خوێندنەوەی حیکمەتی ئیشراق - 57

گەڕانەوەی سوهرەوەردی بۆ ماڵە کوردییەکەی

ره‌نگه‌ نووسینه‌كانی رۆژهه‌ڵاتناسی فڕه‌نسی (لوی ماسنیۆن) كه‌ ناویان لێ ناوه‌ (براده‌ری حه‌لاج) به‌بایه‌خترین نووسین بن سه‌باره‌ت به‌ حه‌لاج. دیاره‌ ئه‌م زاتە‌ چه‌ندین لێكۆڵینه‌وه‌ی سه‌باره‌ت به‌ حه‌لاج نووسیوه‌. سه‌ره‌تای نووسینه‌كانیشی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ساڵی ١٩٠٩ به‌ ناوی (ئازاره‌كانی حه‌لاج و ته‌ریقه‌تی حه‌لاج) له‌ ساڵی ١٩١١ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی دیكه‌ی نووسی به‌ ناوی (حه‌لاج تارمایی له‌خاچدراو و شه‌یتان له‌لای ئێزدییه‌كان)دا كه‌ هه‌وڵی داوه‌ پێوه‌ندیی نهێنی له‌نێوان هزری حه‌لاج و ئێزدییه‌كاندا دیاری بكات. (ماسنیۆن) زۆرێك له‌و ده‌ستنووسه‌ فارسییانه‌ی دیون كه‌ له‌ مۆزه‌خانه‌كانی ئیستا‌نبۆڵ و له‌نده‌نه‌وه‌ پارێزراون و باسی حه‌لاجیان كردووه‌. له‌م سه‌رچاوانه‌دا له‌ ساڵی ١٩١٣ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی به‌رفراوانی كرد و دوای ئه‌وه‌ش بڕیاری دا نامه‌ی دكتۆراكه‌ی له‌سه‌ر حه‌لاج بێت. له‌ ساڵی ١٩١٤ (ماسنیۆن) بووه‌ سه‌رباز و جه‌نگی یه‌كه‌می جیهان ده‌ستی پێ كرد. بۆ چاپكردن نامه‌ی دكتۆراكه‌ی له‌ چاپخانه‌یه‌كی به‌لجیكی بوو، به‌ڵام له‌ جه‌نگدا چاپخانه‌كه‌ بۆردمان كرا و ده‌ستنووسه‌كه‌ی فه‌وتا، لێ ماسنیۆن دوای ئه‌وه‌ بابه‌ته‌كه‌ی كۆ كرده‌وه‌ و نامه‌یه‌كی هه‌زار لاپه‌ڕه‌یی به‌ناوی (ئازاری حه‌لاج، شه‌هیدی سۆفیگه‌ریی له‌ ئیسلامدا) ئاماده‌ كرد و داوای كرد له‌ رۆژی (٢٤/٣/١٩٢٢) وتارێك هه‌زار ساڵ دوای كوشتنی حه‌لاج گفتوگۆی نامه‌كه‌ی بكات. ماسنیۆن پێی وایه‌ حه‌لاج هه‌وڵی داوه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی جه‌ماعه‌تی سونییه‌كان به ‌گه‌ڕانی له‌ له‌خاچداندا خۆی ئازاد بكات كه‌ له‌ كۆتاییشدا گه‌یشتێ.


جگه ‌له‌ ماسنیۆن رۆژهه‌ڵاتناسێكی دیكه‌ی سویدی (تور ئه‌ندرێیه‌) له‌ كتێبێكیدا (سۆفیگه‌ریی ئیسلامی) ده‌ڵێ: (حه‌لاج به‌ ئیدیعای خواگه‌ری و توانای خه‌لقكردنی په‌رچوو تاوانبار كرا، هه‌رچه‌نده‌ بێگوناهییه‌كه‌شی راگه‌یانرا، به‌ڵام بڕیاری كوشتنه‌كه‌ی شتێك بوو پێش دادگایی‌کردنه‌كه‌ی درابوو)


ئه‌م دوو وێنه‌یه‌، دوو وێنه‌ی باوی حه‌لاجن و به‌ ده‌یان و بگره‌ سه‌دان سه‌رچاوه‌ ئاماژه‌ی پێ ده‌ده‌ن. هه‌تا حه‌لاج خۆیشی ئاماژه‌ی به‌و دوو وێنه‌یه‌ی خۆی داوه‌، به‌(شێخ عه‌لی بن مه‌ده‌ویه‌) ده‌ڵێ: (به‌گوێره‌ی زانینی خۆت قسه‌كانی من وه‌ربگره‌، ئه‌وه‌ی زانیاریت ئینكاری ده‌كات خۆتی لێ بگره‌، پێوه‌ست مه‌به‌.. با رێگا بزر نه‌كه‌یت) هه‌روه‌ها به‌(ئیبراهیم بن قاته‌كی) گوتووه‌: (رۆڵه‌كه‌م هه‌ندێ كه‌س من به ‌كافر ده‌بینن، هه‌ندێكیش به ‌وه‌لی. ئه‌وانه‌ی به ‌كافرم ده‌بینن له‌لای خوادا خۆشه‌ویستترن له‌وانه‌ی كه ‌به‌ وه‌لیم ده‌بینن، چونكه‌ ئه‌وانه‌ی به‌ وه‌لیم ده‌بینن باوڕیان به‌ منه‌، ئه‌وانه‌یش كه‌ به ‌كافرم ده‌بینن دینپه‌رستن. له‌لای خودا كه‌سی دینپه‌رست خۆشه‌ویستتره‌ له‌وه‌ی كه‌ بڕوای به ‌منه‌)


به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئێمه‌ ده‌مانه‌وێ له‌م باسه‌دا نیشانی بده‌ین، وێنه‌یه‌كی دیكه‌ی حه‌لاجه‌ كه‌ من به ‌(ئیراده‌گه‌ر) ناوی ده‌به‌م. لێره‌شدا هه‌وڵ ده‌ده‌م له‌رێی هه‌بوون، نه‌مان و نووسینه‌كانی حه‌لاجه‌وه‌ سه‌ره‌تایه‌ك ده‌ستنیشان بكه‌ین بۆ ئه‌م باسه‌مان.

٣-٢/٥ حه‌لاج، ژیان و رۆشنبیری
١-٣-٢/٥ ژیانی حه‌لاج

بۆ ژیانی حه‌لاج باشترین سه‌رچاوه‌ كتێبه‌كه‌ی ماسنیۆن (ئازاره‌كانی حه‌لاج)ه‌ كه‌ تێیدا توانیویه‌تی له‌ كۆمه‌ڵێ سه‌رچاوه‌وه‌ زانیاریی ورد و قووڵ كۆ بكاته‌وه‌. یه‌كێك له‌و سه‌رچاوانه‌ی ئه‌و پشتی پێ به‌ستووه‌ گێڕانه‌وه‌ی كوڕه‌كه‌ی حه‌لاج خۆیه‌تی. (حه‌مه‌د بن ئه‌لحوسێن بن ئه‌لمه‌نسوور) كه‌ ماسنیۆن زانیارییه‌كانی په‌یدا كردوون و هه‌ڵیسه‌نگاندوون و به ‌سه‌رچاوه‌ی تریشی به‌راورد كردوون. لێره‌دا من هه‌وڵ ده‌ده‌م كورته‌ی ژیانی حه‌لاج وه‌ك ماسنیۆن له‌م به‌رهه‌مه‌دا و هه‌روه‌ها (شخصیات قلقه ‌فی الاسلام) كه‌ دیسان به‌رهه‌می ماسنیۆنه‌ و به‌ده‌وی به‌ده‌ستكارییه‌وه‌ وه‌ری گێڕاوه‌ ژیانی حه‌لاج وه‌ربگێڕم.


حه‌لاج له‌ ده‌وروبه‌ری ساڵی ٨٥٧ له‌ گوندی (توڕ)ی شاری (ئه‌لبه‌یزا)ی هه‌رێمی (فارس) له‌ باشووری ئێران له‌ بنه‌چه‌یه‌كی ئێرانی، نه‌ك عاره‌بی، به‌ ئیسلامكراو له‌دایك بووه‌.


له‌ ٨٦٧-٨٧٥ له‌گه‌ڵ باوكی كه‌ (حه‌لاج - لۆكه‌چن) بووه‌ به‌ بنكه‌كانی رستن و چنینی ئه‌هواز گه‌ڕاوه‌. له ‌(ته‌ستوور) كه‌ شارێكی سوننیی حه‌نبه‌لی بووه‌، له‌ فێرگه‌یه‌كی (خوێندنه‌وه‌ی قورئاندا) به‌عه‌ره‌ب ده‌بێت. له‌ ره‌گه‌ ئێرانییه‌كه‌ی خۆی دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌، ئه‌وه‌ ئه‌گه‌ر له‌لای دایكییه‌وه‌ له‌ بنه‌چه‌یه‌كی عه‌ره‌بی نه‌بووبێت. له‌رووی رۆشنبیرییه‌وه‌ تێكه‌ڵ به ‌موالییه‌كان- موسڵمانه‌ عاره‌بكراوه‌كان ده‌بێت.


له‌ ساڵی ٨٧٣ له‌ ته‌مه‌نی 16 ساڵیدا خوێندنی رێزمان و تیلاوه‌ و شه‌رحه‌كانی قورئان ته‌واو ده‌كات. ده‌ڕواته‌ (ته‌ستوور) له‌لای شێخ و سۆفییه‌كی سه‌ربه‌خۆ و بوێر كه‌ ناوی (سه‌هل)ه‌ خزمه‌ت ده‌كات. چوونی بۆ لای سۆفی سه‌هل ده‌بێته‌ هه‌نگاوێكی چاره‌نووسساز، كه‌ هه‌تا دوا ساته‌كانی ته‌مه‌نی لێی جیا نابێته‌وه‌. لێره‌دا حه‌لاج ده‌زانێ پێویستی به ‌رێبازێكه‌ له‌رێی نه‌داری روحی تا خوردبوونه‌وه‌ی هه‌ندێ سرووتی تێدا بكات. بۆ ئه‌وه‌ی (عین القول) له‌ ده‌قه‌كانی قورئان ببینێته‌وه‌.


سه‌هل خۆی یه‌كێك بوو له‌ زاهیده‌كان و یه‌كه‌م كه‌سیش بووه‌ كه‌ راڤه‌یه‌كی ره‌مزیی بۆ قورئان كردووه‌. ساڵی ٨٧٥ سه‌هل ده‌چێته‌ به‌سره‌، بۆ ئه‌وه‌ی ژیانی خۆی بداته ‌سۆفیگه‌ری و كنجری سۆفییان بكاته‌ به‌ر. بوونه‌ سۆفی واتا بگه‌ڕێیته‌وه‌ سه‌ر نه‌وه‌ی ئه‌و مامۆستایانه‌ی ده‌گه‌نه‌وه‌ پێغه‌مبه‌ر كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ ئیسلامی ته‌واو جێبه‌جێ ده‌بێت له‌ شێوازی ژیانێكدا به‌وه‌ ناسراوه‌ كه‌ له‌ (محه‌مه‌د و ئیبراهیم و مووسا و عیسا) وه‌رده‌گیرێت. سرووشیش له‌ (ئیدریس- ئینۆش یان هورمس) و (خدر- ئیلی) وه‌رده‌گیرێت و ژیانی ره‌به‌نییه‌كی راسته‌قینه‌ په‌یدا ده‌كه‌ن كه‌ ره‌به‌نه‌ نه‌سرانییه‌كان نه‌یگه‌یشتوونه‌تێ له‌پێناو (رازیكردنی خودا) و (غوربه‌ی غه‌ریبان)ی روحی ئه‌و كه‌سانه‌ی (له‌ رۆژی حه‌شردا ده‌وری مه‌سیح ده‌ده‌ن) به‌ قسه‌ی (ئیبن حه‌نبه‌ل).


به‌سره‌ بنكه‌ی رۆشنایی ئه‌و بزاڤه‌ بوو، كه‌ له‌نێو په‌یڕه‌وكه‌رانی (حه‌سه‌نی به‌سری)ییه‌وه‌ دروست بوو. هه‌روه‌ها له‌ عه‌بادانیشدا له‌لایه‌ن (عه‌بدولواحد بن زیاد) كه‌ زۆرێك له‌ سه‌له‌فییه‌ به‌ناوبانگه‌كان هاتن تا له‌وێ ژیانیان به‌سه‌ر به‌رن، به‌ڵام سۆفییه‌كانی به‌سره‌ له‌ نموونه‌ی (غولام خه‌لیل) كه‌ زۆر دژی ته‌ره‌فی هاووڵاتییه‌ یه‌مه‌نییه‌كان بوو، پاشه‌كشه‌یان كرد له‌ به‌رامبه‌ر پێشكه‌وتنی ته‌ریقه‌ت له‌نێوان كۆمه‌ڵه‌ی لاوه‌كان، كه‌ (محاسبی) له‌ به‌سڕه‌ هاتبووه‌ به‌غدا و سه‌ركردایه‌تیی ده‌كردن. دواتریش (جونه‌ید) جێگه‌ی گرته‌وه‌. ره‌نگه‌ حه‌لاجیش له‌ به‌سره‌ له‌لای عومرو ئه‌لمه‌ككی زاهید بووبێت، به‌ڵام عومرو خۆی له‌ژێر ده‌سته‌ڵاتی جونه‌یددا بوو.


له‌ ساڵی ٨٧٧ له‌ به‌سڕه‌ كچی سۆفی (ئه‌بی یه‌عقووب ئه‌لئه‌كته‌ع)ی به‌سڕه‌وی دێنێ. ئه‌كته‌ع هه‌ڤاڵی عومرو مه‌ككی بوو، دواتر ساردییه‌ك ده‌كه‌وێته‌ نێوانیان به‌هۆی ئێره‌یی روحیی عومرو. حه‌لاج له‌ به‌غدا سه‌ردانی جونه‌ید ده‌كات و خه‌فه‌تباره‌، گوێ به ‌راوێژی جونه‌ید ده‌دات به‌وه‌ی سه‌بر بگرێت. ئه‌ویش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ به‌سڕه‌ و له‌گه‌ڵ خه‌زووری له‌ گه‌ڕه‌كی به‌نی ته‌میم نیشته‌جێ ده‌بێت.


له‌ ساڵی ٨٨٣ سه‌رهه‌ڵدانی (زه‌نج) سه‌ركوت ده‌كرێ. وه‌سی (مۆفه‌ق ئه‌لنیزام) ده‌هێنرێته‌وه‌ به‌سڕه‌ و كۆكردنه‌وه‌ی باج به‌ شێوه‌یه‌كی ئازارده‌ر ده‌ست پێ ده‌كاته‌وه‌. حه‌لاج ده‌چێته‌ مه‌ككه‌، بۆ حه‌ج نا به‌ڵكوو بۆ عه‌مره‌، كه‌ به ڕاوێژی شافیعی له‌ فه‌نای كه‌عبه‌ (له‌ نێوان روكن و مه‌قامدا كه‌ پێویسته‌ مه‌هدی له‌وێ ده‌ربكه‌وێت و قوربانی سه‌ر ببڕێت) نه‌زری دوازده‌ مانگ رۆژووبوون ده‌كات كه‌ سه‌رچاوه‌كه‌ی خوێنگه‌رمی ئه‌و گه‌نجیێتییه‌یه‌، ده‌یه‌وێت گوێ له‌و هاواره‌ رابگرێت بۆ زوهد و وه‌ك نه‌زرێك بۆ بانگه‌وازێك، كه‌ له‌ جیهاد به‌هێزتره‌ و هه‌وڵێكیشه‌ بۆ موناجاتی خالق و ئاوێته‌بوونی له‌نێودا. له‌ نهێنیی (ئه‌لعه‌زیمه‌ فه‌رزه‌كانی خوا) و (كُن)ی كۆڵییه‌وه‌ وه‌ك ئامرازێك بۆ ئه‌وه‌ی دڵی بدوێ، كه‌ ئه‌مه‌ش راگه‌یاندنی دیتنی ئیراده‌ی خودایی خالقی زیندووه‌.


ویلایه‌ت گوهدارێكه‌ خۆی راده‌گه‌یه‌نێ. ئه‌ویش هه‌ستی كرد ناتوانێت بیگاتێ ئه‌گه‌ر بێت و پێگیرییه‌كی توند نه‌كات به ‌فه‌رزه‌كان، به ‌توندترین شێوه‌ش له‌دڵدا زاهید نه‌بێت، قسه‌ش نه‌كات تا وتاری نه‌بێته‌ راگه‌یاندنێكی خودایانه‌ی بێگه‌رد و سرووش به‌خش. ئه‌وكاته‌ پێویسته‌ قسه‌ بكات تا رووبه‌ڕووی شیعه‌كان ببێته‌وه‌، كه‌ مافی فه‌رمووده‌ قودسییه‌كان بۆ ئیمامه‌كان ده‌پارێزن. بۆ ئه‌وه‌ی رووبه‌ڕووی سۆفییه‌كانیش ببێته‌وه‌ كه‌ ده‌ترسن به‌شێوه‌یه‌كی ئاشكرا شه‌تحه‌كان دابڕێژن، چونكه‌ ئه‌مه‌ وا ده‌كات ده‌سته‌ڵاتی شه‌رعی تووڕه‌ بێت، به‌ڵام عشق ناتوانێت بێده‌نگ بێت. (ئه‌نا ئه‌لحه‌ق) ته‌نیا ئاماژه‌یه‌كه‌ بۆ ئه‌وه‌ی (الله‌ له‌ هه‌موو نێوه‌وه‌مدایه‌.)