه مه‌ترسییه‌وه.


هه‌‌موو که‌سێک چ توانای دروستکردنی ئاژاوه‌ی هه‌یه، چ توانای قسه‌کردنی له‌سه‌ر کێشه و ئاژاوه هه‌یه، لێ هه‌موو که‌سێک توانای کۆتایی پێهێنانی ئاژاوه و کێشه‌ی نییه. مارتین هایدیگه‌ر یه‌کێک بوو له‌و فیلۆسۆفانه‌ی، که چ ده‌یویست و چ باوه‌ڕی وه‌هابوو که ده‌توانێت کاریگه‌ریی چ له‌سه‌ر ئادۆڵف هیتله‌ر و چ له‌سه‌ر نازییه‌ت هه‌بێت، هه‌ر بۆیه له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی نازییه‌تدا مایه‌وه، لێ دواجار نه‌یتوانی ئه‌وه بکات که ده‌یویست. ئه‌مه‌ش بووه هۆی ئه‌وه‌ی، که لە کۆتاییدا هایدیگه‌ر به‌رلین به‌جێ بهێڵێت و بچێته دارستانی ڕه‌شه‌وه، له‌وێ باقیی ژیانی له کووخێکدا به‌رێته‌ سه‌ر. کێشه‌ی هانا ئارێندت له‌گه‌ڵ هایدیگه‌ردا بریتی بوو له‌وه‌ی که هایدیگه‌ر دان به‌وه‌دا بنێت که که‌سێکی نازی بوو، لێ هایدیگه‌ر ڕه‌تی ده‌کرده‌وه که نازی بووبێت. هه‌تاوه‌کوو ئه‌م چرکه‌ساته‌ش خه‌ڵکی به‌دوای به‌ڵگه‌ی نازییبوونی هایدیگه‌ردا ده‌گه‌ڕێن. هایدیگه‌ر سه‌رقاڵی به‌گژداچوونه‌وه‌ی نازییه‌ت نه‌بووه، لێ سه‌رقاڵی فه‌لسه‌فه‌ بووه، له‌و سه‌رده‌مه‌شدا یه‌کێک له گرنگتریین کتێبی له‌سه‌ر فه‌لسه‌فه‌ی بوون نووسیوه، ده‌شا ئه‌گه‌ر سه‌رقاڵ بوایه به شتی تره‌وه ئه‌وا ئه‌م کتێبه‌ی نه‌نووسیبا. ئه‌مه‌ وێڕای ئه‌وه‌ی که خودی هانا ئارێندت، هه‌رگیز په‌یوه‌ندیی له‌گه‌ڵ هایدیگه‌ردا نه‌بچڕاندووه.


له کوردستاندا ئه‌گه‌ر بێتوو داوا له هه‌مووان بکه‌ین که سه‌رقاڵ بن به به‌گژداچوونه‌وه‌ی گه‌نده‌ڵیدا، ئه‌وا ئه‌و شانسه له‌وانه ده‌ستێنینه‌وه که ده‌شێت له ئاینده‌دا به‌رهه‌می گرنگ و به‌سوودیان بۆ کورد هه‌بێت. من ده‌ڵێم، لێ بگه‌ڕێن، ڕۆماننووس خه‌ریکی نووسینی خۆی بێت، وه‌ک له‌وه‌ی داوای لێ بکه‌یت هه‌ڵوێستی به‌رامبه‌ر به هه‌موو شت هه‌بێت. لێ بگه‌ڕێن، که فیزیککارێک، ماتماتیکارێک، ده‌روونناسێک ...هتد. سه‌رقاڵی کاری خۆیان بن. ئه‌وانه‌یشی که ده‌یانه‌وێت و ویستیانه بهگژ گه‌نده‌ڵییدا بچنه‌وه، با ئه‌وانه ئه‌کتیڤ بن، چونکه دواجار هه‌ر که‌سه و کاری خۆی ده‌کات، هه‌ر که‌سه و ئه‌وه ده‌کات که تێیدا باشه و سه‌رکه‌وتووه.


هه‌نووکه ئه‌تمۆسفێره‌یه‌ک لەئارادایه، که هه‌وڵی بێنرخکردنی بیرکردنه‌وه ده‌دات، هه‌وڵی بێنرخکردنی ڕه‌خنه ده‌دات، هه‌وڵی بێنرخکردنی وتار ده‌دات. بێحورمه‌تیکردن به‌رامبه‌ر به تاک، به‌رامبه‌ر به نووسه‌ر، به‌رامبه‌ر چالاکوان وه‌ها ده‌کات که بیرکردنه‌وه نرخی نه‌مێنێت که ڕه‌خنه نرخی نه‌مێنێت. ده‌شێت ئیمڕۆ له ڕێگای هه‌واڵێکه‌وه هه‌وڵی بێنرخکردنی تاکێک بدرێت، لێ کاردانه‌وه‌ی تاک هه‌مان کات له‌گه‌ڵ خۆیدا لێشاوێک دێنێت، که بیرکردنه‌وه‌ی خه‌ڵکانی تر و ڕه‌خنه‌ی خه‌ڵکانی تریش بێنرخ ده‌کات. لێره‌دا میدیا و تاک هه‌ردووکیان وه‌ک یه‌ک ده‌بنه بکه‌ر، بکه‌رێت که بێحورمه‌تی ده‌کات، بکه‌رێک که ڕه‌خنه و بیرکردنه‌وه بێنرخ ده‌کات.


له سه‌ره‌تای دوو هه‌زاره‌کاندا، کێشه‌ی فۆنت هه‌بوو، هه‌ر بۆیه له‌و سه‌رده‌مه‌دا قسه له‌سه‌ر نووسه‌ری فۆنت ده‌کرا. هه‌نووکه سه‌رده‌می گووگله، که ڕه‌خنه‌گری گووگل وشه‌یه‌ک له گووگل داده‌گرێت و ئیدی لێره‌وه له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌‌وه‌ی، که له گووگل ده‌ستی ده‌که‌وێت ده‌که‌وێته گیانی به‌رامبه‌ر، ده‌که‌وێته گیانی نووسه‌ر. ڕه‌خنه‌گری گووگل پێویستی به‌وه نییه، که بیرکردنه‌وه‌ی نووسه‌رێک بناسێت، بیرکردنه‌وه‌ی زانایه‌ک بناسێت، تێکستێکی زانایه‌ک، نووسه‌رێکی خوێندبێته‌وه، به‌ڵکوو ئه‌و ته‌نیا پێویستی به ناوی نووسه‌ره‌که، به ناوی زاناکه و وێنه‌یه‌کی هه‌یه و هیچی تر. هه‌ندێک جار بارودۆخێک وه‌ک پیشه‌سازیی به‌رهه‌مهێنانی ڕووداو دروست ده‌کرێت هه‌تا له ڕێگایه‌وه دیارده‌یه‌ک، که‌سێک نرخدار بکرێت و دیارده‌یه‌ک و که‌سێکی تر بێ نرخ.


ماوه‌ته‌وه بڵێم، که ئاخۆ تۆ پێت وایه مرۆڤێکی باشیت یان خراپ؟ ئه‌گه‌ر باشیت یان خراپیت، چۆن ده‌زانیت که باشیت یان خراپیت؟