له‌ به‌ره‌به‌یانی مێژوه‌وه‌ تا 16ی ئۆكتۆبه‌ر

خیانه‌ت له‌ مێژووى كورددا - 9

خیانه‌ت له‌ سه‌ده‌كانى ناوه‌ڕاستدا
له‌ خیانه‌تی خاكه‌وه‌ بۆ خیانه‌تی ئایین

قۆناغى مێژووی سه‌ده‌كانى ناوه‌ڕاست، به‌ دووه‌مین قۆناغی مێژووی كورد داده‌نرێت، كه‌ دوای قۆناغى مێژووی كۆن، به‌ كۆمه‌ڵگای كوردی ئاشنا بوو. ده‌ركه‌وتنی ئه‌م قۆناغه‌ش بۆ ئه‌وكات ده‌گه‌ڕێته‌وه كه‌ (كورد) بووه‌ به‌شێك له‌ كۆمه‌ڵگای عه‌ره‌بیى ئیسلامی و ڕۆمانیى مه‌سیحی. ئه‌و (دوو) نه‌ته‌وه‌ و ئایینه‌ی بوونه‌ به‌شێكى سیما و ناسنامه‌ی سه‌ده‌كانى ناوه‌ڕاست به‌گشتى و كورد به‌تایبه‌تی. دیاره‌ ئه‌گه‌رچى به‌ر له‌م قۆناغه‌دا به‌ (پێنج) سه‌ده‌ ئایینى مه‌سیحی گه‌یشته‌ خاكی كوردستان و به‌ كۆمه‌ڵگای كوردى ئاشنا كرا، به‌ڵام تا ده‌ركه‌وتنی ئایینى ئیسلام و گه‌یشتنی به‌ كوردستان، قۆناغى مێژووی كۆن لای كورد كۆتایی پێ نه‌هات، چونكه‌ تا ئه‌و كاته‌ (ئایینى مه‌سیحی) هۆكاری گۆڕینى كۆمه‌ڵگای كوردی نه‌بوو، به‌ڵام دوای ده‌ركه‌وتنی (ئایینى ئیسلام) به‌دوایدا (ئایینى مه‌سیحی)ش له‌گه‌ڵ (ئایینى ئیسلام) كه‌وته‌ ململانێ. (ئایینى ئیسلام) ئایینى فه‌رمیی ده‌وڵه‌تانی خه‌لافه‌تی (ڕاشدی و ئومه‌وی و عه‌باسی) و (ئایینى مه‌سیحی) ئایینى فه‌رمیی ئیمپراتۆڕیى بێزه‌نتى بوو. هه‌ر بۆیه‌ بۆ ماوه‌ی (نۆ) سه‌ده‌ی ئه‌و قۆناغه‌ مێژووییه‌، ده‌وڵه‌تانی خه‌لافه‌تی ئیسلامی له‌گه‌ڵ ئیمپراتۆڕیەتی بێزه‌نتی كه‌وتنه‌ ململانێ و به‌شێكی باجى ئه‌و ململانێیانه‌ش كورد دای. ئه‌وه‌ش به‌كارهێنانی كورد بوو به‌هۆی كۆمه‌ڵێك خیانه‌ته‌وه‌، كه‌ ڕه‌وتی ڕووداوه‌كانی كورد و كۆمه‌ڵگای كوردییان له‌و قۆناغه‌دا به‌ ئاراسته‌یه‌كی تردا گۆڕی.


له‌گه‌ڵ ده‌سپێكی ئه‌م قۆناغه‌دا (كورد) كه‌ تا كۆتایی قۆناغی مێژووی كۆن له‌ بنده‌ستی ئیمپراتۆڕیی ساسانیی زه‌رده‌شتی و بێزه‌نتیی مه‌سیحیدا بوو، زۆرینه‌یان كه‌وتنه‌ بنده‌ستی ده‌وڵه‌تانی خه‌لافه‌تی ئیسلامی (ڕاشدی، ئومه‌وی و عه‌باسی) و به‌شێكی كه‌میشیان له‌ بنده‌ستی ئیمپراتۆڕیی بێزه‌نتی مانه‌وه‌. كێشه‌كه‌ش لێره‌وه‌ ده‌ستی پێ كرد، كاتێك زۆرینه‌ی كۆمه‌ڵگای كوردی به‌ چه‌ند قۆناغێك چوونه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تانی خه‌لافه‌تی ئیسلامی و بوونه‌ هاووڵاتیی پله‌ دووى كۆمه‌ڵگای ئیسلامی و وه‌ك (مه‌والى) ناسران. له‌كاتێكدا پێشتر له ‌بنده‌ستی ساسانییه‌كان و هاووڵاتیی پله‌ یه‌ك و له‌سه‌ر ئایینى (میترایی، ئێزدی، جوو، كاكه‌یی، زه‌رده‌شتی، مانی، مه‌زده‌ك) بوو و (ئایینى زه‌رده‌شتی) ئایینى فه‌رمیی ئیمپراتۆڕیی ساسانی بوو. ئه‌و ئایینه‌ی زۆرترین باوه‌ڕداری له‌نێو (كورد)دا هه‌بوو، خودی ئایینه‌كه‌ش زاده‌ی كۆمه‌ڵگای كوردی و له‌سه‌ر ده‌ستی (زه‌رده‌شتی كوڕى پورشاسپ) له‌ ساڵی (630پ.ز) له‌ هه‌ناوی ده‌وڵه‌تی ماد ده‌ركه‌وتبوو، به‌ڵام كاتێك سوپای عه‌ره‌بی ئیسلامی گه‌یشته‌ كوردستان، له‌بری ئه‌وه‌ی (كورد) به‌رگری له‌ ئایین و باوه‌ڕه‌كه‌ی بكات، به‌شێكیان باوه‌ڕیان به‌ ئایینى ئیسلام هێنا و باوه‌شیان بۆ ئایینه‌كه‌ و سوپای عه‌ره‌بی ئیسلامی كرده‌وه‌، به‌شێكی تریشیان له‌به‌رامبه‌ر به‌خشینی باج (جزیه‌) به‌ ده‌وڵه‌تانی خه‌لافه‌تی ئیسلامی، له‌سه‌ر ئایینى زه‌رده‌شتی مانه‌وه‌. ئه‌مه‌ش حاڵی كورده‌ جوو و كورده‌ مه‌سیحییه‌كانی كۆمه‌ڵگای كوردی بوو. هه‌رچی په‌یڕه‌وانی (ئێزدی و كاكه‌یی) بوون، كه‌ له‌ هه‌ناوی كۆمه‌ڵگای كوردییه‌وه‌ ده‌ركه‌وتبوون و باجی جزیه‌ نه‌یده‌گرتنه‌وه‌، له‌گه‌ڵ دۆخه‌كه‌ ڕاهاتن و تا بۆیان كرا خۆیان له‌ ململانێ دوور خسته‌وه‌. ئه‌وه‌ش دوای ئه‌وه‌ی، به‌شێكی ئایین و ڕێوڕه‌سمه‌كانیان تێكه‌ڵ به‌ باوه‌ڕ و ڕێوڕه‌سمه‌كانی ئایینى ئیسلام كرد، به‌ڵام كورده‌كانى په‌یڕه‌وی (مانی و مه‌زده‌ك) درێژه‌یان به‌ به‌ره‌نگاری دا، تا ئه‌وانیش ڕۆژ له‌دوای ڕۆژ له‌به‌رده‌م شاڵاو و هێزی عه‌ره‌به‌ موسڵمانه‌كان و ئایینى ئیسلامدا به‌ره‌و پووكانه‌وه‌ چوون.


لێره‌وه‌ هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ له‌ ئایینى پێشوو، كه‌ زاده‌ی باوه‌ڕ و ڕه‌سه‌نایه‌تیی خاكی كوردستان و كۆمه‌ڵگای كوردی بوو، خیانه‌ت نه‌بوو، به‌ڵام شێوازێك له‌ خیانه‌تی هێنایه‌ ئارا، كه‌ كورد و خاكه‌كه‌ی باجه‌كه‌یان دا. دیاره‌ ئه‌وه‌ له‌كاتێكدا بوو، كه‌ زۆرینه‌ی كورده‌ جوو و كورده‌ مه‌سیحییه‌كان و ته‌نانه‌ت كورده‌ ئێزدی و كاكه‌ییه‌كان له‌سه‌ر باوه‌ڕی خۆیان مانه‌وه‌، به‌ڵام زۆرینه‌ی كورده‌ زه‌رده‌شتییه‌كان بوونه‌ موسڵمان و بوونه‌ به‌شێك له‌ كۆمه‌ڵگای ئیسلامی. كاتێكیش له‌ واقیعیه‌تی ئه‌و ڕووداوه‌ ده‌كۆڵینه‌وه‌، به‌ ئه‌نجامی تر ده‌گه‌ین. وه‌ك ئه‌وه‌ی شكستی كورد و نه‌گه‌یشتنی به‌ مافه‌كانی له‌و قۆناغه‌دا، به‌هۆی خیانه‌تی ناوخۆیی كوردی بووه‌ له‌ نه‌ته‌وه‌ و ناسنامه‌ و ئایینه‌كه‌ى. ئه‌وه‌ش له‌ ڕێگای ئه‌و كورده‌ موسڵمانانه‌ی، كه‌ پێشتر باوه‌ڕدار و په‌یڕه‌وی ئایینى زه‌رده‌شتی بوون. ئه‌وه‌ش له‌سه‌ر ئه‌و ڕاستییه‌ى، كه‌ ئایا بۆ زه‌رده‌شتییه‌كانی كوردستان باشتر نه‌بوو وه‌ك كورده‌ جوو و كورده‌ مه‌سیحییه‌كان درێژه‌ به‌ ئایین و باوه‌ڕی خۆیان بده‌ن و خۆ به‌ده‌سته‌وه‌ نه‌ده‌ن، تا دووچارى هه‌ڵه‌ی وا نه‌بن، له‌كاتێكدا فشاری گۆڕینی ئایینیان له‌سه‌ر نه‌بوو؟ وه‌ك ئه‌وه‌ی په‌یڕه‌وانی (مانی و مه‌زده‌ك)، كه‌ به‌شێكی په‌یڕه‌وانیان كورد بوون، تا بۆیان كرا به‌ره‌نگارییان كرد و ته‌سیلمی ئه‌مری واقیعی سه‌رده‌مه‌كه‌ نه‌بوون.


خاڵێكی گرنگی تر ئه‌وه‌ بوو، كه‌ كاتێك كورد دوای ڕووخانی ئیمپراتۆڕیی ساسانی، داكۆكی له‌ كوردبوون و كوردستان بوونی ده‌كرد، بۆچی كاتێك ڕووخا، بۆی نه‌گریا و خه‌باتی له‌ دژی ئه‌وانه‌ نه‌كرد كه‌ هۆكاری ڕووخاندنی بوون؟ دیاره‌ ئه‌وه‌ له‌كاتێكدا بوو، كه‌ فارسه‌كان دوای ڕووخانی ئیمپراتۆڕیی ساسانی بۆ ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ گریان و به‌رامبه‌ر خه‌لیفه‌ و به‌رپرسانی ده‌وڵه‌تانى خه‌لافه‌تی ئیسلامی وه‌ستان، كه‌ هۆكاری ڕووخانی بوون.


لێره‌وه‌، به‌ بڕوای ئه‌و مێژوونووس و توێژه‌رانه‌ی، كه‌ دوور له‌ لایه‌نگری ئایینى له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ كاریان كردووه‌، گه‌یشتوونه‌ته‌ ئه‌وه‌ی، كه‌ هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ى زۆرینه‌ی كورده‌كان له‌ ئایینى زه‌رده‌شتی له‌و قۆناغه‌دا جۆرێك بوو له‌ خیانه‌ت به‌رامبه‌ر مێژووی ئایینه‌كه‌ و نه‌ته‌وه‌كه‌ی، چونكه‌ دواتر كورده‌ موسڵمانه‌كان به‌ خزمه‌تكردنیان به‌ ده‌وڵه‌تانی خه‌لافه‌تی ئیسلامی و كۆمه‌ڵگای ئیسلامی، نه‌ك مافی خۆیان وه‌رنه‌گرت، به‌ڵكوو به‌ ئاگر و ئاسن لێیان درا و خاك نیشتمانه‌كه‌شیان داگیر كرا و هه‌زاران خێزانی عه‌ره‌ب له‌ هۆزه‌كانی (به‌نی به‌كر، به‌نی ته‌میم، به‌نی ته‌غلوب، به‌نی یه‌عرب، به‌نی جزیر،....تاد) هاتنه‌ گوند و شارۆچكه‌ و شاره‌كانی كوردستان و زه‌وی و ڕه‌ز و باخ و كێڵگه‌ی كشتوكاڵیی خێزان و تیره‌ و هۆز و بنه‌ماڵه‌كانی كوردیان به‌ناوی ده‌سكه‌وتی شه‌ڕ و هاوئایینییان له‌گه‌ڵ كورددا داگیر كرد. ئه‌وه‌ش باجی ئه‌وه‌ بوو، كه‌ زۆینه‌ی كورده‌كان كه‌وتنه‌ ژێر كاریگه‌ریی سۆزی ئایینی و ڕابردوو و مێژووی خۆیان له‌یاد كرد، كه‌ تا ئێمڕۆش باجه‌كه‌ی ده‌دات.



سه‌رچاوه‌كانی ئه‌م باسه‌:
1.فیروز ابادی: قاموس المحیط.
2. ابوبكر الرازی: مختار الصحاح.
3. منیر البعلبكی: المورد.