له به‌ره‌به‌یانی مێژووی کوردەوە تا 16ی ئۆكتۆبه‌ر

خیانه‌ت له‌ مێژووى كورددا - 11

خیانه‌ت له‌ خیانه‌تێك-گه‌ڕانه‌وه‌ی شكۆ و شكاندنی شكۆیه‌ك

سێیه‌مین خیانه‌تی دیار له‌ كورد و كۆمه‌ڵگای كوردی، له‌ سه‌ره‌تای ده‌سه‌ڵاتی سێیه‌مین ده‌وڵه‌تی خه‌لافه‌تی ئیسلامیی ئه‌نجام درا كه‌ (ده‌وڵه‌تى خه‌لافه‌تی عه‌باسی) بوو. ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ى له‌ ساڵی (132ك/750ز)دا دامه‌زرا و بنه‌ماڵه‌یه‌كی عه‌ره‌بی له‌ هۆزی قوره‌یش به‌ناوی (بنه‌ماڵه‌ى عه‌باسی) گه‌یشتنه‌ ده‌سه‌ڵات. یه‌كێك له‌و كه‌سایه‌تییه‌ دیارانه‌یشی ڕۆڵی گه‌وره‌ و سه‌ره‌كییان له‌ دامه‌زراندنی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ و گه‌یاندنی بنه‌ماڵه‌ی عه‌باسی هه‌بوو بۆ ده‌سه‌ڵات، (به‌هزادان كوڕى وه‌ندان) ناسراو به‌ (ئه‌بو موسلیمی خۆراسانی) بوو.


ده‌ركه‌وتنی (به‌هزادان كوڕى وه‌ندان) بۆ ئه‌و كات ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، كاتێك له‌ ته‌مه‌نی (21) ساڵیدا له‌ زیندانی شارى (كوفه‌) چاوی به‌ (ئیبراهیمى كوڕى موحه‌ممه‌د)، كه‌سایه‌تیی بنه‌ماڵه‌ی عه‌باسییه‌كان و نه‌وه‌ی (عه‌باسی كوڕى عه‌بدولموته‌لیب)ى مامی په‌یامبه‌ری ئیسلام كه‌وت. ئه‌وه‌ش دوای ئه‌وه‌ی هه‌ردووكیان به‌هۆی چالاكیی سیاسییان له‌ دژی سیاسه‌تی توندڕه‌وی بنه‌ماڵه‌ و به‌رپرسانی ئومه‌وی له‌ زیندانی شاری (كوفه‌) توند كرابوون. وه‌ك سه‌رچاوه‌كانیش باسی ده‌كه‌ن، ئه‌و گه‌نجه‌ كورده‌ له‌ زینداندا كه‌وته‌ ژێر كاریگه‌ریی ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌ عه‌ره‌بییه‌ ئیسلامییه‌، كاتێك خۆى به‌ نه‌وه‌ و بنه‌ماڵه‌ی په‌یامبه‌ری ئیسلام (د.خ) ناساند. هه‌ر بۆیه‌ بڕیاری هاوكاریكردن و گه‌یاندنی په‌یام و داواكانی به‌ ده‌ره‌وه‌ دا. ئه‌وه‌ بوو كاتێك (به‌هزادن) له‌ زیندان ئازاد كرا و گه‌ڕایه‌وه‌ زێدی خۆی له‌ هه‌رێمی خۆراسان، ده‌ستی دایه‌ چالاكی و كۆكردنه‌وه‌ی لایه‌نگر و پشتیوان بۆ دژایه‌تیی بنه‌ماڵەی‌ ده‌وڵه‌تی ئومه‌وی. بانگه‌شه‌كانیشی له‌ژێر ناوی (كاركردن و ڕه‌زامه‌ندی بۆ بنه‌ماڵه‌ی په‌یامبه‌ری ئیسلام) ده‌ست پێ كرد، كه‌ مه‌به‌ست لێی (بنه‌ماڵه‌ی عه‌باسییه‌كان) بوو. هه‌وڵ و ته‌قه‌لاكانیشی له‌ ساڵی (127ك/744ز)و له‌ هه‌رێمی خۆراسان ده‌ستیان پێ كرد و ساڵی (132ك/75ز) به‌ سه‌ركه‌وتن گه‌یشت. ئه‌وه‌ش كاتێك توانی (عه‌بدوڵا كوڕى موحه‌ممه‌د كوڕى عه‌لی) برای (ئیبراهیم كوڕى موحه‌ممه‌د) ناسراو به‌ (ئه‌بولعه‌باسی سه‌فاح) بگه‌یه‌نێته‌ پایه‌ی ده‌سه‌ڵات. به‌وه‌ش سێیه‌مین ده‌وڵه‌تی خه‌لافه‌تی ئیسلامی، له‌سه‌ر ده‌ستی كه‌سایه‌تییه‌كی دیاری كوردى موسڵمان دامه‌زرا، كه‌ پێشتر له‌سه‌ر باوه‌ڕى ئایینى زه‌رده‌شتی بوو.


پرسیاری سه‌ره‌كیی ئه‌م باسه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر كه‌سایه‌تییه‌كی كورد به‌و ته‌مه‌نه‌ كه‌مه‌ توانیبێتی بنه‌ماڵه‌یه‌كی په‌راوێزخراوی بچووكی عه‌ره‌بی قوڕه‌یشی بگه‌یه‌نێته‌ ده‌سه‌ڵات، نه‌یده‌توانی ئه‌و كاره‌ بۆ خودی تیره‌ و هۆز و نه‌ته‌وه‌كه‌ی بكات؟ یان به‌و كاره‌ی خیانه‌تی له‌ نه‌ته‌وه‌ و نیشتمانه‌كه‌ی كرد و خستییه‌ خزمه‌تی بنه‌ماڵه‌یه‌كی عه‌ره‌بی و ئیسلامی و هه‌لێكی زێڕینی له‌ده‌ست كورد دا؟ ئه‌ی ئه‌گه‌ر وا نییه‌، یان ئه‌و شیكار و ڕاڤه‌كردنه‌ هه‌ڵه‌یه‌‌، بۆ دوای ئه‌و ڕووداوه‌كه‌ پێچه‌وانه‌كه‌ی گه‌ڕا؟ ئه‌وه‌ش كاتێك (ئه‌بوموسلیمی خۆراسانی) به‌و كاره‌ی ئه‌نجامی دا پاداشته‌كه‌ی له‌ بنه‌ماڵه‌ و ده‌وڵه‌تى خه‌لافه‌تی عه‌باسیی وه‌رگرت. دوای ئه‌وه‌ى دووه‌مین خه‌لیفه‌ی عه‌باسیی (ئه‌بوجه‌عفه‌ری مه‌نسووڕ) هێز و ده‌سه‌ڵاتی (ئه‌بوموسلیمی خۆراسانى)ی به‌ مه‌ترسی بۆ سه‌ر خۆى و بنه‌ماڵه‌كه‌ی و ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی زانی. هه‌ر بۆیه‌ له‌ ساڵی (137ك/754ز)دا بانگهێشتى كۆشكی خه‌لافه‌تی كرد و له‌به‌رچاوی گه‌وره‌ پیاوانی ده‌وڵه‌ته‌كه‌وه‌، به‌ شمشێر سه‌ری له‌ جه‌سته‌ی جیا كردووه‌. وه‌ك هه‌ندێك له‌ سه‌رچاوه‌كانیش باسی ده‌كه‌ن، (ئه‌بوجه‌عفه‌ری مه‌نسووڕ) به‌ر له‌ كوشتنی پێ گوتووه:‌ ”تۆ کە وه‌فات بۆ برا هاوزمان و تیره‌ و خێڵ و هۆزه‌كه‌ى خۆت نه‌بوو، وه‌فات بۆ ئێمه‌ ده‌بێت؟“. ئه‌وه‌ش به‌و واتایه‌ى، كه‌سێك خزمه‌تی بێگانه‌ى كردبێت و پشت كردبێته‌ میلله‌ته‌كه‌ی، چاوه‌ڕوانی باشه‌ و خزمه‌تی لێ ده‌كرێت؟ بێ گومان نه‌خێر، هه‌ر بۆیه‌ ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌ كورده‌ له‌ هه‌ڕه‌تی لاویه‌تی و له‌ ته‌مه‌نی (37) ساڵیدا، باجی ئه‌و خزمه‌ته‌ی دا، كه‌ بۆ نه‌ته‌وه‌ و بنه‌ماڵه‌یه‌كی دوور له‌ نه‌ته‌وه‌ و بنه‌ماڵه‌كه‌ی خۆی كرد. واتا ته‌مه‌نێكى خۆى و خزمه‌ته‌كانی خسته‌ خزمه‌ت بنه‌ماڵه‌ و نه‌ته‌وه‌یه‌كی تر، كه‌ دواجار هه‌ر له‌لایه‌ن ئه‌و بنه‌ماڵه‌ و نه‌ته‌وه‌وه‌ لێی درا، كه‌ ئه‌و خزمه‌تی پێ كردن! هه‌ر بۆیه‌ ده‌كرێت بڵێین: ئه‌گه‌ر ئه‌و كاره‌ی (به‌هزادن كوڕى وه‌ندان) خیانه‌ت نه‌بووبێت له‌ نه‌ته‌وه‌ و خاكه‌كه‌ی ده‌بێ چیتر بێت؟


ماوه‌ته‌وه‌ بڵێین (به‌هزدان كوڕى وه‌ندادان) له‌ بنه‌ماڵه‌ی (وه‌ند)ى كوردی ناوچه‌ی به‌ڵخی خۆراسان بووه‌. ئه‌و بنه‌ماڵه‌ی پێشتر له‌لایه‌ن به‌رپرسانی ده‌وڵه‌تی خه‌لافه‌تی ئومه‌وی له‌ ناوچه‌ى خۆیان له‌ كوردستان راگوێزران و بۆ ئه‌و ناوچه‌ دوور خراونه‌ته‌وه‌، تا ئه‌وه‌ی له‌ ساڵی (100ك/718ز)و له‌ شاری (به‌ڵخ) له‌دایك بوو. ساڵی (121ك/740ز) به‌هۆی دژایه‌تی بۆ سیاسته‌كانی والی و به‌رپرسانی ئومه‌وی له‌ ویلایه‌تی خۆراسان، له‌لایه‌ن به‌رپرسانی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ زیندانی كراوه‌ و به‌هۆی كه‌سایه‌تی و گه‌وره‌یی مه‌ترسییه‌كه‌ی ڕه‌وانه‌ی زیندانی شاری (كوفه‌) كرا. له‌وێش چاوى به‌ (ئیبراهیم كوڕی موحه‌ممه‌د) گه‌وره‌ی بنه‌ماڵه‌ی عه‌باسییه‌كان كه‌وت و كه‌وته‌ ژێر كاریگه‌ریى ئه‌و و توانا و كاره‌كانی خسته‌ خزمه‌ت سه‌ركه‌وتنی ئه‌و بنه‌ماڵه‌یه‌. ئه‌وه‌ش كاتێك توانی هێزی بنه‌ماڵه‌ی ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی خۆی بقۆزێته‌وه‌، به‌ڵام به‌رله‌وه‌ی كاره‌كه‌ى بۆ خزمه‌تی خۆی و تیره‌ و هۆز و بنه‌ماڵه‌كه‌ی به‌ كۆتا بگه‌یه‌نێت، بنه‌ماڵه‌ی عه‌باسییه‌كانی گه‌یانده‌ ده‌سه‌ڵات و خزمه‌ته‌كانی پێشكه‌شی ئه‌و بنه‌ماڵه‌یه‌ كرد. دواجاریش له‌بری ئه‌وه‌ی چاكه‌ی هه‌وڵه‌كانی له‌و بنه‌ماڵه‌یه‌ وه‌ربگرێته‌وه‌ و لانی كه‌م ده‌سه‌ڵاتی ویلایه‌تی خۆراسانی پێ بده‌ن، به‌ناوی ڕێزگرتنی و میوانداریكردنی بۆ كۆشكی خه‌لافه‌ت، تیرۆریان كرد و كۆتاییان به‌ ژیان و خه‌ونه‌كانى هێنا. به‌وه‌ش ئه‌و ڕاستییه‌ جارێكی تر به‌رجه‌سته‌ بوو، كه‌ ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر حیسابی نه‌ته‌وه‌كه‌ى خزمه‌ت به‌ بێگانه‌كان بكات، چاره‌نووسی وه‌ك (ئه‌بوموسلیمی خۆراسانى) ده‌بێت.

 

سه‌رچاوه‌كانی ئه‌م باسه‌:
1.الطبري: تاریخ الطبري.
2.أبن الاثیر: الكامل في التاریخ.
3. د. جه‌مال نه‌به‌ز: كوردانى سه‌رگه‌ردان و برا موسڵمانانه‌كانیان.