پوخته‌یه‌ك له‌ دیرۆكی ده‌وڵه‌تی سه‌فه‌وی و پێگه‌ی كورد تیایدا

له‌ كۆتاییه‌كانی سه‌ده‌ی 15 و سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی 16دا بیری یه‌كێتیی خاك و یه‌ك سه‌ركرده ‌لای كورد په‌ره‌ ده‌سێنێت

(3)

 

په‌یوه‌ندیی نێوان سه‌فه‌وییه‌كان و عوسمانییه‌كان
ئیسماعیل سه‌فه‌وی له‌ خێزانێكی شێخانی، له‌ ئه‌رده‌بیل، له‌ ساڵی 1500 ز، له‌دایك بووه‌ و نزیكایه‌تیشی له‌گه‌ڵ ئۆزۆن حه‌سه‌ندا هه‌یه‌، ئیسماعیل سه‌فه‌وی توانی ئیماره‌تی ئاق قۆینلۆ بخاته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی خۆی، كه‌ ئه‌م ئیماره‌ته‌ له‌ رۆژهه‌ڵاتی ئه‌نادۆڵ تا ئازەربایجان و ئێران درێژ ده‌بووه‌وه‌. ئیسماعیل سه‌فه‌وی وه‌ك رابه‌رێكی ته‌ریقه‌تی ئایینی هرتقی، مرید و لایه‌نگرانی هه‌موو توركمانه‌كانی ئه‌نادۆڵ ده‌گرێته‌وه‌، لایه‌نگرانی له‌ سه‌رتاسه‌ری ئه‌نادۆڵ تا به‌لقان داوای پایه‌دارترییان بۆ ده‌كرد، هه‌روه‌ها له‌ لایه‌نگرە‌ عوسمانییه‌كانی به‌ هه‌زاران كه‌س ده‌چوونه‌ لای و هه‌تاوه‌كوو بوو به‌ رابه‌ری ئایینی و سیاسیی هه‌موو توركمانه‌كان. به‌م جۆره‌ بزووتنه‌وه‌ی قزڵباش به‌و كه‌سانه‌ ده‌گوترێت كه‌ جامانه‌ی سووریان له‌سه‌ر بوو و بۆ ده‌وڵه‌تی عوسمانی گرفتێكی گه‌وره‌یان نابووه‌وه‌.
قزڵباشه‌كان توركمان بوون و له‌ كۆمه‌ڵێك خێڵ پێك ده‌هاتن و له‌به‌ر ئه‌و سیاسه‌ته‌ كارگێڕی و ئابوورییه‌ی كه‌ پیاده‌یان ده‌كرد له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا نه‌ده‌گونجان، سه‌رباری ئەوەی له‌سه‌ر مه‌زهه‌بی شیعه‌بوون و له‌ دژی مه‌زهه‌بی سوننه‌ هه‌میشه‌ له‌ جه‌نگاندا بوون، ئیمپراتۆریه‌تی عوسمانیش بۆ خۆیان له‌سه‌ر مه‌زهه‌بی سوننه‌ بوون. شا ئیسماعیل، بۆ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تی عوسمانی، سوودێكی زۆری له‌ مه‌زهه‌بگه‌رایی بینی.، 20 ل 52،.
شا ئیسماعیل سه‌فه‌وی پاش ئه‌وه‌ی توانی به‌سه‌ر مورادی كوڕی یه‌عقوبی پایه‌به‌رز و هاوپه‌یمانیدا سه‌ركه‌وێت، دواتر توانی به‌غدا داگیر بكات(1). جا سه‌فه‌وییه‌كان ده‌ستیان به‌سه‌ر هه‌ردوو شاری پیرۆزی نه‌جه‌ف و كه‌ربه‌لاشدا گرت. پاش داگیركردنی عێراق ململانێیه‌كی دژوار له‌نێوان هه‌ردوو ده‌وڵه‌تی سه‌فه‌وی و عوسمانی ده‌ستی پێ كرد و چه‌ندین سه‌ده‌ به‌رده‌وام بوو، هه‌تا پاش له‌ناوچوونی سه‌فه‌وییه‌كان شوێنه‌واری ده‌مێنێته‌وه‌ و به‌رده‌وام ده‌بێت. ئه‌و ململانێیه‌ بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی ئاگری دووبه‌ره‌كی له‌نێوان هه‌ردوو مه‌زهه‌بی سوننه‌ و شیعه‌ هه‌ڵبگیرسێت. شا ئیسماعیل فه‌رمانی دا له‌ هه‌ر كوێیه‌كی ئێران سوننییه‌ك هه‌بێت سه‌ری ببڕن و له‌به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌شدا یاوز سه‌لیم فه‌رمانی دا له‌ سه‌رتاسه‌ری ده‌وڵه‌تی عوسمانی هه‌ر شیعه‌یه‌ك هه‌بێت به ‌هه‌مان شێوه‌ سه‌ری ببڕن. له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌ ده‌گێڕنه‌وه‌ و ده‌ڵێن، له‌ مانگه‌كانی به‌راییدا و پاش ده‌ركردنی ئه‌و فه‌رمانه‌ له‌ هه‌ر كوێیه‌كی وڵاتدا شیعه‌یه‌كیان بدیتبایه‌ ده‌یانكوشت.، 21، ل 20، 21.
شا ئیسماعیل رای گه‌یاند، ده‌یه‌وێت ئه‌نادۆڵ بكاته‌ به‌شێك له‌ ئیمپراتۆریه‌تی ئێرانی. پاش ئه‌وه‌ی عوسمانییه‌كان هه‌ستیان به‌م مه‌ترسییه‌ كرد، هه‌وڵیان دا له‌گه‌ڵ ڤینیسیا كۆتایی به‌ جه‌نگ بێنن، به‌ڵام له‌ وه‌ڵامی ئه‌م هه‌ڵوێسته‌دا، شا ئیسماعیل داوای له‌ ڤینیسیا كرد هاوپه‌یمانیی له‌گه‌ڵدا ببه‌ستێت و تۆپی لێ بسه‌نێت، به‌ڵام بایه‌زیدی دووه‌م، پارێزگاریی له‌ هه‌ڵوێستێكی رازیكارانه‌ كرد. له‌ ساڵی 1511ز، كاتێك میره‌كانی عوسمانی سه‌رقاڵی دانانی یه‌كێك بوون له‌سه‌ر ته‌خت، به‌ سه‌ركردایه‌تیی یه‌ك له‌ لایه‌نگرانی شا ئیسماعیل، له‌ رۆژئاوای ئه‌نادۆڵ قزڵباشه‌كان یاخیبوونێكی نوێیان به‌رپا كرد.، 22، ل 52، 53،.
سوڵتان سه‌لیمی یه‌كه‌م، توانی به‌ شێوه‌یه‌كی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ دژی شا ئیسماعیل سه‌ربكه‌وێت، نزیكه‌ی چل هه‌زار كه‌سی له‌ لایه‌نگرانی شا ئیسماعیل له‌ ئه‌نادۆڵ كوشت و ده‌ستگیر كرد، ئینجا جه‌نگی له‌ دژی مه‌زهه‌بی شیعه‌ راگه‌یاند، به‌ڵام ئیسماعیل سه‌فه‌وی وه‌ڵامی دایه‌وه‌ و هه‌مان هه‌ڵوێستی له‌ دژی راگه‌یاند. سوڵتان سەلیم له‌ رۆژهه‌ڵاتی ئه‌نادۆڵ گه‌یشته‌ سوپاكه‌ و له‌ 23 ئابی 1514ز، له‌ چاڵدێراندا، توانی سه‌ركه‌وتنێكی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ به‌سه‌ر شا ئیسماعیلدا تۆمار بكات. به‌شێوه‌یه‌كی كاتی سه‌ركه‌وتنه‌كه‌ مه‌ترسییه‌كه‌ی ره‌وانده‌وه‌، كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی له‌ ده‌وڵه‌تی قزڵباش ده‌كرد.، 23، ل 53،54،.
بۆ یه‌كه‌مین جار، به‌شێوه‌یه‌كی پڕاكتیكی یه‌ك له‌ ئه‌نجامه‌ راسته‌وخۆ و به‌ئازاره‌كانی شه‌ڕی چاڵدێران ئه‌وه‌ بوو، كه‌ كوردستان دابه‌ش بووه‌ سه‌ر دوو به‌ره‌.
سه‌رله‌نوێ له‌ سه‌رده‌می سوڵتان سلێمانی قانوونی، جه‌نگ له‌نێوان عوسمانییه‌كان و سه‌فه‌وییه‌كان هه‌ڵگیرسایه‌وه‌، ئه‌مه‌ش بۆ هه‌بوونی په‌یوه‌ندیی دیپلۆماتی له‌نێوان سه‌فه‌وییه‌كان و چاڕلی پێنجه‌م(2) ئیمپراتۆری ئیمپراتۆریه‌تی رۆمانیی پیرۆز ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. ئه‌مه‌ وای له‌ سوڵتان سلێمان كرد، خۆی له‌ شه‌ڕكردن له‌گه‌ڵ سه‌فه‌وییه‌كان بپارێزێت، چونكه‌ نه‌یده‌ویست له‌ یه‌ك كاتدا شه‌ڕ له‌گه‌ڵ رۆژهه‌ڵات و رۆژئاوادا بكات.
به‌ڵام له‌ ساڵی 1533ز، شه‌ره‌ف خان فه‌رمانڕه‌وای شاری بیتلس كه‌ ده‌كه‌وێته‌ ناوچه‌ی سنووری، خۆی خسته‌ ژێر سایه‌ی سه‌فه‌وییه‌كان، له‌لایه‌كی تر فه‌رمانڕه‌وای سه‌فه‌وی له‌ به‌غدا ده‌ستپێشخه‌ریی به‌ستنی رێکكه‌وتنێكی كرد، كه‌ ئه‌مه‌ش وای كرد شه‌ڕه‌كه‌ ببێته‌ شتێكی حه‌تمی له‌نێوان هه‌ردوولادا. بۆیه‌ سوڵتان سلێمان له‌گه‌ڵ فردیناند پێكهات و بۆ خۆی سه‌ركردایه‌تیی سوپای بۆ سه‌ر ئێران كرد و له‌ ماوه‌ی ئه‌و هه‌ڵمه‌ته‌دا كه‌ ماوه‌ی 1543 ـ 1535ز خایاند، سوڵتان سلێمان ته‌ورێز و به‌غدای داگیر كرد و ئازەربایجان و عێراقی خسته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی خۆی.
كه‌ عوسمانییه‌كان له‌گه‌ڵ ئه‌وروپای ناوه‌ڕاست ده‌ستیان به‌ جه‌نگ كرده‌وه‌، سه‌فه‌وییه‌كان دژه‌ هێرشێكیان ده‌ست پێ كرد و سوڵتان سلێمان ناچار بوو له‌ ساڵی 1548ز دووباره‌ روو له‌ ئێران بكاته‌وه‌. ئه‌م جاره‌ جه‌نگ حه‌وت ساڵی خایاند، له‌گه‌ڵ جار جاره‌ وه‌ستانی جه‌نگه‌كه‌ بۆ ماوه‌یه‌كی كاتی، تا له‌ 29 ئایاری 1555ز به‌ په‌یماننامه‌ی ئه‌ماسییه‌ كۆتایی هات و به‌غدای له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی عوسمانییه‌كان هێشته‌وه‌.، 24، ل62،.
ده‌توانین خۆشهیوایی جوگرافی و ئابووری و ناكۆكیی مه‌زهه‌بی نێوان هه‌ر دوو ده‌وڵه‌تی عوسمانی و سه‌فه‌وی به‌ هۆكاری سه‌ره‌كی دابنێین، بۆ هه‌ڵگیرسانی ئه‌و ململانێ خوێناوییه‌ی به‌درێژایی ساڵانێكی زۆر له‌نێوان ئه‌و دوو ده‌وڵه‌ته‌ رووی دا.

په‌یوه‌ندیی نێوان كورد و سه‌فه‌وییه‌كان
له‌ سه‌ده‌ی شازده‌مدا، كوردستان بریتی بوو له‌ پێكهاته‌گه‌لێكی حكوومی و ئه‌و جۆره‌ شتانه‌. ئه‌گه‌ر فه‌رمانڕه‌واكانی ئیماره‌تی ئه‌رده‌ڵان به‌ نموونه‌ بێنینه‌وه‌، ده‌بینین، كه‌ میره‌كانی كورد ده‌زگه‌ی كارگێڕی و هێزی تایبه‌ت به‌ خۆیان هه‌بووه‌، میر سه‌ركردایەتیی باڵای سنووری ناوچه‌ی ئیماره‌ته‌كه‌ی خۆی ده‌كرد و خاوه‌نی خاكه‌كه‌ی خۆی بووه‌. ئه‌وه‌ ته‌رازووی راسته‌قینه‌ی هه‌ر قۆناغێكی دیاریكراو بوو، كه‌ مه‌سه‌له‌ی ته‌به‌عیه‌ و په‌یوه‌ندییه‌كانی دیاری ده‌كرد، جا سوڵتانه‌ چاوچنۆكه‌كان به‌ هه‌ر چونێك سه‌ركردایه‌تییه‌كه‌یان لێكدابێته‌وه‌.، 25، ل 78،.
له‌ كۆتاییه‌كانی سه‌ده‌ی پازده‌م و سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی شازده‌م، بیری یه‌كێتیی خاك و یه‌ك سه‌ركرده‌ له‌لایه‌ن كورده‌كان په‌ره‌ ده‌سێنێت، ئه‌مه‌ش وه‌ك په‌رچه‌كردارێكی لێ دێت بۆ رووخانی ئاق قۆینلو. ورده‌ ورده‌ كێبڕكێی ئاسایی رێگه‌ خۆش ده‌كات تا كورد یه‌ك سه‌ركرده‌ی هه‌بێت. وه‌ك له‌ شه‌ره‌فنامه‌دا هاتووه‌، هه‌موو میر و فه‌رمانڕه‌واكانی كوردستان دان به‌ میری ئامێدیدا ده‌نێن. فه‌رمانڕه‌وای حه‌سه‌ن كێف شا خلێف، بووه‌ مه‌ڵبه‌ندی رووتێكردنێكی تر، به‌ڵام ئه‌و شه‌ڕه‌ی له‌نێوان سه‌فه‌وییه‌كان و عوسمانییه‌كان له‌ ساڵی 1514ز رووی دا. ئه‌و رچه‌یه‌ ده‌شكێنێت. 26، ل 79.
سه‌ده‌ی شازده‌م به‌ هاتنی سه‌فه‌وییه‌كان بۆ سه‌ر ده‌سه‌ڵات له‌ ئێران و یه‌كخستنی وڵات له‌ رووی سیاسییه‌وه‌، له‌ ساڵی 1501ز، ده‌ست پێ ده‌كات، مه‌راسیمی تاج له‌سه‌رنانی ئیسماعیلی یه‌كه‌م به‌ڕێوه‌ ده‌چێت و ده‌بێت به‌ نوێنه‌ری خێزانی سه‌فه‌وییه‌كان و فه‌رمانڕه‌وای نوێ له‌ ته‌ورێز و ده‌بێته‌ شای ئێران.
پاش ئه‌وه‌ی شا ئیسماعیل جێی پێی خۆی له‌سه‌ر خاكی ئێران گیر ده‌كات، قزڵباشه‌كان به‌ره‌و رۆژئاوا ده‌چن، ده‌ست به‌سه‌ر دیاربه‌كر و حه‌سن كێف و سێرت و شارگه‌لێكی تردا ده‌گرن، شا ئیسماعیل یازده‌ میری كورد ده‌ستگیر ده‌كات، كه‌ بۆ پێشكه‌شكردنی لایه‌نگری هاتبوونه‌ سه‌ردانی. شاره‌كانی جه‌زیره‌ و حه‌سه‌ن كێف و هی دیكه‌ی راده‌ستی بریكاره‌كانی شا ده‌كات. بۆیه‌ بۆتان و بۆتانییه‌كان و جمشكزك و خێڵی مالكێشی به‌رگرییه‌كی توند دژی قزڵباشه‌كان ده‌كه‌ن و ململانێیه‌كی دژوار له‌گه‌ڵ عه‌شیره‌ته‌كانی بۆتان ده‌كه‌ن، كه‌ بۆ ماوه‌ی ساڵانێكی زۆر ده‌خایه‌نێت.

پەراوێزەکان:
1 ـ له‌ ساڵی 1508 شا ئیسماعیل توانیویه‌تی به‌غدا داگیر بكات و رابگه‌یه‌نێت، كه‌ رێگا پێ دراوه‌ جوێن به‌ هه‌ر سێ خه‌لیفه‌، ئه‌بی به‌كر و عومه‌ر و عوسمان بدرێت.
2 ـ چارڵی پێنجه‌م له‌ ساڵی 1519ز، هه‌ڵبژێردراوه‌ و تاجی ئیمپراتۆریه‌تی رۆمانیی پیرۆزی له‌سه‌ر ناوه‌.

له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: شوان سه‌رابی.