له به‌ره‌به‌یانی مێژووی کوردەوە تا 16ی ئۆكتۆبه‌ر

خیانه‌ت له‌ مێژووى كورددا - 12

خیانه‌ت له‌ كورده‌ ئێزدییه‌كان
(ئێزدییه‌كان) پێكهاته‌یه‌كی دێرینى كوردستانن و خاوه‌ن ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌یی و ئایینى خۆیانن. ئه‌وان له‌ ڕووی نه‌ژاده‌وه‌ كورد و له‌ ڕووی ئایینه‌وه‌ (ئێزدی)ن، كه‌ به‌ ئایینێكى كۆنی كوردستان و مێژووى مرۆڤایه‌تی ناسراوه‌، به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ی مێژووی ئایینه‌كه‌ بۆچوونی جیاوازی له‌نێو مێژوونووسان و پسپۆرانی ئه‌و بواره‌ و ته‌نانه‌ت خودی ئێزدییه‌كان دروست كردووه‌، بۆیه‌ باوه‌ڕكردن به ‌بوونی ئایینى ئێزدی، نه‌ك ته‌نیا له‌ مێژووى كۆندا، به‌ڵكوو له‌ سه‌رده‌می ده‌وڵه‌تانی خه‌لافه‌تی ئیسلامیدا كارێكی قورسه‌. هه‌ر بۆیه‌ش تیشك خستنه‌سه‌ر خیانه‌ت له‌ ئێزدییه‌كان، له‌ سه‌رده‌می ده‌وڵه‌تى خه‌لافه‌تی عه‌باسیدا جێگای مشتومڕى زۆره‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ى ئێمه‌ پێى گه‌یشتووین ئه‌وه‌یه‌، كه‌ (ئێزدییه‌كان) پێكهاته‌یه‌كی نێو ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تانى خه‌لافه‌تی ئیسلامی بوون، له‌وانه‌ش عه‌باسییه‌كان. له‌و بواره‌دا مێژونووسی ئیسلامی (ئه‌لبلازه‌ری) له‌ كتێبی (فتوح البلدان)دا باسی له‌وه‌ كردووه‌ كه‌ له‌ كاتی شاڵاوی سوپای عه‌ره‌بی ئیسلامی بۆ كوردستان، ئه‌و سوپایه‌ی ڕووی له‌ ناوچه‌ی مووسڵ كردووه‌، ڕووبه‌ڕووی پێكهاته‌یه‌كی ئایینى بوونه‌ته‌وه‌، كه‌ ئه‌و به‌ (شه‌یتانپه‌ر‌ست) ناوی هێناون، كه‌ ئاسایی ئه‌و پێكهاته‌یه‌ ئێزدییه‌كان بوون، چونكه‌ له‌ باوه‌ڕی ئه‌واندا (شه‌یتان) به‌ (مه‌لیك تاوس) ناسراوه‌ و ڕێزیان لێ گرتووه‌، نه‌وه‌ك به‌ نه‌فره‌تی بكه‌ن. ته‌نانه‌ت له‌ سه‌رده‌می عه‌باسی یه‌كه‌میشدا (ئێزدییه‌كان) ئه‌و پێكهاته‌یه‌ بوون، كه‌ به‌هۆی ڕاپه‌ڕینێكه‌وه‌ دووچاری خیانه‌تێكی ناوخۆیی بوون و شكست به‌ ڕاپه‌ڕینه‌كه‌یان هات. له‌م باره‌یەوه‌ چه‌ند تۆمارێكی مێژوویی ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كه‌ن، كه‌ كاتێك ئێزدییه‌كانی ناوچه‌ی مووسڵ له‌ هۆزی (دۆنبه‌ڵى) له‌ژێر سه‌ركردایه‌تیی (جه‌عفه‌ری فه‌هرجه‌س) له‌ ساڵی (225ك/ 840ز)دا دژ به‌ ده‌وڵه‌تى خه‌لافه‌تی عه‌باسی ده‌ستیان دایه‌ راپەڕین، به‌هۆی خیانه‌تێكه‌وه‌ شكست به‌ ڕاپه‌ڕینه‌كه‌یان هات. خیانه‌ته‌كه‌ش به‌هۆی كوردێكى موسڵمانه‌وه‌ بوو، به‌ ناوی (موحه‌مه‌دی موسافیر).


(جه‌عفه‌رى فه‌هرجه‌س) سه‌رۆكى هۆزى (دونبه‌ڵ)ى و باوه‌ڕداری ئێزدیی ناوچه‌ی مووسڵ بوو، كاتێك وه‌ك سه‌رۆك هۆزێكی دیار و كه‌سایه‌تی و گه‌وره‌ی ئێزدییه‌كان، ڕووبه‌ڕووی ده‌وڵه‌تى خه‌لافه‌تی عه‌باسی وه‌ستا. هۆكاری ئه‌و به‌ره‌نگارییه‌شی بۆ ئه‌وه‌ گه‌ڕایه‌وه كه‌ لای عه‌باسییه‌كان ئایینه‌كه‌یان به‌ ئایینێكی ناسراو و دانپێدانراو سه‌یر نه‌ده‌كرا، بۆیه‌ غه‌زایان له‌به‌رامبه‌ر ڕاگه‌یه‌ندرا. دیاره‌ پێشتر ئێزدییه‌كانی ناوچه‌كه‌ بۆ دوورخستنه‌وه‌ی به‌ڵای شه‌ڕ له‌ خۆیان، به‌ ڕێكکه‌وتن له‌گه‌ڵ سه‌ركرده‌ عه‌ره‌به‌ موسڵمانه‌كان ڕێك که‌وتبوون، كه‌ ئاماده‌ن به‌ پێدانی باج و سه‌رانه‌ به‌ ده‌وڵه‌تى خه‌لافه‌ت، به‌ره‌نگاریی ئه‌وان له‌ خۆیان دوور بخه‌نه‌وه‌، به‌ڵام ڕووداوه‌كانی سه‌ده‌ی سێیه‌می كۆچى، به‌رامبه‌ر به‌ سه‌ده‌ی نۆیه‌می زایینی وایان كرد دۆخی ناوچه‌ و كۆمه‌ڵگای ئیسلامی به‌ ئاراسته‌یه‌كی تردا بڕوات. ئه‌وه‌ش كاتێك له‌ سه‌رده‌می خه‌لیفه‌ (موعته‌سه‌م بیلاى عه‌باسی)، كه‌ له‌نێوان ساڵانی (218-227ك/833-842ز) فه‌رمانڕه‌وایه‌تیی ده‌وڵه‌تی خه‌لافه‌تی عه‌باسی كرد و به‌هۆی ئه‌وه‌ى دایكی به‌ ڕه‌گه‌ز تورك بوو، ناچار بوو له‌ژێر داوای دایكی پشت به‌ توركه‌كان ببه‌ستێت و له‌ خۆیان نزیك بكاته‌وه‌، تا گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی توركه‌كان بوونه‌ پارێزه‌ری خه‌لیفه‌ و بنه‌ماڵه‌ی عه‌باسی و كۆشك و ته‌لار و حه‌رامسه‌راكانیان. دواجار ئه‌و ڕووداوه‌ هۆكاری ئه‌وه‌ بوو كه‌ توركه‌كان ئه‌و هه‌ل‌ و ده‌سه‌ڵاته‌ی خۆیان له‌ ده‌وڵه‌ت بقۆزنه‌وه‌ و به‌ ویستی خۆیان چییان ویست بیكه‌ن. هه‌ر ئه‌وه‌ش خه‌لیفه‌ی عه‌باسی ناچار كرد، پایته‌خته‌ی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی له‌ شارى (به‌غداد)ه‌وه‌ بۆ شاری (سامه‌ڕا) بگوازێته‌وه‌. گواستنه‌وه‌ی پایته‌ختیش له‌ (به‌غداد)ه‌وه‌ بۆ (سامه‌را)، هۆكاری ئه‌وه‌ بوو، له‌ ناوچه‌ی ئێزدییه‌كان نزیك بێته‌وه‌. ئه‌وه‌ش به‌ مه‌ترسیی بۆ پایته‌ختی ده‌وڵه‌ت دانرا. هه‌ر بۆیه‌ به‌رپرسانی تورك به‌ مه‌به‌ستی دوورخستنه‌وه‌ی هه‌ر مه‌ترسییه‌ك له‌سه‌ر ده‌وڵه‌ت و پایته‌خت و هێز و ده‌سه‌ڵاتیان به‌رامبه‌ر ئه‌وانه‌ وه‌ستان كه‌ به‌ مه‌ترسییان بۆ سه‌ر ده‌وڵه‌ت ده‌زانی. ئه‌مه‌ و سه‌رباری ئه‌وه‌ی هێزی ده‌سه‌ڵاتیان له‌ ده‌وڵه‌تدا قۆسته‌وه‌، تا له‌ژێر سایه‌ی ده‌وڵه‌تی خه‌لافه‌تی عه‌باسیدا بكه‌ونه‌ گیانی ئه‌و پێكهاتانه‌ی ده‌وڵه‌ت كه‌ موسڵمان نه‌بوون. بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش، كه‌وتنه‌ سه‌ندنی سه‌رانه‌ و باجی جۆراوجۆر له‌وان. یه‌كێك له‌و پێكهاتانه‌ی كه‌وتنه‌ به‌رده‌م سیاسه‌ت و شاڵاوی سه‌ركرده‌ توركه‌كانی ده‌وڵه‌ت (ئێزدییه‌كان) بوون. له‌م بارەیە‌وه‌ ئه‌گه‌رچی سه‌رچاوه‌كانی مێژووی ئیسلام شتێكی وامان له‌سه‌ر ئه‌و قۆناغه‌ و ئه‌و دۆخه‌ وه‌ك پێویست بۆ ڕوون ناكه‌نه‌وه‌، به‌ڵام یاخیبوونی (جه‌عفه‌ری فه‌هرجه‌س) له‌ ده‌وڵه‌تى خه‌لافه‌ت بێ هۆ و له‌خۆڕا نه‌بووه‌، به‌ڵكوو ئاسایی ئه‌و ڕاپه‌ڕینه‌ بۆ سنووردانان بووه‌ به‌و سته‌م و چه‌وساندنه‌وه‌یه‌ى لێیان كراوه‌. هه‌ر بۆیه‌ ده‌ستیان داوه‌ته‌ راپەڕین، تا ئه‌وه‌ی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ سنووری شاری مووسڵیشی گرته‌وه‌ و ڕووبه‌ڕووی به‌رپرسانی عه‌باسیی له‌و سنووره‌ بوونه‌وه‌. ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ بۆ ماوه‌ی دوو ساڵ به‌رده‌وام بووه‌. واته‌ تا ساڵی (227ك/ 842ز). دواجار ئه‌و راپەڕینه‌ به‌هۆی كوردێكی دانیشتووی مووسڵ به‌ناوی (موحه‌ممه‌دی موسافیر) و له‌سه‌ر داوای سه‌ركرده‌یه‌كی سوپاى عه‌باسییه‌كان به‌ ناوی (ئیتاخ) لێ درا. ئه‌وه‌ش دوای (ئیتاخ) به‌هۆی ئه‌و كورده‌ موسڵمانه‌وه‌ گه‌یشته‌ لای (جه‌عفه‌ر) و له‌گه‌ڵی كه‌وته‌ گفتوگۆ، تا كار گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی، بڕیار له‌سه‌ر ئه‌وه‌ درا (ئیتاخ و جه‌عفه‌ر) له‌ شوێنێك دابنیشن و گفتوگۆ له‌باره‌ی داواكارییه‌كانی (جه‌عفه‌ر) و هه‌وادارانییه‌وه‌ بۆ ده‌وڵه‌ت بكه‌ن. ئه‌وه‌ بوو دوای كۆبوونه‌وه‌ و له‌ كاتی نانخواردن و به‌هۆی ئه‌و ژه‌هره‌ى بۆی كرابووه‌ خواردنه‌وه‌كه‌وه‌، (جه‌عفه‌ر) ژه‌هرخوارد كرا و گیانی له‌ده‌ست دا. به‌ مردنیشی راپەڕینه‌كه‌ كۆتایی هات و ده‌ستی ده‌وڵه‌تی خه‌لافه‌ت به‌هۆی ئه‌و سه‌ركرده‌ كورده‌ و خیانه‌تی ئه‌و كورده‌ موسڵمانه‌وه‌، گه‌یشته‌ سنووری ئێزدییه‌كان له‌ ناوچه‌ی شنگال. ئه‌وه‌ش یه‌كه‌مین خیانه‌تی كوردی بوو به‌هۆی باوه‌ڕدارێكی كوردی موسڵمانه‌وه‌، له‌ سه‌رۆك هۆزێكی كوردی ئێزدی بكرێت. له‌ سزای ئه‌و راپەڕینه‌شدا، به‌ فرمانی خه‌لیفه‌ (موعته‌سم بیلا) دونبه‌ڵییه‌كانی ناوچه‌ی مووسڵ بۆ ناوچه‌ی ئازه‌ربایجان گواسترانه‌وه‌ و له‌وێ درێژه‌یان به‌ ڕه‌وتی سیاسی و ئایینیى خۆیان دا.

 

سه‌رچاوه‌كانی ئه‌م باسه‌:
1.البلاذري: فتوح البلدان.
2. الطبري: تاریخ الطبری.
2. أبن الاثیر: الكامل فی التاریخ.
3. محمد امین زكی: خولاصه‌یه‌كی تاریخی كورد و كوردستان.