خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ چل رێساكه‌ى عه‌شق

 

رۆمانی چل رێساكه‌ی عه‌شق، له‌لایه‌ن خانمه ‌رۆماننووسی فه‌ره‌نسی- توركی ئەلیف شه‌فه‌ق نووسراوه، ئەلیف له ‌ساڵی 1971 له‌دایك بووه‌ و نووسه‌ری چه‌ندین رۆمانه‌، له‌وانه‌ش (چل رێساكه‌ی عه‌شق، زۆڵه‌كه‌ی ئیسته‌نبول، سه‌رنج، قه‌دیسی شێتگیرییه ‌سه‌ره‌تاییه‌كان، شه‌ره‌ف). ‌


‌ئەلیف ‌یه‌كێكه ‌له‌ بوێرترین ئافره‌ته ‌نووسه‌ره‌كان له‌ توركیا، ئه‌و له‌ زانكۆی ئه‌ریزۆنا وانه ‌ده‌ڵێته‌وه. چل رێساكه‌ی عه‌شق یه‌كێكه ‌له‌ پڕفرۆشترین كتێبه‌كانی ئەلیف.


ئه‌م توێژینەوە باسێكی تیۆریی کورتە، لەسەر ڕۆمانی چل رێساكه‌ی عه‌شق، توێژه‌ر هه‌وڵی داوه‌، ته‌وه‌ره‌ هه‌ستیاره‌كانی پرسی ئافره‌ت و رۆڵی كولتوور و ئایین و كۆمه‌ڵگه‌ له‌ چه‌وسانه‌وه‌ی مرۆڤه‌كان به‌گشتی و ئافره‌ت به‌تایبه‌تی ده‌ربخات. هه‌روه‌ها ئه‌گه‌ڕێت بۆ خاڵه‌ لێكچووه‌كانی نێوانی ئافره‌ت له‌ناو جیهانی رۆمانه‌كە و رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بخاته‌ روو.


ئەم خوێندنەوەيه:
- دەبێتە هەنگاوێک بۆ په‌ی بردن به‌ توانای ئافره‌ت له‌ به‌رجه‌سته‌كردنی خه‌م و وموعاناته‌كانی ئافره‌ت له‌ هه‌ركوێیه‌ك بێ و هاندانی ئافره‌ت بۆ وروژاندنی پرسیاره‌ تابووه‌كان.


- ده‌رخستنی رۆڵی مرۆڤانه‌ و راگرتنی باڵانسێك له‌نێوان ئافره‌ت و پیاوی تێگه‌یشتوو، به‌ده‌ر له‌ ئایدیا جیاوازه‌كانیان.


رۆمانه‌كه‌ له‌ دوو رۆمانی هاوته‌ریب پێك دێ، یه‌كیان رۆمانێكی هاوچه‌رخه‌، واته‌ باس له‌ خانمێكی جوو‌ ده‌كا، كه‌ شووی كردووه‌ و له‌ ماڵه‌وه‌ كار ده‌كات، هه‌رچه‌نده‌ ده‌رچووی كۆلیژی ئه‌ده‌بیاتی به‌شی ئینگلیزییه‌، ئه‌و ناوی (ئێلا)یه‌ و له‌ نۆرسامپتۆن ده‌ژی، دایكی سێ منداڵه‌ و له‌ ژیانی هاوسه‌رییدا به‌خته‌وه‌ر نییه‌.


ئێلا تازه‌ بۆ ئاژانسێكی ئه‌ده‌بی كار ده‌كات، بۆیه‌ كتێبێكی پێ ده‌ده‌ن تا هه‌ڵیسه‌نگێنێ، ناونیشانی كتێبه‌كه‌ (كفری شیرین)ه‌ و نووسه‌ره‌كه‌ی عه‌زیز زه‌هارایه‌. كفری شیرین دووه‌م رۆمانی ناو ئه‌م رۆمانه‌یه، له‌باره‌ی چیرۆكی شه‌مسی ته‌برێزی كه‌ ده‌روێشێكی روحانییه‌، ئه‌و خه‌ون به‌ مردنی خۆیه‌وه‌ ده‌بینێ، بۆیه‌ ده‌یه‌وێ ئه‌و هاوڕێیه‌ی بدۆزێته‌وه كه‌ زانسته‌كه‌ی خۆی پێ بسپێرێ. بۆیه‌ شه‌مس له‌ سه‌مه‌رقه‌نده‌وه‌ سه‌فه‌ر ئه‌كات بۆ به‌غدا، تاكوو سۆراخی مه‌ولانا جه‌لاله‌دینی رۆمی بكات و له‌وێشه‌وه‌ ده‌چێته‌ كۆنیا، ئه‌و شوێنه‌ی كه‌ مه‌ولانای تێدا نیشته‌جێیه‌. پاشان رووداوه‌كان ئه‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌كه‌ن، چۆن شه‌مس و مه‌ولانا ده‌بنه‌ هاوڕێ و چۆن خه‌ڵكی رقیان له‌ شه‌مس ده‌بێته‌وه‌ و پاشانیش به‌ بۆنه‌ی شه‌مس و رەفتاره‌كانی رقیان له‌ مه‌ولانا و خێزانه‌كه‌یشی ده‌بێته‌وه‌.


گێڕانه‌وه‌ی به‌شه‌ هاوچه‌رخانه‌كه‌ی رۆمانه‌كه‌ش رووداوه‌كانی سه‌رده‌مێكی تر پیشان ئه‌دات، كه‌واته‌ سه‌رده‌می نوێ كه‌ 2007ه‌ . لێره‌دا ئێلا ئاشنا ده‌بێ به‌ (عه‌زیز زه‌هارا)ی نووسه‌ری كفری شیرین، ئه‌وه‌ش له‌ رێگه‌ی ئیمه‌یله‌ و دوای ئه‌وه‌ی ئه‌كه‌وێته‌ ژێر كاریگه‌ریی كفری شیرینه‌وه‌. ئیدی له‌ ئه‌نجامدا ئه‌گاته‌ ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌ی كه‌ له‌پێناو ژیانی له‌گه‌ڵ عه‌زیز زه‌هارا واز له‌ منداڵه‌كانی و مێرده‌كه‌ی بێنێ. ئەلیف ده‌ڵێ (ویستم رۆمانێك له‌سه‌ر خۆشه‌ویستی بنووسم، به‌ڵام له‌ لایه‌نی روحییه‌وه‌، چونكه‌ شیعر و فه‌لسه‌فه‌ی رۆمی كاریگه‌رییان به‌سه‌رمه‌وه‌ هه‌یه‌، وشه‌كانی به‌درێژایی سه‌ده‌كان ئه‌ماندوێنێ).


ئەلیف ته‌كنیكی فره‌ گێڕه‌ره‌وه‌ی به‌كار هێناوه، واته‌ چه‌ند كه‌سێك هه‌ن رووداوه‌كان ده‌گێڕنه‌وه‌. به‌كارهێنانی ئه‌م جۆره‌ ته‌كنیكه‌ وا له‌ خوێنه‌ر ده‌كات، له ‌ڕێگه‌ی هه‌ر گێڕه‌ره‌وه‌یه‌ك جۆرێك سایكۆلۆجییه‌ت بناسێت.


كاراكته‌ره‌كانی ئەلیف جۆراوجۆر و فره‌ نه‌ته‌وه‌ و فره‌ ئایینن و له‌ چین و بیر و باوه‌ڕی جیاوازه‌وه‌ ئه‌خولقێن. واته‌ فره‌چه‌شنن، كه‌سی جوان و كه‌سی دزێو ، كه‌سی خواناس و مرۆڤ، ئه‌وانه‌ش وه‌كوز كه‌سایه‌تیی (شه‌مس و مه‌ولانا...) وكه‌سی ئیدیعاكه‌ری خواناس و نامرۆڤ، (قه‌مچی بده‌ن له‌ فێڵبازه‌كه‌...قه‌مچی بده‌ن له‌ قه‌حبه‌كه‌) واته‌ نوێژكردن بۆ پیاو ئاساییه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر زیناكاریش بن.


ئەلیف كاراكته‌رێكی ئایینی به‌ویژدان دێنێته‌ گۆ، كاتێ شه‌مس هاوار ده‌كات (شه‌رم بتانگرێ باشه‌) سی پیاو له‌به‌رامبه‌ر ژنێكدا ئه‌مه‌ ره‌وایه‌؟


ئه‌گه‌ر باسی پیاوانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ بكه‌ین، زۆربه‌یان نه‌ك ئاماده‌ نین داكۆكی له‌ راستی بكه‌ن، به‌ڵكوو چاوپۆشی له ‌كۆمه‌ڵێ نه‌ریتی جوان و به‌های به‌رز ئه‌كه‌ن، تا بگه‌ن به‌ پله‌ و پایه‌ی حزبی، ته‌نانه‌ت داب و نه‌ریته‌ عه‌شایه‌رییه‌كانیش ئه‌گۆڕن.


كارامه‌یی و ره‌وشتبه‌رزیی ته‌بریزی (نێرینه‌) لێره‌دا به‌ده‌رده‌كه‌وێ، كه‌ چه‌نده‌ جیاوازه‌ له‌و سیسته‌مه‌ پیاوسالارییه‌، كاتێ ده‌ڵێ: ئێوه‌ ده‌چنه‌ مزگه‌وت، به‌ڵام هۆشتان زیاتر له‌سه‌ر خه‌ڵكی ده‌وروبه‌رتانه‌ نه‌ك خوا، ئه‌گه‌ر ئێوه‌ بڕواداری باش بوونایه‌، وه‌كوو خۆتان پێتان وایه‌، ئه‌وا چاودێریی ئه‌م ژنه‌تان نه‌ده‌كرد، ئه‌گه‌ر رووتیش بوایه. ل(174.


شه‌مس له‌ گه‌ڕانه‌كه‌یدا رووبه‌ڕووی چه‌ندین كاره‌كته‌ری جیاواز ده‌بێته‌وه‌، كه‌ هه‌موویان سه‌رگه‌ردان و بێ چاره‌ن و به‌ر نه‌فره‌تی زه‌مه‌ن و ئه‌و سه‌رده‌مه‌ كه‌وتوون، بۆ نموونه‌: (سۆزانییه‌كه‌، حه‌سه‌نی ده‌روزه‌كه‌ر، سلێمانی سه‌رخۆش).


گێڕه‌ره‌وه‌ هه‌ر جاره‌ و كاراكته‌رێكه‌، ئه‌مه‌ش خاڵێكی پۆزه‌تیڤه‌ و وای له‌ خوێنه‌ر كردووه‌ به‌ئاسانی له‌ رۆمانه‌كه‌ تێبگات.


كاتێ نووسه‌ر ساردیی په‌یوه‌ندیی نێوان ژن و مێردێك ده‌خاته‌ روو (ناپاكیی هاوسه‌رێتی)، تیمێكی جیهانییه كه‌ ئه‌مڕۆ له‌ناو زۆربه‌ی خێزانه‌كان بووه‌ته‌ نه‌ریت، به‌تایبه‌تی ئامێره‌ ته‌كنه‌لۆژییه‌كان بوونه‌ به‌ ئامرازێك بۆ دروستكردنی ئه‌م په‌یوه‌ندییانه‌ له‌ سه‌ده‌ی نوێ و ئه‌بێته‌ هۆی دۆزینه‌وه‌ی ئه‌لته‌رناتیڤ بۆ دێڤدی (مێرد) و په‌ره‌دان به‌و سارد و سڕییه‌ی نێوانیان.


فه‌رامۆشكردنی ژنان له‌لایه‌ن پیاوه‌كانیانه‌وه‌ رووبه‌ڕووی هه‌ڵه‌یان ده‌كه‌ن كه‌ چاره‌نووسی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌یان ده‌بێ. ئیدی زۆر شتی لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌ (جیابوونه‌وه‌، خۆكوشتن، خیانه‌ت). به‌وه‌ش تاكی بێ سه‌رپه‌رشت به‌رهه‌م دێ كه له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌دا رۆڵی نه‌گه‌تیڤ ده‌بینن.


نووسه‌ر دیارده‌كانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ی به‌رجه‌سته‌ كردووه‌ كه‌ چۆن په‌یامه‌ ئینسانییەكان له ‌نه‌ماندان.


لێره‌دا ئه‌پرسین: بۆچی ئەلیف ژنێكی ئه‌مه‌ریكیی هه‌ڵبژاردووه‌، ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێ، كه‌ كێشه‌ی هه‌موو ژن و پیاوه‌كانی دنیا هه‌مان كێشه‌ن؟ ئه‌ویش به‌ غه‌ریزه‌بوونی خۆشه‌ویستییه‌ له‌لای پیاو و په‌یوه‌ندییه‌كی روحییه‌ به‌ لای ئافره‌تانه‌وه‌؟