سابیئه‌ى مه‌ندائى.. مێژوو و بیروباوەڕ و کولتووریان

 

سابیئه‌ یان (سابیئه‌ى مه‌ندائى)، پێكهاته‌ یان تائیفییه‌كى ئایینییه‌ له‌ عێراق و پێغه‌مبه‌ر یه‌حیاى كوڕى زه‌كەریا، كه‌ خاوه‌نى ده‌قى (كه‌نزا ره‌با)یه‌ و ده‌قێكى پیرۆزه‌ له‌كن پێكهاته‌ى سابیئه‌كان، كه‌ به‌ ڕواڵه‌ت له‌گه‌ڵ كریستیانییه‌كان لێكچوونێكیان هه‌یه‌، ئه‌وان بنه‌چه‌یان له‌ سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى هه‌شته‌مى زایینى ده‌ست پێ ده‌كات و پێڕه‌وى مێژووى سه‌رهه‌ڵدانى بوونى ئاده‌م و حه‌وان، بۆیه‌ له‌وێوه‌ بڕوایان پێیه‌تى، كه‌ سه‌ره‌تا خودا و شیت و ئیدریس و نووح و دواتر سام كوڕى نووح هاتووه‌ته‌ دونیاوه‌، له‌دواى تۆفانه‌كه‌ى نووح پێغه‌مبه‌ر، پاشان یه‌حیا كوڕى زه‌كه‌ریا هاتووه‌، بۆیه‌ ئه‌و دابڕانه‌یان باس نه‌كردووه‌، وه‌كوو هه‌ر ئایینێكى تر به‌ پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ى خۆیان ده‌ست به‌و دابڕانه‌ ده‌كه‌ن، كه‌ یه‌حیاى كوڕى زه‌كه‌ریایه‌ و به‌پێى تێكسته‌ دیكۆمێنتكراوه‌كانى خۆیان، ئه‌م ده‌قه‌ى واته‌ (كه‌نزا ره‌با)ی وه‌كوو وه‌حى له‌لایه‌ن خوداوه‌ بۆ هاتووەته‌ خواره‌وه‌، واته‌ هه‌م ئایینه‌كه‌ و هه‌م تێكسته‌كه‌ له‌ ساڵى 68 به‌ر له‌دایكبوون هاتووەته‌ ئاراوه‌ و بووه‌ته‌ بڕواى ئه‌و خه‌ڵكه‌ى ئه‌و كاته‌ و تائێستا پێڕه‌وانى بڕوایان پێیه‌تى به‌ ده‌قێكى ره‌سه‌ن و پیرۆزى ده‌زانن. زمانى ئه‌وان راسته‌ عه‌ره‌بییه‌، به‌ڵام ده‌قه‌ ئایینییە‌كه‌یان به‌ زمانێكى جیاواز له‌ عه‌ره‌بى و سۆمه‌رى و عیبرى نووسراوه‌ و ته‌نها شاره‌زایانى بوارى ئینترۆپۆلۆژیا له‌ ده‌قه‌كه‌ تێ ده‌گه‌ن و ده‌توانن شرۆڤه‌ى بۆ بكه‌ن و مێژووه‌كه‌ى بدۆزنه‌وه‌ و ساغى بكه‌نه‌وه‌.
ئه‌گه‌رچى هه‌ر یه‌ك له‌ ته‌ورات و ئینجیلى لۆقا و قورئانى كه‌ریم له‌ سووره‌تى مه‌ریه‌م دا و له‌ كه‌نزا ره‌باى سابیئه‌كانیشدا كۆكن له‌سه‌ر ئه‌و چیرۆكه‌ى، كه‌ ناوى له‌دایكبوونى یه‌حیاى كوڕى زه‌كه‌ریایه‌، دایكى زه‌كه‌ریا نه‌خۆش بووه‌ و باوكیشى چووبووه‌ ساڵه‌وه‌، به‌ڵام به‌ر له‌ مردنى، هه‌ردووكیان موژده‌ى ئه‌وه‌یان له‌لایه‌ن خوداوه‌ پێ درابوو، كه‌ خودا به‌ ره‌حمه‌تى خۆى كوڕێكى ساڵحیان پێ ده‌خشێت.

ره‌گوڕیشه‌ى مه‌نداكان
وشه‌ى سابیئه‌ له‌ ئارامیى مه‌ندائییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ى گرتووه‌. له‌ رووى زمانه‌وانى و وشه‌سازییه‌وه‌، ساب، به‌ ماناى (س، ا، ب) واته‌ عاریف و سۆفى، یان به‌ مانایه‌كى تر، واته‌ غەتس، واته‌ خۆشووشتن له‌ئاوى له‌به‌رڕۆیشتوو، وەک رووبار، هه‌ر بۆیه‌ هه‌ڵگرانى ئه‌م بیروباوه‌ڕه‌ له‌و شوێنانه‌ نیشته‌جێ ده‌بن، كه‌ رووبارى لێیه‌، وه‌كوو میسڕ و فه‌ڵەستین و ئوردن و دواتریش زۆنگاوه‌كانى خوارووى عێراق و به‌غدا له‌نزیك دجله‌ و له‌ سووریا له‌نزیك رووبارى فورات، له‌ ئێران نزیك قه‌زوین و هه‌ر شوێنێكى دیكه‌، كه‌ رووبار نزیك بێت، له‌وێ نیشته‌جێ ده‌بن، ئه‌مه‌ نه‌سیحه‌تى یه‌حیا زه‌كه‌ریا بووه‌ بۆ مه‌ندائییه‌كان، تاكوو له‌و ئاوه‌ خۆیان بشۆن و پاك ببنه‌وه‌.
له‌ شوێنێكى دیكه‌دا وشه‌ى سابا، به‌ ماناى په‌رستنى رۆشنایى دێت، كه‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا مرۆڤە سه‌ره‌تاییه‌كان ئه‌ستێره‌ و مانگ و خۆریان په‌رستووه‌، هه‌روه‌ك چۆن زۆربه‌ى ئه‌هلى ئایینه‌كانى به‌ر له‌ ناسینى ته‌ورات و ئینجیل و قورئان و هتد، باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن، كه‌ مرۆڤ به‌دواى خودادا وێڵ بووه‌، ئیدى هه‌ر دیارده‌یه‌كى سه‌رسوڕهێنه‌ریان له‌لایه‌ن سروشته‌وه‌ ببینیبا، به‌تایبه‌تى ئه‌ستێره‌ و مانگ و خۆر، كه‌ زه‌قترین دیارده‌ى سروشتیى بوون‌، دیارده‌یه‌كى نوێ بووە له‌ لۆژیكى ئه‌و مرۆڤە سه‌ره‌تاییانه‌ و له‌برى ئه‌و خودایه‌ى، كه‌ دواتر به‌پێى لۆژیك یه‌كتاپه‌رستییان دۆزییه‌وه‌، ئیدى وه‌كوو گوتمان، ئه‌وان دیارده‌كانیان ده‌په‌رست و به‌خودایان ده‌زانین.
وشه‌ى مه‌ندا، به‌ ماناى (تێگه‌یشتوو)، یان (عاریف) دێت، واته‌ ته‌سه‌ووف له‌ رێگه‌ى ئایینى حه‌ققه‌وه‌یە، هه‌ر بۆیه‌ ئه‌مانیش خاڵى هاوبه‌شیان له‌گه‌ڵ ئێزدى و كاكه‌یى و موسڵمانیش هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر زیاتر بیاندوێنى له‌ قسه‌كانیاندا خۆیان به‌ ئه‌هلى هه‌ق ده‌زانن‌.

زمانى سابیئه‌كان
سابیئه‌كان وه‌كوو خۆیان ده‌ڵێن خاوه‌نى زمانى تایبه‌تى خۆیان بوونه‌، ئه‌وان شێوه‌زارێكیان هه‌بووه‌، كه‌ ئارامى و رۆژهه‌ڵاتی بووه‌، ئه‌م شێوه‌زاره‌ تاكوو كاریگه‌ریى زمانه‌كانى ترى بیانیى به‌سه‌ره‌وه‌ نه‌بوو، هه‌ر مابوو، (كه‌نزا ره‌با) كه‌ كتێبى پیرۆزى سابیئه‌ى مه‌ندائییه‌، كاتى خۆى به‌ زمانى مه‌ندائى، واته‌ ئارامى نووسراوه‌، پیته‌ ئه‌بجه‌دییه‌كانى مه‌ندائى، كه‌ پیتى سه‌ره‌تایى بوونه‌، بریتین له‌ 23 پیت، جگه‌ له‌ سابیئه‌كانى عێراق، به‌و پێیه‌ى كه‌ به‌ناچار و به‌ حوكمى ئه‌وه‌ى كه‌مینه‌ بوون و زمانى عه‌ره‌بى زمانى یه‌كه‌مى كاركردن بووه‌، هه‌روه‌ها زمانى زاڵى كۆمه‌ڵایه‌تى و سیاسى بووه‌، بۆیه‌ ئه‌وان زمانیان بۆ عه‌ره‌بى گۆڕیوه‌، تائێستاش له‌ دیزفول و شوشتر، كه‌ دوو شارى سه‌ر به‌ ئێرانن، هەر ماوه‌.

كه‌نزا ره‌با
كه‌نزا ره‌با وشه‌یه‌كه‌ به‌ ماناى (هه‌ناسه‌ و كتمان) دێت، كتێبه‌كه‌ سه‌ره‌تا به‌ ڕێنووسى ده‌ستیى ئارامى نووسراوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام تێكستى ره‌سه‌نى مێژوویى له‌به‌رده‌ستدا نییه‌، تاوەكوو ئه‌مه‌ بسه‌لمێنێت، ته‌نانه‌ت له‌ ئه‌رشیفخانه‌ و مۆزه‌خانه‌ى نێوده‌وڵه‌تیشدا ئه‌م داتایه‌ نییه‌، بۆیه‌ پشت به‌و سه‌رچاوانه‌ نابه‌سترێ، كه‌ له‌سه‌رى نووسراون و باس له‌ جۆرى رێنووسه‌كه‌ى ده‌كه‌ن، به‌ڵام رێنووسه‌كه‌یان له‌ رێنووسى سۆمه‌رییه‌وه‌ نزیكه‌.
ئه‌م كتێبه‌، بۆ یه‌كه‌م جار له‌ زمانى ئارامییه‌وه‌ له‌لایه‌ن پڕۆفیسۆرێكه‌وه‌ به‌ناوى (لیدز بارسكى) وه‌رگێڕدراوه‌ته‌ سه‌ر زمانى ئه‌ڵمانى، دواتر وه‌رگێڕدراوه‌ته‌ سه‌ر زمانى عه‌ره‌بى، به‌شێكیشى بۆ سه‌ر زمانى ئینگلیزى وه‌رگێڕدراوه‌، ئێستا به‌ زمانى عه‌ره‌بى له‌ مه‌نداكان و له‌ وه‌زاره‌تى ئه‌وقافى عێراقى و كوردستان هه‌یه‌ و به‌ شه‌رعى و یاسایى ناسراوه‌ و قه‌ده‌غه‌ نییه‌.
كه‌نزا ره‌با، كتێبێكه‌ به‌شێكى له‌ سه‌ره‌تاوه‌ به‌دروستى نووسراوه‌ته‌وه‌ و به‌شه‌كه‌ى دیكه‌ى به‌هه‌ڵاوگێڕیى ده‌خوێنرێته‌وه‌، به‌و مانایه‌ى، كه‌ هه‌ر دیوێكى له‌ راست و چه‌په‌وه‌ به‌ شێوه‌ى خۆى ده‌خوێنرێته‌وه‌، چونكه‌ نه‌زانراوه‌ بۆچى به‌و شێوه‌یه‌ چاپ كراوه‌، به‌ڵام ئه‌وان به‌و كتێبه‌ ناڵێن گوتار و زمانى خودا، جگه‌ له‌وه‌ى به‌ كتێبى پیرۆزى سابیئه‌ و خاوه‌نه‌كه‌ى یه‌حیا زه‌كه‌ریا نه‌بێت.

قامیش
قامیش وه‌كوو سرووتێك بۆ هاوسه‌رگیرى به‌كار دێت و كراوه‌ به‌ كۆشكێكى شه‌فاف بۆ كوڕ و ده‌چێته‌ نێو ئه‌و قه‌فه‌زه‌وه‌، كچه‌كه‌ش ده‌چێته‌ ژوورێك، كه‌ به‌ تاراى سپى داپۆشراوه‌ و له‌وێ له‌و ژووره‌ (بووكه‌) واته‌ ئه‌و كچه‌ى شووی كردووه‌، چاوه‌ڕێ ده‌كات تاكوو ته‌رمیزه‌ (پیاوى روحانى وه‌كوو مه‌لاى ئیسلام) دێت و به‌پێى پرەنسیپى ئایینه‌كه‌ى خۆیان ماره‌یان ده‌بڕێت، واته‌ پیاوێكى روحانى، كه‌ ناسناوى پله‌ى روحانیى ئایینه‌كه‌یه‌، ئه‌و بۆى هه‌یه‌ رێوڕه‌سمه‌كه‌ به‌ڕێ بخات، ماره‌یان له‌یه‌كتر ده‌بڕێت و ده‌بێ هه‌ردووكیان، واته‌ بووك و زاوا سوێند بخۆن، ئه‌و سوێند و دوعایه‌ى، كه‌ ته‌رمیزه‌ بۆیان ده‌خوێنێ، ئیدى له‌وێ له‌لایه‌ن پیاوى روحانیى ته‌رمیزه‌ ته‌راتیل ده‌خوێنرێ و هاوسه‌رگیرییه‌كه‌ دیارى ده‌كات و دوعایان بۆ ده‌كات، دواتر كچه‌كه‌ ماره‌یى له‌ كوڕه‌كه‌ دێت و ئاهه‌نگیان بۆ ده‌گێڕن.

جه‌ژنه‌كانى سابیئه‌
سابیئه‌كان كۆمه‌ڵێك جه‌ژنى تایبه‌ت به‌ خۆیان هه‌یه‌، كه‌ ره‌نگه‌ هه‌ندێكیان جیاواز نه‌بن له‌گه‌ڵ جه‌ژنى ئایینه‌كانى دیكه‌، وه‌كوو جه‌ژنى رۆیشتنى زستان و سفرى تەكوین و رۆژووگرتن و.. هتد.
جه‌ژنى یه‌كه‌م: جه‌ژنى سه‌رى ساڵه‌، به‌ڵام وه‌كوو ویستى خۆیان و ئایینه‌كه‌یان.
جه‌ژنى دووه‌م: جه‌ژنێكى بچووكه‌ و به‌ جه‌ژنى گوڵه‌كان و (ده‌هوه‌ هنینه‌) ناسراوه‌، ئه‌م جه‌ژنه‌ دواى 118 رۆژ له‌دواى جه‌ژنى گه‌وره‌وە دێت و بریتیه‌ له‌ دوو یان سێ رۆژ.
جه‌ژنى سێیه‌م: ناوى (بنجه‌یه‌)، یان پێى ده‌ڵێن (ده‌هوه‌ بڕوانایا). ئه‌م جه‌ژنه‌ پێنج رۆژە.
جه‌ژنى سێیه‌مى دووه‌م: جه‌ژنى یه‌حیایه‌ و پێى ده‌ڵێن (ده‌هوه‌ یان یه‌مانه‌)، له‌ رۆژانى 8 و 9ى حوزه‌یرانه‌.
جه‌ژنى شوشیان: جه‌ژنێكه‌ پێكهاتووه‌ له‌ دوو رۆژ، له‌لاى سابیئه‌كان كه‌یفخۆشییه‌.
جه‌ژنى یه‌كه‌م: به‌ جه‌ژنى (البنجه‌ او البرونایه‌) ناسراوه‌، ئه‌مه‌ جه‌ژنى دروستبوونى دونیایە.
جه‌ژنى دووه‌م: جه‌ژنێكه‌ له‌ ناوه‌ڕاستى مانگى شوباتدا ده‌كرێ و هه‌موو سابیئه‌ كۆ ده‌بنه‌وه‌ و بۆ رازیكردنى یه‌كتر ئاهه‌نگ ده‌گێڕن، ئه‌گه‌ر به‌نهێنییش بێت.
جه‌ژنى سێیه‌م: جه‌ژنى له‌دایكبوونى مادییه‌، جه‌ژنێكى گه‌وره‌یه‌، چونكه‌ وا ناسراوه‌، كه‌ هه‌ر وه‌ك ئه‌وه‌ى له‌ ته‌واوى تێكسته‌ ئایینییه‌كاندا هاتووه‌، خودا له‌ 7 رۆژدا ته‌واودا، چه‌رخى گه‌ردوونى به‌ زه‌وى و گیانله‌به‌ره‌وه‌ دروست كردووه‌.
جه‌ژنى چواره‌م: جه‌ژنى گه‌شه‌سه‌ندنه‌، ئه‌م جه‌ژنه‌ بچووكه‌، بۆیه‌ به‌ جه‌ژنى بچووك دانراوه‌، چونكه‌ جوبرائیل مه‌لائیكه‌ له‌و رۆژه‌دا دابه‌زیوه‌ و شه‌ڕى له‌و شه‌یتانانه‌دا قه‌تیس كردووه‌.

ده‌رفه‌ش
له‌لاى مه‌ندائییه‌كان ده‌رفه‌ش به‌و لۆگۆیه‌ یان سیمبوله‌ى سابیئه‌، یان به‌و ئاڵایه‌ ده‌گوترێت، كه‌ له‌سه‌ر خاچێكه‌ و چڵه‌زه‌یتوونى به‌سه‌ره‌وه‌یه‌ و سیمبولى مه‌ندائییه‌كانه‌ و له‌ دونیادا به‌وه‌ ده‌ناسرێنه‌وه‌، ده‌رفه‌ش بریتییه‌ له‌ هه‌مان ئه‌و خاچه‌ى، كه‌ كریستیانه‌كان به‌ سیمبولى خۆیانى ده‌زانن و كاتى خۆى مه‌سیحى پێغه‌مبه‌رى پێى له‌ خاچ دراوه‌، به‌ڵام له‌لاى سابیئه‌كان، ئه‌و خاچه‌ بریتییه‌ له‌ دوو دارى راست و چه‌پ و به‌سه‌ریه‌وه‌ پارچه‌یه‌ك قوماشى حه‌ریرى سپى به‌سه‌را دراوه‌ و له‌سه‌رى خاچه‌كه‌ چڵه‌زه‌یتونێك هه‌یه‌، كه‌ ماناى ئاشتى ده‌گه‌یەنێ و په‌یوه‌ندیى به‌ له‌خاچدانى مه‌سیحه‌وه‌ نییه‌، كه‌ پێى بگوترێ كولتوورى نزیك له‌ كریستیانى، به‌ڵام به‌شێك له‌ كریستیانه‌كان و قه‌شه‌كان پێیان وایه‌، كه‌ سابیئه‌ له‌ئه‌سڵدا مه‌سیحین و دواتر خۆیان له‌و ئایینه‌ جیا كردووەته‌وه‌ و سابیئه‌كانیش به‌م قسه‌یه‌ ناڵێن ئامین و نكۆڵیى لێ ده‌كه‌ن و پێیان وایه‌ ئه‌وان له‌ رووى ئایینى و مێژوویی له‌پێشتر و ئه‌سڵن، پێده‌چێت مه‌ندائییه‌كان راست بكه‌ن، چونكه‌ ئه‌وان مێژووه‌كه‌یان له‌پێشتره‌، به‌و پێیه‌ى، كه‌ جوو‌ به‌ر له ‌هاتنى مه‌سیح ئه‌وانى ته‌نگه‌تاو كردووه‌ و به‌پێى مێژووه‌كه‌ى خۆیان، ته‌مه‌نیان زۆرتره‌ و له‌ خاكى فه‌ڵه‌ستین له‌لایه‌ن جووه‌کانەوه‌ ده‌ركراون و به‌شێك له‌ كولتووره‌كه‌یان وه‌كوو خۆى نه‌ماوه‌، كه‌ قه‌واڵه‌كانیان ده‌یگێڕنه‌وه‌.

پله‌ى روحانى
پله‌ روحانییه‌كانیان بریتین له‌مانه‌ى خواره‌وه‌:
ئه‌لره‌بى: واته‌ مامۆستاى حه‌ق، ئه‌م پله‌یه‌ كه‌س پێى ناگات، جگه‌ له‌ یه‌حیاى كوڕى زه‌كه‌ریا، كه ‌2000 ساڵ پێش زایین پێى گه‌یشتووه‌.
ره‌شیما: واته‌ سه‌رۆكى گه‌ل، ئه‌ویش ته‌نها سه‌رۆكى تایه‌فه‌ى مه‌ندائییه‌، كه‌ شێخ ستار جه‌بار حلوه‌ پێشتر وه‌كوو مه‌رجه‌عێك له‌ به‌غدا داده‌نیشت و ئێستا له‌ده‌ره‌وه‌ى وڵاته‌.
كه‌نزا برا: ئه‌م پله‌یه‌ واته‌ كوڕى كه‌نز، كه‌سێكه‌ ته‌واو له‌ ئایینه‌كه‌ تێگه‌یشتووه‌ و ده‌توانێ ته‌شریع و فه‌توا بدات.
ته‌رمیزا: ئه‌م پله‌یه‌ بۆ پیاوێكى ئایینییه‌، بۆى هه‌یه‌ رێوڕه‌سم دیارى بكات، هه‌ر ئه‌ویشه‌ ده‌توانێ منداڵه‌كان فێر بكات چۆن به‌پێى كه‌نزا ره‌با و پرنسیپه‌كانى سابیئه‌ى مه‌ندائى خوداپه‌رستى بكه‌ن.
شكه‌ندا: پله‌یه‌كه‌ پێى ده‌ڵێن یاریده‌ده‌رى ئایینى، كه‌ پیاوانى ئایین فێره‌ ئه‌داى سرووتەکانیان ده‌كات و به‌بێ ئه‌و هیچ سرووتێكى ئایینى ناكرێ.

هاوسه‌رگیرى
سابیئه‌كان شێوه‌ى هاوسه‌رگیرییان، فه‌رزێكه‌ له‌سه‌ریان و ده‌بێت بیكه‌ن، هه‌مان رێوڕه‌سمى كۆمه‌ڵایه‌تییشیان هه‌یه‌، كوڕێك به‌ كچێك رازى ده‌بێت یان به‌پێچه‌وانه‌وه‌، دواتر به‌ خێزانه‌كه‌ى خۆیان ده‌ڵێن، ئیدى خێزانه‌كه‌یان، واته‌ سه‌ره‌تا باوك و دایكى راوێژ بە یه‌كتر ده‌كه‌ن و دواتر خێزانى كوڕه‌كه‌ وه‌كوو نه‌ریتى ئیسلام، بۆ ماڵى كچه‌ ده‌چنه‌ داخوازى، دواى ئه‌وه‌ى قبوڵ ده‌كرێت، له‌لایه‌ن زاواوه‌ بڕێك پاره‌ ده‌درێت به‌ باوكى كچه‌كه‌ بۆ ماره‌یى و كڕینى 3 پارچه‌ زێڕ و دوو هه‌ڵقه‌ى هاوسه‌رگیرى، یه‌كێكیان له‌ زێڕ دروست كرابێت و ئه‌ویتر له‌ زیو، پاشان ده‌بێت ماڵ و كه‌ره‌سته‌ى پێویستیش بكڕێت، دواى ئه‌مه‌ پیاوى روحانى، كه‌ ئه‌وان پێى ده‌ڵێن ته‌رمیزه‌، واته‌ پیاوى روحانى شه‌هاده‌ ده‌دات، كه‌ كاره‌كه‌ شه‌رعییه‌، باوك هه‌ڵده‌ستێت له‌ رێگه‌ى بریكارێكه‌وه‌ له‌جیاتى ئه‌و رسته‌كه‌ داده‌كه‌نێت و له‌ ماڵ ده‌رده‌چێت، پاشان ته‌رمیزه‌ سه‌ڵاواتێك لێ ده‌دات و هه‌موو پێكه‌وه‌ ده‌یڵێنه‌وه‌، پاشان ته‌رمیزه‌ به‌ قامیش سێ جار له‌سه‌رى بووكێ ده‌دات و دوعاى به‌سه‌ردا ده‌خوێنێ و به‌ بووكێ ده‌ڵێت ئه‌مه‌ ده‌بێته‌ پیاوى تۆ، ده‌بێ ئیتاعه‌ واته‌ ملكه‌چى ره‌فتار و فه‌رمانه‌كانى ئه‌و بیت، پێى ده‌ڵێ (پێت خۆش بێت یان نا، به‌ زاواش ده‌ڵێ ئه‌مه‌ ده‌بێته‌ ژنت، ده‌بێت رێزى لێ بگرى و خۆشت بوێت و به‌رله‌وه‌ى بیر له‌خۆت بكه‌یته‌وه‌ و به‌رله‌وه‌ى بیر له‌ خۆراكى خۆت بكه‌یته‌وه‌ و به‌ر له‌وه‌ى بیر له‌ ژیانى خۆت بكه‌یته‌وه‌، ده‌بێ بیر له‌ هه‌موو پێداویستییه‌كانى ئه‌م ژنه‌ بكه‌یته‌وه‌)، زاواكه‌ش ئه‌م قسانه‌ دووباره‌ ده‌كاته‌وه‌، ئیدى ته‌رمیزه‌ بۆ جارێكى تر ده‌ڵێ (له‌ ئێستا به‌دواوه‌ ئێوه‌ ژن و مێردن و حه‌ڵاڵى یه‌كترن). ئه‌و به‌ قامیش لێدانه‌ له‌سه‌ر بووكێ له‌لایه‌ن زاواوه‌، نه‌ریتێكى رۆژهه‌ڵاتییانه‌یه‌، ئه‌گه‌رچى پێش 35 ساڵ به‌ر له‌ ئێستا ئه‌م نه‌ریته‌ له‌لاى كورد هه‌بووه‌ و له‌لاى به‌شێك له‌ نه‌ریتى ئایینى هیندییه‌كانیش هه‌یه‌، كه‌وابوو خاڵى لێكچوون له‌نێوان پێكهاته‌كانى ئه‌م ناوچه‌یه‌دا هه‌یه‌، كه‌ ئه‌مه‌ یه‌كێك له‌و نه‌ریتانه‌یه‌ و به‌ته‌نها موڵكى ئایین یان پێكهاته‌یه‌ك نییه‌.
پاشان دێنه‌ ده‌ره‌وه‌ و ده‌چنه‌ شوێنى نانخواردن، هه‌موو خێزانه‌كان پێكه‌وه‌، جگه‌ له‌ پیاوه‌ روحانییه‌كه‌، چونكه‌ نه‌ریتى سابیئه‌ رێگه‌ى به‌وه‌ نه‌داوه‌ ته‌رمیزه‌ نان له‌گه‌ڵ هه‌ردوو خێزانه‌كه‌دا بخوات، ئیدى بووك و زاوا ده‌چن به‌ره‌و ئه‌و شوێنه‌ى بۆیان دیاری كراوه‌ و بۆ ماوه‌ى 7 رۆژ پێكه‌وه‌ ده‌بن.

 

سەرچاوەکانی ئەم بابەتە لە (باسنیوز)دا بخوێنەوە


سه‌رچاوه‌ و په‌راوێزه‌كان:
1- نيقولا سيوفى. الصابئة. عقائدهم و تقاليدهم. الترجمة. عارف ابو سيف. دار التكوين للنشر و الترجمة. طبعة الاولى 2010. ل19.
2- تاريخ ترميزة العلاء النشمي. اسئلة واجوبة. مقال منشور فى الانترنيت. حول الصابئيين و معتقداتهم.
3- لمحات عن اديان العالم. ترجمة: صادق عبد علي الركابي. مكتبة المدبولى قاهرة. سنة 2007. ل366
4- نيقولا سيوفى. الصابئة. عقائدهم و تقاليدهم. ترجمة. عارف ابو يوسف. دار التكوين لتاليف و الترجمة. طبعة الاولى . سنة 2020. ل31
5- سليم برنجى. الصابئة المندائيون. دراسة فى تاريخ و معتقدات القوم المنسيين. ترجمة. جابر احمد. دار الكنوز الادبية. سنة 1997. ل61 و ل63
6- عه‌بدوڵا قه‌ره‌داغى. ئایینى كۆن و كۆچكردن له‌ كوردستان. له‌ بڵاوكراوه‌كانى به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیى چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ى وه‌زاره‌تى رۆشنبیرى- سلێمانى. حكوومه‌تى هه‌رێمى كوردستان. ساڵى 2013. ل287.
7- سليم برنجى. الصابئة المندائيون. دراسة فى تاريخ و معتقدات القوم المنسيين. ترجمة. جابر احمد. دار الكنوز للطباعة. سنة 1997. ل50
8- سليم برنجى. الصابئة المندائيون. دراسة فى تاريخ و معتقدات القوم المنسيين. ترجمة. جابر احمد. دار الكنوز الادبية. سنة 1997. ل29
9- سليم برنجى. الصابئة المندائية. دراسة فى تاريخ و معتقدات القوم المنسيين. ترجمة. جابر احمد. دار الكنوز للطباعة. سنة 1997. ل50
10- سليم برنجى. الصابئة المندائيون. دراسة فى تاريخ و معتقدات القوم المنسيين. ترجة جابر احمد. دار الكنوز الادبية. بيروت. سنة 1997. ل85
11- رشيد خيون. الاديان و المذاهب بالعراق. . سنة 2008. ل 28.
12- هەمان سەرچاوەی پێشوو. ص35.
13- خزعل الماجدى. المثولوجيا المندائية. دار النينوى للنشر. سنة 2010. ل367
14- نيقولا سيوفى. الصابئة عقائدهم و تقاليدهم. ترجمة. عارف ابو سيف. دار التكوين للتاليف و الترجمة و النشر . 2010. ل 81.
15- هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل 81.
16- رشيد خيون . الاديان و المذاهب بالعراق. سنة 2008. ل 24.
17- نيقولا سيوفى. الصابئة عقائدهم و تقاليدم. ترجمة. عارف ابو يوسف. دار التكوين للتاليف و النشر. 2008.. ل29
18- سليم برنجى. الصابئة المندائية. دراسة فى تاريخ و معتقدات القوم المنسيين. دار الكنوز للطباعة. سنة 1997. ل196
19- نيقولا سيوفى. الصابئة عقائدهم و تقاليده. ترجمة. عارف ابو يوسف. دار التكوين للتاليف و الترجمة و النشر. طبعة الاولى. 2010. ل124
20- سليم برنجى. الصابئة المندائيون. دراسة فى تاريخ و معتقدات القوم المنسيين. ترجمة. جابر احمد. دار الكنوز الادبية. سنة 1997. ل248
21- سليم برنجي. الصابئة المندائيون. دراسة في تاريخ و معتقدات القوم المنسيين. ترجمة. جابر احمد. منشورات دار الكنوز الادبيية. بيروت. سنة 1997. ل24.
22- نيقولا سيوفى. الصابئة. عقائدهم و تقاليدهم. ترجمة. عارف ابو سيف. دار التكوين للطباعة والنشر. ل101.
23- خزعل الماجدي. المثولوجيا المندائية. منشورات دار نينوى للنشر و الطباعة. سنة 2010. ل293 تاكو ل310.
24- اليدى دراور، اساطير و حكيات شعبى صابيئة، ترجمة، نعيَم بدوى و غظبان رومى ل 13 و 14.
25- نيقولا سيوفى. الصابيئة عقائدهم و تقاليدهم. ترجمة. عارف ابو سيف. دار التكوين للتاليف و الترجمة و النشر. سنة 2010. ل135.
26- خزعل الماجدى. المثولوجيا المندائيون. دار النشر نينوى للنشر و الطباعة. سنة 2010. ل473.