سیاچەمانە و هۆرەی کوردی یان مەوال و دەبکەی عەرەبی!

 

زمان ناسنامەی نەتەوە و گەلانە، گەلانیش بەو زمانە دەناسرێنەوە و لە یەكتری جیا دەكرێنەوە. لەگەڵ تێپەڕبوونی كات و گەشەكردنی ژیانی مرۆڤایەتییشدا، زمانیش گەشەی كردووە و بووە بە زانستێكی بنەڕەتی و هەموو نەتەوەیەك لەپاڵ هەوڵی پاراستنی، ئەوا كار بۆ بەهێزكردنیشی دەكات.


یەكێك لە شانازییە هەرە گەورەكانی گەلی كورد، وێڕای ئەو هەموو نەهامەتی و داگیركارییە، دوژمنانی كورد نەیانتوانیوە، یان سەركەوتوو نەبوونە لە لەناوبردنی ئەو زمانە.


لە دوو هەفتەی رابردوودا لە كوردستان بووم، لەگەڵ ئەو گۆڕانكارییە خێرایەی كوردستان لە 15 ساڵی رابردوو بەخۆیەوە دیویەتی، ئەوەی سەرنجی راكێشام، بە كەم سەیركردنی زمانی دایك و شاردنەوەی بوو لەپاڵ زمانەكانی تری وەك عەرەبی و ئینگلیزی.


وەك هەر هاونیشتمانییەك، كە دەتەوێ ئێوارانێك بای باڵی خۆت بدەی، گوزەرێك بەناو هاوینەهەوارێكی وەك شەقڵاوە یان هەر سەیرانگایەكی تردا بكەیت، هەست ناكەی لە چەقی ئەم هەرێمەی خۆماندا گیرساویتەوە، بەڵكوو جۆرێك لەو هەستەت لا دروست دەبێت كە لە شوێنێكی دەروازەی سنووری دەوڵەتانی دراوسێیت! بە جۆرێك زۆرینەی دوكان و بازاڕەكان ناوە كوردییەكان سڕاونەتەوە، لەجێیدا (ئەبو فلان و ئەبو فیسار) جێیان گرتووەتەوە، یان كافێكانی پایتەخت بە ناوی سەیر و سەمەرەی بیانی كراون، كە بەزۆر ناوەكەت بۆ ئەزبەر دەكرێت، راستییەكەی دەبوو ناوەكان بە زمانی شیرینی كوردی بووان، دەبوو هەم خاوەن كۆگا و دوكان و كافێكان، هەمیش كاربەدەستەكان ڕەچاوی ئەوەیان بكردایە كە زمانی دایك پێشینەترینە بۆ نووسینی ناونیشانەكانیان، ئەمەش جگە لە لاوازكردنی زمانی دایك، شتێكی باشتری لێ بەدی ناكەم.


لەبارەی زمانی دایك، زمانناسێکی ئەسكەندەنافی دەڵێت: "ئەگەر توانیت ڕەشەبا وەرگێڕی بۆ زمانێكی مرۆڤانە، هەروەها موزیكی لەگەڵدا بەكار بهێنی و لەگەڵیشدا نیگاركێش ئاسا رەنگی بكەی، ئەو كاتە ئەتوانم بڵێم تۆ نزیك بوویتەوە لە زمانی دایكی من" .


گرنگیی زمانی دایك هەر لەوێدا كۆتایی نایەت کە تابلۆی دوكان و كافێیەكان و بازاڕ بە زمانی كوردی بێت، لەو چەند رۆژەی لە كوردستان مامەوە، زۆر لەوانەی لە كافێكان و شوێنە گەشتیارییەكان و هوتێل و تەنانەت دوكانەكانیش بەرچاوم كەوتن و دواندمن، بەشی هەرە زۆریان چوار وشەی كوردییان نەدەزانی، ئەگەرچی هی وا هەبوو چوار ساڵە لە كوردستان كار دەكات، هەیە زیاتریش، ئەمەش منێكی كوردی لەسەر زێدی خۆم ناچار دەكرد بە زمانی عەرەبی یان ئینگلیزی قسەیان لەگەڵ بكەم. ئەو سەرنجەم بە دیوە ڕەگەزپەرستییەكە لێ وەرمەگرن، باوەڕیشم وایە كورد رەگەزپەرست نییە، لێ لە سۆنگەی چەوسانەوە و تەعریب و دەمكوتكردنەوە ئەو هەستەم لادروست بووە، كە زمانی دایك یەكێكە لە هێمای بنەڕەتیی هەر گەلێك، بۆ منیش ئاساییە كارێك بكەم بەرامبەرەكەم لێم تێبگات، ئەو كەسانەیشی دێنە كوردستان كار دەكەن بەخێر بێن، وەلێ سەرنج لەوەدایە، كاربەدەستانی کوردستان بیریان لەوە نەكردووەتەوە لایەنی كەم مەرجی فێربوونی زمانی كوردییان لەسەر دابنێنن و دەبێ تا رادەیەكی باش زمانی ئەو ناوچەیەی بازرگانی یان هەر كارێكی تێدا دەكەن فێر ببن.


مەهزەلەكە لە تێگەیشتنی هەندێك بەناو رۆشنبیردایە، كە پێیان وایە ئەمە سیستەمێكی مۆدێرنزمەیە، بەڵام لە هیچ شوێنێکی ئەو ئەوروپایە شتی وەها نابینم و نەبووە، هەمووان زۆر موكڕن لەسەر پاراستنی زمانی دایك، ئەگەرچی دەیان كۆمسیۆنی هاوبەش لەنێوان وڵاتانی یەكێتیی ئەوروپادا هەن كە بەیەكەوە گرێیان دەدات.

 

عەلی شەریعەتی گوتەیەكی دەقاودەقی لەسەر ئەم دیاردەیە هەیە: كەوتووینەتە ڕۆژگارێك ڕۆشنبیرەكانمان شانازی بەوە دەكەن كە زمانی خۆیان لەبیر كردووە و وشەی بیانی لە قسەكانیان بەكار دێنن.


هەمیشە مرۆڤ مەعریفەی خۆی بە فێربوون و گەشەكردن دەوڵەمەند دەكات، فێربوونی زمانی بیانی یەكێكە لە ئامراز و رێگا خێراكان، بەڵام هەر كاتێك ئەوە جێگەی زمانی دایكی گرتەوە، مەترسییەكە لەوێوە دەست پێ دەكات.


لە سیستەمی خوێندن لە كوردستان، هاوشانی زمانی كوردی، ئینگلیزی و عەرەبی و زمانانی تریش دەخوێندرێن، ئەوە ئاساییە، بەڵام نابێت لەسەر پشتی زمانی دایك بێت، ئەگەرچی بە دیوێك گرنگە رۆڵەكانت فێری زمانە زیندووەكانی دنیا بكەیت، بەڵام ئەوە بۆ تێگەیشتنە لە بەرامبەر، نەك پڕكردنی بازاڕ بە ناوی عەرەبی و ئینگلیزی و هەر زمانێكی تر، وەك سایكۆلۆجەكان دەڵێن: نەزانین و تێنەگەیشتن لە زمانی یەكدی، زۆربەی هەستەكان لە ئاخاوتنەكاندا دەكوژێت، جا چ قسەكەر بێت یان گوێگر بێت.


هەرێمی كوردستان هەموو شتێكی هەیە، تەنیا دەوڵەت نەبێت، دەرفەتێكی زۆر لەباریش هەیە بۆ پاراستنی و بەرەوپێشبردنی زمانی دایك و گونجاندنی لەگەڵ زانستی سەردەم و وەرگێڕان و بە كوردیكردنی هەزاران چەمك، كە رۆژانە لە رێگەی جیاوازەوە تێكەڵ بە زمانە زیندووەكان دەبن.


خۆشبەختانە كورد خاوەن چەندان دیالێكتی جیاوازە، وەك شارەزایانی زمان دەڵێن، زمانی كوردی یەكێكە لە زمانە دەوڵەمەندەكان، بۆیە زمانی دایك كە لەنێو دەستی خۆماندایە، ناكرێت بە دەستی خۆمان رەسانەیەتیی ئەو زمانە بفەوتێنین، چونكە دۆخەكە لە حاڵەتەوە بەرەو دیاردە دەچێت و بەردەوامبوونی دوای چەند ساڵێكی تر ئەوا لەناو كوردستان زمانەكانی تر لە پێشینە دەبن بۆ قسەكردن و بازاڕكردن.


ئێمە هیچمان لە نەتەوەكانی دەوروبەر كەمتر نییە كە بۆ مانەوەی رەسەنایەتیی خۆیان هەموو ڕێگایەكی توند و سانا دەگرنە بەر، كەواتە زمان ئەو كلیلە گرنگەیە كە دەرگاكان دەكاتەوە، كەسێك ئەم كلیلەی پی نەبێ، مەگەر دەرگاكان بشكێنێ، جا تا نەگەیشتووین بە رۆژگاری شكاندنی دەرگاكان، با زمانی كوردی، زمانی دایك بپارێزین.