خوێندنەوەی حیکمەتی ئیشراق - 56

گەڕانەوەی سوهرەوەردی بۆ ماڵە کوردییەکەی

پێنجه‌م- ئه‌بو عومه‌ر بن حه‌یه‌ویه‌ ده‌ڵێ: كاتێك حه‌لاجیان هێنا بۆ ئه‌وه‌ی بیكوژن، له‌نێو ئاپۆڕای خه‌ڵكیدا بینیم، گوتی: مه‌ترسن دوای سی رۆژی دیكه‌ دێمه‌وه‌ لاتان، ئینجا كوشتیان. كه‌س پشتگیریی له‌ حه‌لاج نه‌كردووه‌ ته‌نیا ئه‌و كه‌سانه‌ نه‌بن كه‌ وه‌ك ئه‌و بڕوایان به‌ فه‌نابوونه‌وه‌ هه‌بووه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش گوته‌ی ئه‌هلی (وه‌حده‌ی موتڵه‌قه‌) یه‌كتایی ره‌هایی. بۆیه‌ ئیبن عه‌ره‌بی ١١٦٤-١٢٤٠ حه‌لاجی زۆر به‌رز كردووه‌ته‌وه‌.


شه‌شه‌م- ئیبن ئەسیر له‌ مێژووه‌كه‌یدا ده‌ڵێ: سه‌رۆك وه‌زیر حامد بن عه‌باس ئه‌بوئه‌لفه‌زڵ ٨٣٧-٩٢٣ و له‌ ٩١٨-٩٢٣، سه‌رۆك وه‌زیر بووه‌. حه‌لاجی ده‌هێنایه‌ مه‌جلیسی خۆی و قسه‌ی پێ ده‌كرد. هیچ شتێكی ئه‌وتۆی نه‌ده‌گوت كه‌ دژی شه‌ریعه‌تی پاك بێت. زۆر قسه‌وباسیان له‌نێواندا هه‌بووه‌، تا له‌ كۆتاییدا وه‌زیر كتێبێكی حه‌لاج ده‌بینێته‌وه‌ تێیدا نووسراوه‌: ئه‌گه‌ر مرۆڤ ویستی بچێته‌ حه‌ج و نه‌یتوانی، با له‌ ماڵی خۆیدا شوێنێك دروست بكات كه‌ هیچ پیسییه‌كی نه‌گاتێ كه‌سیش نه‌چێته‌ نێوی، له‌كاتی هاتنی رۆژانی حه‌جكردندا، ئه‌و كه‌سه‌ ته‌واف به‌ده‌وری ژووره‌كه‌دا بكات، ئه‌و شتانه‌ جێبه‌جێ بكات كه‌ حاجییه‌كان له‌ مه‌ككه‌ ده‌یكه‌ن. هه‌روه‌ها 30 هه‌تیو بێنێت به‌ خۆی خزمه‌تیان بكات و باشترین خواردنیان بداتێ، ئینجا جلوبه‌رگیان به‌به‌ردا بكات، هه‌فت درهه‌میش بداته‌ هه‌ریه‌كه‌یان. ئه‌گه‌ر ئه‌وهای كرد، وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ حه‌جی كردبێ. كاتێك ئه‌مه‌یان بۆ وه‌زیر خوێنده‌وه‌ قازی ئه‌بو عومه‌ر و به‌ حه‌لاجی گوت: ئه‌مه‌ت له‌ كوێ هێنا؟ گوتی: له‌ كتێبی (الاخلاص)ی حه‌سه‌ن به‌سری. گوتی درۆ ده‌كه‌ی هه‌ی خوێن حه‌ڵال! له‌م دادگایه‌دا خوێنی حه‌ڵاڵ ده‌كه‌ن. حه‌لاجیش ده‌ڵێ: خوێنی منتان پێ حه‌ڵاڵ ناكرێ باوه‌ڕم ئیسلامه‌ و مه‌زهه‌بم سونه‌یه‌، كتێبم له‌باره‌وه‌ نووسیون، خوا خوایه‌ و له‌ خوێنمدایه‌! وه‌زیریش نامه‌ بۆ خه‌لیفه‌ ده‌نووسێت تا رێی پێ بدا بیكوژێت، ئه‌ویش رێی پێ ده‌دا. ده‌یگرن و هه‌زار قامچیی لێ ده‌ده‌ن و ئاهێكیش هه‌ڵناكێشێت. ده‌ستێكی ده‌بڕنه‌وه‌ ئینجا پێیه‌كی جا ده‌سته‌كه‌ی تر و پێیه‌كه‌ی تر. ده‌یكوژن و ده‌یسووتێنن كه‌ ده‌بێته‌ مشكیش، مشكییه‌كه‌ ده‌خه‌نه‌ دیجله‌وه‌. سه‌ره‌كه‌ی له‌ به‌غدا هه‌ڵده‌واسن دواتریش ده‌ینێرنه‌ خوراسان چونكه‌ چه‌ند هاوڕێیه‌كی له‌وێنده‌رن.


ئه‌وه‌ی سه‌ره‌وه‌ كورته‌یه‌ك بوو سه‌باره‌ت به ‌زه‌ندیقبوون، كافربوون و خوێن حه‌ڵاڵكردنی حه‌لاجه‌وه‌. دیاره‌ گه‌ڕان به‌ناو سه‌رچاوه‌كاندا زۆر گوته‌ی تریشمان له‌باره‌ی حه‌لاجه‌وه‌ پێ ده‌ڵێن. وه‌ك ئه‌وه‌ی كابرایه‌كی (بێكه‌ڵك و له‌ دین لاده‌ر) بێت. چه‌ندین نووسینی حه‌لاجیش به‌ به‌ڵگه‌ ده‌هێننه‌وه‌ بۆ كفركردن و خوێن حه‌ڵاڵكردنی. وه‌ك ئه‌وه‌ی گوتبێیتی من په‌یامبه‌رم، دواتریش من خودام. حه‌لاج گوتوویه‌تی: “من خودام. فه‌رمانی به‌ژنه‌كه‌ی داوه‌ سوژده‌ی بۆ ببات، ژنه‌كه‌ی گوتوویه‌تی ئایا سوژده‌ بۆ غه‌یری خوا ده‌بردرێت؟ حه‌لاجیش وه‌ڵامی داوه‌ته‌وه‌: خوایه‌ك له‌ ئاسمان و خوایه‌ك له‌سه‌ر زه‌وی.” هه‌روه‌ها حه‌لاج گوتوویه‌تی: (خوا له‌و حلوولی كردووه‌، ئه‌و و خوا بوونه‌ته‌ یه‌ك شت.) هه‌ر ئه‌مه‌ش وای كردووه‌ كه‌ حه‌لاج له‌لایه‌ن رۆژهه‌ڵاتناسه‌ نه‌سڕانییه‌كانه‌وه‌ بایه‌خی پێ بدرێت، چونكه‌ ئه‌وان بڕوایان وایه‌ خوا له‌ (عیسا)شدا حلوولی كردووه‌. بۆیه ‌حه‌لاج به‌ لاهووت و ناسووت قسه‌ی كردووه‌، وه‌ك له‌م دێڕه‌ شیعره‌یدا:
سوبحان كه‌ ناسووتی خۆی و نهێنی لاهووتی تیژی دیار دا
ئینجا له‌ وێنه‌ی نانه‌خۆر و ئاوخۆره‌وه‌ خه‌لقی خۆی نیشان دا


ئیبن خه‌فیف كه‌ ئه‌م دێڕانه‌ی گوێ لێ بوون، گوتوویه‌تی: نه‌فره‌ت له‌وه‌ی ئه‌م دێرانه‌ی گوتوون. پێیان گوتووه‌ ئه‌وه‌ شیعری حه‌لاجه‌. گوتوویه‌تی ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ باوه‌ڕییه‌تی، كافره‌.


هه‌روه‌ها دیسان شیعرێكی دیكه‌ی حه‌لاج هه‌یه‌ سه‌باره‌ت به ‌باوه‌ڕیبوونی به ‌مه‌سیح و ژیان گیانیی دوای فه‌نابوونی جه‌سته‌. له‌ شیعرێكیدا ده‌ڵێ:
به‌ هاوڕێیانم راده‌گه‌یه‌نم كه‌ من
سواری ده‌ریا بووم و به‌له‌م شكا
مردنم له‌سه‌ر دینی خاچ ده‌بێت
نه‌ مه‌دینه‌م ده‌وێت و نه‌ به‌تحا


ده‌ڵێن حه‌لاج گوێی له‌ قورئان بووه‌ و گوتوویه‌تی منیش ده‌توانم وه‌ك ئه‌وه‌ بنووسم. حه‌لاج قسه‌ی له‌سه‌ر روكنه‌كانی ئیسلام كردووه‌ و به‌تاڵی كردوونه‌ته‌وه‌. هه‌روه‌ك ئه‌و نموونه‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌ كه‌ له‌باره‌ی حه‌جه‌وه‌ كردوویه‌تی. جگه‌ له‌مه‌ش له‌ تۆمه‌تباركردنه‌كانی دیكه‌ی حه‌لاج ئه‌وه‌یه‌، بڕوای وابووه‌ گیانی پێغه‌مبه‌ره‌كان گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ جه‌سته‌ی هاوڕێ و فێرخوازه‌كانی، بۆیه‌ به‌ ناوی نووح و مووسا و محه‌مه‌د بانگی كردوون. به‌م قسانه‌ی حه‌لاج زۆربه‌ی زانایانی سه‌رده‌مه‌كه‌ی ته‌با بوونه‌ له‌سه‌ر كافربوون و زه‌ندیقبوونی و كوشتنیشی. زۆر له‌ سۆفییه‌كان زه‌میان كردووه‌ و ته‌نانه‌ت به‌ سۆفیشیان نه‌زانیوه‌. یه‌كێك له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ هه‌وڵی داوه‌ حه‌لاج بكوژرێت و حوكمیشی له‌سه‌ر داوه‌، قازی ئه‌بو عومر و محه‌مه‌د بن یوسف مالكییه‌، كه‌ ئیبن كه‌پیریش زۆر په‌سنی داوه‌ و گوتوویه‌تی راستترین بڕیاری ئه‌و حاكمه‌ كوشتنی حه‌لاج بووه‌!


شێخی ئیسلامیش ئیبن ته‌یمیه‌١٢٦٣-١٣٢٨ سه‌باره‌ت به ‌حه‌لاج گوتوویه‌تی: ئه‌وه‌ی وه‌ك حه‌لاج بڕوای به‌ گوته‌زاكانی بێت كه‌ حه‌لاج له‌سه‌ری كوژرا، ئه‌وه‌ كافر و هه‌ڵگه‌ڕاوه‌یه‌ به ‌ئیتفاقی موسڵمانان، موسڵمانه‌كان حه‌لاجیان له‌سه‌ر حلوولبوون و ئیتحاد و ئه‌و جۆره‌ گوته‌زاییانه‌ی ئه‌هلی زه‌نده‌قه‌ و ئیلحاد كوشت، كه‌ گوتوویه‌تی من خودام .. یان خوایه‌ك له‌ ئاسمان و خوایه‌ك له‌ زه‌وی.... جگه‌له‌مه‌ش حه‌لاج جادووی ده‌كرد و سیحری هه‌بوو و له‌م باره‌یه‌وه‌ كتێبیشی هه‌ن. به‌گشتی ناكۆكی له‌نێوان موسڵماناندا نییه‌ كه‌ كه‌سێك ئیدیعای حلوولبوونی خوا له‌ مرۆڤدا بكات و له‌گه‌ڵیدا یه‌ك بێت و مرۆڤیش ببێته‌ خودا، ئه‌وه‌یان كوفره‌ و خوێنی حه‌ڵاڵ ده‌كرێت، حه‌لاجیش له‌سه‌ر ئه‌مه‌ كوژرا.

 

٢-٢-٢/٥ حه‌لاجی شه‌هید
له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ وێنه‌ی حه‌لاجی شه‌هید هه‌یه‌، به‌ پێچه‌وانه‌ی وێنه‌ی پێشوو. زۆر كه‌س حه‌لاج به ‌شه‌هیدی خۆشه‌ویستیی خودایی، سۆفیگه‌ریی و ئازادی داده‌نێن. وه‌ك سۆفییه‌كی له‌خواترس و ئیماندارێكی گه‌وره‌ی گشت سه‌رده‌مه‌كانی ده‌بینن. بۆیه‌شه‌ به ‌پێی سه‌رده‌مه‌كان له‌لایه‌ن سۆفییه‌ گه‌وره‌كانی ئیسلامه‌وه‌ باسی كراوه‌.


ده‌رباره‌ی باسكردنی حه‌لاج، سه‌ره‌تا له‌ زۆر سه‌رچاوه‌ به‌ئاشكرا ئاماژه‌ به ‌ناوی نه‌دراوه‌، وه‌ك (ابی بكر محمد كلاباژی) و (سراج الگوسی) له‌ كتێبه‌كه‌یدا (اللمع) 50 جار پتر شایه‌تیی به‌ گوته‌كانی حه‌لاج داوه‌ بێ ئه‌وه‌ی ناوی بێنیت. له‌ سه‌ده‌ی پێنجه‌م و دواتر له‌لای سۆفییه‌كان به‌ئاشكرا ناوی حه‌لاج بردراوه‌ و باسی نووسراو و چاكه‌كاریی و زیره‌كییه‌كه‌ی كراوه‌. ئه‌بو حامیدی غه‌زالی و ئیبن عه‌ره‌بی له‌ سه‌ده‌ی پێنجه‌مدا باسیان كردووه‌. له‌ سه‌رده‌می نوێشدا زۆر له‌باره‌ی حه‌لاجه‌وه‌ نووسراوه‌. ئیبن ئه‌بی نه‌سر گوتوویه‌تی: “دوای پێغه‌مبه‌ران و سه‌دیقه‌كان ئەگەر یه‌كتاپه‌رستێك هه‌بێت، ئه‌وه‌ حه‌لاجه”. شبلیش ده‌ڵێت: “من و حه‌لاج یه‌ك شت بووین، به‌ڵام ئه‌و خۆی ده‌رخست و من بێده‌نگ بووم.”


نووسه‌رێك ده‌ڵێت: “رۆژی كوشتنی حه‌لاج، رۆژێكی ره‌شه‌ له‌ مێژووی ئیسلامدا، ئه‌و رۆژه‌یه‌ كه‌ كۆنه‌په‌رسته‌كان تۆڵه‌ی مافی ده‌ربڕین و هزریان له‌ مرۆڤ كرده‌وه‌. ئه‌و رۆژه‌، رۆژی كفره‌ به‌ هیدایه‌تی خودایی كه‌ له‌ ئایه‌تێكی قورئاندا ده‌ڵێ: (لا اكراه‌ فی الدین). دوای ماوه‌یه‌كی درێژ له‌ كوشتنی حه‌لاج، ده‌پرسین ئایا بڕیاری كوشتنی حه‌لاج له‌لایه‌ن موقته‌ده‌ری عه‌باسییه‌وه‌ بڕیارێكی راست بوو؟ ئایا بڕیاری سه‌ركوتكه‌ره‌كانی ده‌وری موقته‌ده‌ر، بڕیارێكی پاك بوو؟ ئه‌و گیانه‌ شۆڕشگێڕه‌ له‌ خاچ درا، چونكه‌ نه‌یتوانی بێده‌نگ بێت دوای ئه‌وه‌ی رووناكییه‌كانی سه‌روه‌ریی بۆ هاتن؟


نووسراوه‌كانی سه‌ر حه‌لاج و شیعره‌كانی، ده‌ربڕین له‌و راستییه‌ ده‌كه‌ن، كه‌ حه‌لاج به ‌روحی سۆفییه‌كی كاشیفه‌وه‌ خودای له‌ هه‌موو بوونێكدا دیوه‌ و جگه‌ له‌ویش هه‌موو هه‌بوونێكی پێ عه‌ده‌م بووه‌، حه‌لاج له‌ شیعرێكیدا ده‌ڵێ:
گیانت له‌ گیانمدا ئاوێته‌ بوو، وه‌ك عه‌نبه‌ر له‌ مسكدا
ئه‌گه‌ر شتێكت گه‌یشتێ ده‌گاته‌ منیش، كه‌ تۆ منی و جیا نابینه‌وه‌.


روحت له‌گه‌ڵ روحم تێكه‌ڵ بووه‌، چوون ئاوی زه‌ڵاڵ له‌گه‌ڵ مه‌یدا
ئه‌گه‌ر شتێكت گه‌یشتێ ده‌گاته‌ منیش، كه‌ تۆ منیت له‌ هه‌ر حاڵێكدا


كه‌سانی تریش، حه‌لاج وه‌ك سۆفییه‌كی شۆڕشگێڕ و سه‌رپه‌ڕ ده‌بیننه‌وه‌. هۆكاری كوشتنه‌كه‌شی، یان شه‌هیدبوونی ده‌ده‌نه‌ پاڵ بانگه‌وازه‌كانی حه‌لاج بۆ چاكسازیی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی له‌ وڵاتدا. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ش سه‌رانی وڵات هێرشیان كرده‌ سه‌ری و خستیانه‌ زیندانه‌وه‌. حاشییه‌ی خه‌لیفه‌ سكاڵایان له‌سه‌ر تۆمار كرد و وه‌زیر حامید پشتگیریی كردن. هه‌ندێ له‌ شێخ و فه‌قیه‌كانی به‌غدا به‌هۆی ئێره‌یی پێ بردنییان حه‌لاجیان به‌ (قه‌رمه‌تی) و كفركردن تاوانبار كرد، ئه‌مانه‌ش بوونه‌ هۆی كوشتنی.


عه‌بدولڕه‌حمان به‌ده‌وی له‌ كتێبه‌كه‌یدا (شطحات الصوفیه‌) ده‌ڵێ: “سۆفیگه‌ری تا پێش حه‌لاج به‌ئاشكرا و بێ له‌ روودامان شه‌تحه‌كانی ده‌دركاندن، چونكه‌ هێشتا كاریگه‌ریی هیچ ده‌سته‌ڵاتێكی ده‌ره‌كییان له‌سه‌ر نه‌بوو، به‌ڵام دوای حه‌لاج سۆفییه‌كان بۆیان ده‌ركه‌وت كه‌ ئاكامی وته‌زاكانییان چی ده‌بێت. ده‌بوایه‌ هه‌موویان هه‌زار حیساب بۆ ئه‌وه‌ بكه‌ن” هه‌روه‌ها له‌ كتێبی (شخصیات قلقه ‌فی الاسلام) حه‌لاج به ‌شه‌هیدی سۆفیگه‌ری وه‌سف ده‌كات. ئه‌بو حامیدی غه‌زالی سه‌باره‌ت به ‌شه‌تحه‌ی (ئه‌نا ئه‌لحه‌ق)ی حه‌لاج، ده‌ڵێ: (ئه‌وه‌ له‌ خۆشه‌ویستیی زۆر و وه‌جدی توند بووه‌). هه‌روه‌ها (عه‌بدولقادری گه‌یلانی) سه‌باره‌ت به ‌شه‌تحه‌ی حه‌لاج ده‌ڵێ: “حه‌لاج هه‌ڵخلیسكا و كه‌س نه‌بوو ده‌ستی بگرێ، ئه‌گه‌ر زه‌مانی خۆی ناسیبایه‌ ده‌ستی ده‌گرت”. (ئه‌بو عه‌باسی مرسی ئه‌سكه‌نده‌ری) ده‌ڵێ: (رقم له ‌دوو سیفه‌تی فه‌قیه‌كانه‌، كافركردنی حه‌لاج و مردنی خدر سڵاوی خوای لێ بێت)