سنووره‌يل ئاوى كوردستان له‌ كه‌نداو ماده‌و‌ ئه‌ڕا ده‌ریای چه‌رمگ ناو‌ڕاس

وه‌شێوه‌زار داڵگی...

(به‌ش 2)

جیوگرافیای ئه‌و كورده‌يله ك وه‌ شێوه‌زار لوڕی قسه‌ ‌كه‌ن له‌ باشوور پارێزگای هه‌مه‌دان (له‌ نه‌هاوه‌ند وه‌ره‌و باشوور) تا (خووزستان) و (شیراز)ـه‌ له‌ باشوور ڕووژئاوای ئيران له‌ دريژه‌ی زنجیره‌ كويه‌يل زاگرۆس‌ له‌ ڕووژهه‌ڵات كوردستان. یا وه‌ شێوه‌ی وردتر له‌ زاگرۆس ناوین ‌تا كه‌ناره‌يل كه‌نداو ماد و له‌ ڕووژئاواوه‌ ‌تا ناو دووچه‌مان (بین النهرین). فره‌تر كورده‌يل ئه‌و ناوچه‌ ك لوڕن،‌ وه‌ بنزاراوه‌يل (مه‌مه‌سه‌نی، به‌ختیاری، گناوه‌، ده‌یله‌م، كوهگیلویه‌ و بویرئه‌حمه‌د و لوڕی خوڕه‌مئابادی) قسه‌ كه‌ن. له‌ ڕاسیا كورده‌يل ئه‌و به‌ش لوڕستانه فره‌تر وه‌ شێوه‌زار لوڕی خوڕمئابادی له‌ ناو لوڕستان بويچگ و له‌ لوڕستان گه‌ورايش وه‌ شێوه‌زار لوڕی به‌ختیاری قسه ‌‌كه‌ن. گه‌ورا‌ترین ناوچه‌يل لوڕنشینیش وه ‌گوره‌ی دابه‌شكاریه‌يل ئیداری وڵات ئيران ‌كه‌فنه‌ سنوور پارێزگايه‌يل (لوڕستان، چه‌هارمه‌حاڵ و به‌ختیاری، كوهگیلویه‌ و بویرئه‌حمه‌د و خوزستان). هه‌ميش به‌ش فره‌ێگیانيش نیشته‌جێ چه‌ن ناوچه‌یگن له‌ پارێزگای بووشهر، باشوور پارێزگای ئیلام، ڕووژئاوای شیراز و ئه‌سفه‌هان. هه‌ميش به‌شێگ تریش له‌ كورده‌يل لوڕ كه‌فتنه‌سه‌ ناوچه‌يل تر وڵات ئيران ك‌ فره‌تریان وه‌ مه‌مه‌ر يا هۆكار سیاسی و وه‌ تایبه‌تی له‌ سه‌رده‌م حكوومه‌ت ڕه‌زاشای په‌هله‌وی له‌ ناوچه‌يل خوه‌یان دويره‌و خريانه‌سه‌و‌ ئه‌ڕا پارێزگايه‌يل قه‌زوین و قوم و كرمان.


وه‌ی شێوه‌ سنوور كوردستان له‌ كويه‌يل ئارارات له‌ باكووره‌و‌ ده‌س كه‌ێده‌ پێ وه‌ره‌و زنجیره‌كويه‌يل زاگرۆس له‌ باشوور ‌تا كه‌نداو (ماد) و ئمجا هه‌م له‌نوو له‌ كه‌ژ و كويه‌يل زاگرۆس‌ وه‌ره‌و (ئسكه‌نده‌روونه‌) له‌بان كه‌ناره‌يل ده‌ریای چه‌رمگ ناوڕاس. ڕويوه‌ر كوردستان وه‌گوره‌ی ئه‌و زانیاریه‌يله‌ ك‌ له‌ ماڵپه‌ڕ فه‌رمی حكوومه‌ت هه‌رێم كوردستان بڵاوه‌و كرياسه‌‌و‌، وه‌ زیاتر له‌ (500000 كم چوارگووشه‌) مه‌زه‌نه‌ ‌كريه‌ێد و زياتر خاكه‌گه‌ی كه‌فێده‌ باكوور كوردستان له‌ توركیا و له‌شوون ئه‌وه‌ ڕووژهه‌ڵات كوردستان له‌ ئيران و دوياتریش باشوور كوردستان له‌ عێراق و ڕووژئاوای كوردستان له‌ سووریا و ئازه‌ربایجان. له‌ ڕوی جیۆپۆلۆتیكیه‌و‌ كوردستان ‌كه‌فێده‌ ناوچه‌یگ ستراتیژی گرنگ و هه‌ستیار و سێ كشوه‌ر ئاسیا و ئه‌وروپا و ئه‌فریقیا گريه ده‌ێده‌ يه‌كه‌و و سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌گ‌ له‌سه‌ر ده‌ریایگ نه‌فت و سه‌روه‌ت و سامان بن زه‌وی هه‌ڵكه‌فتگه‌، له‌ دوو لايشه‌و‌ پاڵ داسه‌ ده‌ریاوه‌ و وه‌و جووره‌گ مسته‌فا بارزانی نه‌مریش وتيه‌: " له‌ لایگه‌و ته‌نگه‌ی هورمز و له‌ لایگ تره‌و ئه‌سكه‌نده‌رۆنه‌ كوردستانه".


سه‌باره‌ت وه‌ جيۆگرافيای كوردستان وەو جووره‌گ لە زانستنامەی بریتانیکا نويسرياس، ڕويوەر کوردستان نزیکەی ١٩٠٫٠٠٠ کیلۆمەتر چوارگووشە بوود و شارەيل گرنگێ لە بەش تورکیا ئامەد، بدلیس و وان؛ لە بەش عێراق ھەولێر و سلێمانی؛ لە بەش ئيرانيش کرماشان، سنە و مەھاباد. وەو جووره‌گ "زانستنامەی ئسلام" ئويشێ، لە ڕويوەر ٣٩٢٫٠٠٠ کیلۆمەتر چوارگووشە، ١٩٢٫٠٠٠ کیلۆمەترى لە تورکیا، ١٢٥٫٠٠٠کیلۆمەتری لە ئيران، 65٫000 کیلۆمەتری لە عێراق و ١٢٫٠٠٠ ها لە سووریا. کوردستان لە ئيران پارێزگای کوردستان و فره‌تر پارێزگايه‌يل ئازەربایجان ڕووژاوا، کرماشان، ئیلام و لوڕستان لە خوه‌ێ گرێ. کوردستان لە عێراق وە شەش بەش دابەشکرياس، سێ لەوانە و بەشێگ لەوه‌كان تريش ئيسه‌ ها لە ژێر دەسەڵات حکومەت ھەرێم کوردستان. کوردستان سووریايش بەش فره‌ێگی کەفتيەسە پارێزگای ئەل ھەساخ. شارەيل گەوراێ ئى بەشە قامیشلۆ و حەسەکەس.


وه‌شێوه‌ی گشتی ئه‌گه‌ر بتوايم نه‌خشه‌ێ كوردستان گه‌ورا دياری بكه‌يم، خه‌ت هێڵێگ نيمچه‌ ڕاس وه‌ره‌و رووژهه‌ڵات وه‌ باكوور (ئه‌رزه‌ر‌و‌م و پارس)ه‌و‌ گوزه‌ر كه‌يد تا ره‌سێده‌ باشوور(ليناخان) له‌ ئه‌رمينياو له‌وره‌و خه‌تيگ راس تيه‌يده‌ خوار‌، وه‌ره‌و باشوور رووژئاوای (يه‌ريڤان) پايته‌خت ئه‌رمينيا و گوزه‌ر كه‌يده‌ رووژئاوای (نه‌نجه‌وان)و رووژهه‌ڵات (قه‌توور و شاخوور و رووژئاوای ده‌رياچه‌ی ورمێ و دوياخريش وه‌ره‌و رووژهه‌ڵات چووده‌و‌ تا له ‌(مه‌راخاته‌) په‌ڕێده‌وه و تيه‌يده‌ خواروبه‌رزی (هه‌مه‌دان و نه‌هاوه‌ند) و لێژه‌و بوود وه‌ره‌و رووژهه‌ڵات ئه‌را باشوور تا ره‌سێده‌ رووژهه‌ڵات كه‌نداو وه‌رانوه‌ر وه‌ كوه‌يت له‌لای باشووره‌و ك مه‌رز كوردستان ده‌سكه‌ێده ‌پێ وه‌ره‌و باكوور رووژئاوا ، ئمجا له‌ (هورمز) په‌ڕێده‌و ‌و چووده‌ (به‌دره‌و جه‌سان و زرواتيه‌و مه‌نه‌لی و جه‌له‌ولاو كويه‌ی حه‌مرين تا فه‌تحه‌و شه‌رگات و موسڵ و ره‌ئسئه‌لعالين له‌ناونی شار (جه‌ران و ئورفا) و چو‌وده‌و خوار (عه‌فرين و بان ئه‌سكه‌نده‌رونه‌) له‌توركيا.


مه‌رز كوردستان له‌باشوور رووژهه‌ڵات چووده‌ بان كه‌نداو ، وه‌و جووره‌گ (ئبن به‌تووته‌)ی گه‌شتكه‌ر ناودار سه‌ده‌ی هه‌يشتم كووچی باسێ كردگه‌ و سه‌ردان چه‌ن ناوچه‌يگ كردگه‌ جوور شاره‌يل (رامز هزته‌ر) و(ته‌ی) و باس له‌وه‌ كه‌يد و ئويشيد زوورم نيشته‌جايه‌يل ئی شوونه‌يله‌ كوردن.


وه‌ مه‌رز كوردستان له ‌باشوور رووژئاواوه‌ چووده‌ لای ئه‌سكه‌نده‌رونه‌، وه‌و جووره‌گ (مه‌نده‌ر مه‌عری) له‌ كتاوه‌گه‌ى وه‌ناو ( العره‌ب و الاكراد) باسێ‌ كرديه‌و دگان وه‌ئه‌وه‌يا نه‌ێد ك له‌لای ئه‌سرين چه‌ن ئاواييگ كوردنشين هه‌س و هه‌مان وه‌خت تا ناوچه‌يل (به‌دره‌و جه‌سان) و جه‌وه‌ڵ (حه‌مرين) كورد له‌تێ نيشته‌جی بويه‌و ، وه‌ل ئه‌وه‌يشا وه‌ جه‌وه‌ڵ حه‌مرين وتنه‌ (جبل كورد) يا جه‌وه‌ڵ كورد.