خوێندنەوەی حیکمەتی ئیشراق - 55

گەڕانەوەی سوهرەوەردی بۆ ماڵە کوردییەکەی

٢-٥ حه‌لاج
لێره‌دا له‌گه‌ڵ باسكردنی سه‌رچاوه‌ رۆحییه‌كانی سوهره‌وه‌ردی، تایبه‌تمه‌ندییه‌ك ده‌ده‌ینه‌ حه‌لاج له‌به‌ر ئه‌و هۆكارانه‌ی له‌ هه‌ندێ شوێندا له‌سه‌ر حه‌لاج و پێوه‌ندیی به‌ سوهره‌وه‌ردییه‌وه‌ باس كران، بۆیه‌ ئه‌گه‌رچی بابه‌ته‌كه‌ تۆزێك له‌و هێڵه‌ گشتییه‌ ده‌رده‌چێت، كه‌ له‌گه‌ڵ سه‌رچاوه‌كانی تری سوهروه‌ردی كردوومانه‌، به‌ڵام گونجان و وێنه‌ گشتییه‌كه‌ی ئه‌و پێشه‌كییه‌ ده‌پارێزێت و بگره‌ باره‌ رۆحانییه‌كه‌ روونتر ده‌كاته‌وه‌. بۆیه‌ لێره‌دا حه‌لاج جگه‌ له‌وه‌ی سه‌رچاوه‌یه‌كی رۆحی سوهره‌وه‌ردییه‌، هه‌روه‌ها وه‌ك خاوه‌ن سێ وێنه‌ی ئاوێته‌بوو تێكدا ده‌ده‌ینه‌ به‌رباس.

 

١-٢/٥ وێنه‌ی سێیه‌می حه‌لاج
حه‌لاج له‌ فۆڕمه‌ باوه‌ڕدارییه‌كه‌ی، زه‌ندیقییه‌كه‌ی و ئیراده‌گه‌رییه‌كه‌یدا


تا ئێسته‌ نووسین له‌سه‌ر حه‌لاج، دوو وێنه‌ی به‌رهه‌م هێناوه‌:
یه‌كه‌میان- شه‌هیدێك كه‌ هێمایه‌ بۆ سته‌می ده‌سته‌ڵات و پاوانكردنی هه‌قیقه‌ت و كوشتنی ده‌نگه‌كان و نه‌هێشتنی ئازادیی راده‌ربڕین و به‌خشینی فۆڕمێك به ‌ئیسلام وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌سته‌ڵاتێك له‌ سه‌رده‌مێكی دیاریكراو له‌پێناو به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌تییه‌كانیدا، ده‌یه‌وێت واتاكانی خۆی به‌ناوی راستی و هه‌قیقه‌تی ئیسلام به ‌ئیسلام ببه‌خشێت.


دووه‌میان- كه‌سێكه‌ كافر، زه‌ندیق، بێباوه‌ڕ، جادووكه‌رێكی خه‌ڵك هه‌ڵخه‌ڵه‌تێنه‌ر، حلوول و خوایه‌تی راده‌گه‌یه‌نێت و داوای په‌رستنی خۆی ده‌كات. خاوه‌ن مه‌سه‌له‌یه‌كی هزری و روحی نییه‌. له‌ خه‌می ئازادی، زانین، راستی، خواپه‌روه‌ری، دین و ئیسلامدا نییه‌.


حه‌لاج وه‌ك هه‌ندێ له‌ سۆفییه‌كان، یان نوێنه‌رانی ئیسلام له‌ به‌رگی شیعری و سۆفیگه‌ریدا، خاوه‌ن دوو وێنه‌ی دژ به‌یه‌كه‌ كه‌ ده‌كرێت ببنه‌ هێما بۆ سته‌مێكی مێژوویی و بۆ شێوازی كوشتنێك، كه‌ له‌ هه‌ناوی فۆڕمێكی ئیسلامدا وه‌حشییانه‌ په‌یڕه‌و ده‌كرێت. له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ش ده‌كرێ وا ته‌ماشای حه‌لاج بكرێت، كه ‌خاوه‌ن كۆمه‌ڵه ‌پرسیارێكه‌ سه‌باره‌ت به ‌خوا، سۆفیگه‌ری، شه‌ریعه‌ی ئیسلام، پیرۆزی، ئازادی، گه‌ڕان به‌دووی هه‌قیقه‌ت و ده‌ربڕینی بیروڕا. له ‌سه‌رده‌مێكدا كه ‌فۆڕمه‌كانی دیكه‌ی ئیسلام ناتوانن وه‌ك گه‌ڕان له ‌هه‌قیقه‌ت ته‌ماشای ئه‌و پرسیارانه‌ بكه‌ن، یان وه‌ك ئازادیی فۆڕمی شیعری و سۆفیگه‌ریی ئیسلام بیبینن و پێی رازی بن. یان به‌ لایه‌نی كه‌مییه‌وه‌ بێده‌نگی له‌ به‌رانبه‌ردا بنوێنن. به ‌پێچه‌وانه‌وه ‌ئه‌م پرسیارانه ‌ده‌بنه ‌ئه‌گه‌ری بێده‌نگكردن، كوشتن و له‌ناوبردنی ئه‌و فۆڕمه‌ سۆفیگه‌رییه‌.


له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، جگه ‌له‌و دوو وێنه‌یه‌ش كه‌ بۆ زۆربه‌ی سۆفییه‌كان كێشراوه‌ له‌وانه‌ش حه‌لاج. خاڵێكی دیكه‌ی گرنگ له‌ گیانی ئه‌و عارفانه‌دا هه‌یه‌، ئه‌وان وه‌ك كه‌سانێكی ئیراده‌گه‌ر ده‌ژین. هه‌بوونیان له‌پشت سنووری (بیركردنه‌وه‌ی ئازاد)ه‌. واته‌ نه‌وه‌ك ته‌نیا سنووری فۆڕمه‌ ره‌سمییه‌كانی ئیسلام یان به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ده‌سته‌ڵات و هه‌قیقه‌ته‌ پاوانكراوه‌كان ده‌بڕن، به‌ڵكوو سنووری ئه‌و ئازادییه‌ش ده‌بڕن، كه‌ له‌رێی (ئه‌قڵ – لۆژیك)ه‌وه‌ ئه‌وه‌ به‌ده‌ستی ده‌هێنن و به‌دووی ئیراده‌ی خۆیان ده‌كه‌ون. ئه‌و ئیراده‌یه‌ی كه‌ دواتر ده‌بێته‌ ژیان خۆی، نه‌وه‌ك ئاوێنه‌ی ژیان، كه‌ ده‌بێته‌ گه‌ڕان به‌نێو هه‌بووندا، نه‌وه‌ك گه‌ڕان له‌ هه‌بوون. به‌كورتی ئیراده‌یه‌ك كه‌سه‌كان ده‌گه‌یه‌نێته‌ پله‌یه‌ك كه‌ بێ بیركردنه‌وه‌ تێیدا ده‌ربازی خاڵی پڕشنگتر و رووناكتر ده‌بن. ده‌گه‌نه‌ شوێنێك كه‌ به‌ ئیراده‌ به‌ده‌ست دێت نه‌وه‌ك به‌ ئه‌قڵ و ئازادیی بیركردنه‌وه‌. پنتێك كه‌ تێیدا له‌جیاتی ئه‌وه‌ی عارف بیر له‌ عه‌شق بكاته‌وه‌، عاشقانه‌ بیر ده‌كاته‌وه‌ و ده‌بینێت. له‌جیاتی ئه‌وه‌ی بیر له‌ خودا بكاته‌وه‌، خوداییانه‌ بیر ده‌كاته‌وه‌ و ده‌بینێت. له‌جیاتی ئه‌وه‌ی له‌ وجوود رابمێنێت وجوودییانه‌ راده‌مێنێت. له‌م ئاسته‌دا بیركردنه‌وه‌ له‌نێو خودی كه‌سه‌كه‌دا فه‌نا ده‌بێت و عارفانه‌ به‌ نێو هه‌بووندا وه‌رده‌بێت.


ئه‌م جۆره‌ ژیان و هه‌بوونه‌ ره‌نگه‌ وێنه‌یه‌كی دیكه‌ی په‌نهانی حه‌لاج بێت، به‌وه‌ی كه‌ تا ئێسته‌ش نووسین له‌سه‌ر حه‌لاج هه‌ر له‌ وێنه‌كانی (شه‌هید و بێباوڕ) بووه‌ و ئاماژه‌ به‌و وێنه‌یه‌ی نه‌دراوه‌. له‌م نووسینه‌دا هه‌وڵ ده‌ده‌ین شتێك له‌سه‌ر ئه‌م سێ وێنانه‌ پێشكه‌ش بكه‌ین، دواتریش زیاتر له‌سه‌ر وێنه‌ی سێیه‌می حه‌لاج بوه‌ستین. له‌دوای حه‌لاج له‌ فۆڕمی باوه‌ڕدار و حه‌لاج له‌ فۆڕمی زه‌ندیقدا، ناوی بنیێن حه‌لاج له‌ فۆڕمی ئیراده‌گه‌ردا.


مه‌به‌ست له‌ ئیراده‌گه‌ری، ئازادی و دیتنی مرۆڤه‌ له‌ بیركردنه‌وه‌، له‌ دوای به‌ده‌ستهێنانی شت و كۆنتڕۆڵكردنیان له‌ لایه‌ن ئه‌قڵه‌وه‌ و پێناسه‌كردنیان له‌ رێی لۆژیكه‌وه‌. واتا په‌ڕینه‌وه‌یه‌ بۆ پشت ئه‌قڵ و گه‌یشتنه‌ دیتن. گه‌یشتنی مرۆڤه‌ به‌وه‌ی رێگه‌ نه‌دات له‌ بن كۆنتڕۆڵی شته‌كاندا بێت. با به ‌نموونه‌یه‌ك ئه‌وه‌ زیاتر روون بكه‌مه‌وه‌.


حه‌لاج كه‌ ده‌بێته‌ سۆفی به‌ بیركردنه‌وه‌ی سۆفییانه‌، له‌ فۆڕمه‌كانی دیكه‌ی ئیسلام ئازاد ده‌بێت و به‌ ژیانی سۆفییانه‌ش كۆنتڕۆڵی سۆفیبوون ده‌كات. واتا له‌و قۆناغه‌دا حه‌لاج وه‌ك كه‌سێك گه‌یشتووه‌ته‌ پله‌ی سۆفی و زانیاری و بیركردنه‌وه‌ی سۆفیگه‌رانه‌ی به‌ده‌ستهێناوه‌ و له‌ رووی گیانیشه‌وه‌، ئازاده‌ له‌ دنیای مادی و حه‌زه‌ مرۆییه‌كان، عاشقی خودایه‌ و شیعر بۆ ئه‌و عه‌شقه‌ ده‌نووسێت و ده‌چێته‌ حاڵ و مه‌قامی جۆراوجۆره‌وه‌. ره‌نگه‌ ئه‌مه‌ش ئه‌وپه‌ڕه‌كه‌ی دنیای سۆفییه‌ك بێت. ئه‌و دنیایه‌ پله‌ی (ئازادی) حه‌لاجه‌.


دواتر ئه‌گه‌ر حه‌لاج نه‌یه‌وێت له‌ناو ئه‌و قاڵبه‌دا كه‌ سۆفیانه‌یه‌ بمێنێته‌وه‌، بیه‌وێت بگاته‌ پله‌ی (ئه‌نا ئه‌لحه‌ق) و حلوولبوونی خودا له‌ خودی خۆیدا. ئه‌وه‌ واته‌ تێپه‌ڕاندنی ئازادیی سۆفییانه‌. واتا سۆفیبوون به‌س نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی حه‌لاج بگه‌یه‌نێته‌ یه‌قینێك به‌وه‌ی به ‌(بیركردنه‌وەی سۆفییانه‌) و (ئازادی- مه‌عریفه‌)كه‌ی، ده‌توانێت ببێته‌ خودی خوا و خوا له‌نێو خوێنی ئه‌ودا خۆی بنوێنێت. حه‌لاج له‌و قۆناغه‌دا پێویستی به ‌(تێپه‌ڕاندن)ی سۆفیبوون و ئه‌و فۆڕمه‌ ئیسلامییه‌ش هه‌یه‌ كه‌ وێنه‌یه‌ك له‌ وێنه‌ جۆراوجۆره‌كان به‌ دین و پیرۆزی و خودا ده‌به‌خشێت. واتا پێویستی به‌ تێپه‌ڕاندنی ئه‌و (ئازادی- مه‌عریفه‌)یه‌ كه‌ له‌ قاڵبی سۆفیبووندا هه‌یه‌تی. تێپه‌ڕاندنی ئازادییه‌كه‌ش ئیراده‌یه‌. لێراده‌ ئیراده‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ حه‌لاج نایه‌ڵێت فۆڕمی سۆفیگه‌رییش ببێته‌ رێگر له‌به‌رده‌م ئه‌وه‌ی فۆڕمێكی دیكه‌ بداته‌ خۆی و خوا. بداته‌ هه‌بوون و ژیان، بداته‌ مرۆڤ و بوونی سه‌روه‌ر. لێره‌دا حه‌لاج كه‌ كۆنترۆڵی سۆفیگه‌ری ده‌كات نایه‌ڵێت له‌نێو ئه‌و فۆڕمه‌دا چه‌ق ببه‌ستێت و كۆنتڕۆڵی واتاكانی خۆی و خوا بكات، تا ئه‌و كۆنترۆڵكردنه‌ له‌ كۆتاییدا نه‌بێته‌وه‌ كۆنتڕۆڵكردنی گیانی خۆی. وه‌ك ئه‌وه‌ی مرۆڤ به‌رده‌وام هه‌وڵ ده‌دات پاره‌ كۆ بكاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی سامانێك لێك بنێ، كه‌ سامانه‌كه‌ لێك ده‌نێ وا ده‌زانێ كۆنترۆڵی پاره‌ی كردووه‌، به‌ڵام دواتر ده‌بینێ ئه‌م سامانه‌ له‌ رێی خواستی به‌رده‌وام بۆ كه‌منه‌كردنه‌وه‌ی و زیادكردنی، كۆنترۆڵی ژیانی مرۆڤه‌كه‌ ده‌كات. ئه‌گه‌ر حه‌لاجیش به‌م شێوه‌یه‌ به‌رخوردی له‌گه‌ڵ بیركردنه‌وه‌ و ئازادی و سۆفیگه‌ریدا كردبایه‌. ئه‌وه‌ دوای ئه‌وه‌ی ده‌بووه‌ زانا و سۆفییه‌كی گه‌وره‌ و پایه‌دار، ده‌یتوانی وه‌ك زۆرێك له‌ سۆفییه‌كانی سه‌رده‌مه‌كه‌ی له‌و فۆڕمه‌دا خۆی بێده‌نگ و كۆنترۆڵ كردبایه‌ له‌و ئازادییه‌ی كه‌ پێی گه‌یشتبوو، به‌ڵام دیاره‌ ئه‌مه‌یان ئه‌م كۆنترۆڵی بیركردنه‌وه‌ و ئازادبوونه‌ له‌ بیركردنه‌وه‌دا، له‌و سنووره‌ ناوه‌ستێت كه‌ ته‌نیا ئازادانه‌ بیر بكاته‌وه‌ و ئه‌و ئازادبوونه‌ ئه‌مجاره‌یان كۆنترۆڵی حه‌لاج بكات و بیخاته‌ ئه‌و قاڵبه‌وه‌ و ته‌نیا خۆی دووباره‌ بكاته‌وه‌، به‌ڵكوو حه‌لاج دوای ئه‌و قۆناغه‌ به‌رده‌وام ده‌بێت بێ ئه‌وه‌ی گوێ به‌و سامانه‌ بدات و له‌ خه‌می زۆربوون یان كه‌مكردنه‌وه‌ی بێت، به‌ڵكوو پشت له‌و سامانه‌ ده‌كات و روو ده‌كاته‌ ئیراده‌ی خۆی. ئیراده‌یه‌كی بێگه‌رد، كه‌ هیچ شتێك و ئازادییه‌ك و بیركردنه‌وه‌یه‌ك به‌رزه‌فتی ناكات و به‌رده‌وام ده‌بێت له‌ فڕین و دیتن به ‌به‌ڕه‌ڵایی. واته‌ سنوورێك دانانێت و كۆتاییه‌ك ده‌ستنیشان ناكات بۆ خۆی و خوا و گه‌ڕان له‌ هه‌قیقه‌ت و پیرۆزی و باڵایی. ئیدی حه‌لاج له‌جیاتی ئه‌وه‌ی بیر له‌ ئیراده‌ بكاته‌وه‌، ئیراده‌گه‌رانه‌ بیر ده‌كاته‌وه‌. ئیراده‌گه‌رانه‌ ته‌ماشای هه‌بوون و خودا و سۆفیگه‌رێتی و خۆیشی ده‌كات.


لێره‌دا ویستم له‌گه‌ڵ ئه‌و فۆڕمه‌دا (ئیراده‌گه‌ری) وێنه‌یه‌كی دیكه‌ی حه‌لاج پێشكه‌ش بكه‌م. بۆ ئه‌مه‌ش سه‌ره‌تا با هه‌ندێ زانیاریی په‌روه‌رده‌یی له‌سه‌ر ئه‌و فۆڕمانه‌ بخوێنینه‌وه‌.

 

٢-٢/٥ وێنه‌كانی حه‌لاج
١-٢-٢/٥ حه‌لاجی زه‌ندیق
یه‌كه‌م- ئیبن نه‌دیم ٩٩٥ زایین مردووه‌، له‌ كتێبی فه‌رهه‌ستدا ده‌ڵێ: (حه‌لاج پیاوێكی ته‌ڵه‌كه‌باز و جادووگه‌ر بوو. رێبازی سۆفیگه‌ریی گرتبوو گوته‌كانی ئه‌وانی ده‌گوته‌وه‌. گوایه‌ هه‌موو زانستێك ده‌زانێ، به‌ڵام له‌ زانستدا هیچ بوو، هه‌ندێ شتی سه‌باره‌ت به ‌كیمیا ده‌زانی. ده‌رهه‌ق به‌ سوڵتانه‌كان هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌ی ده‌كردن و ده‌یویست وڵاته‌كان هه‌ڵگه‌ڕێنێته‌وه‌.له‌لای هاوڕێیانی ده‌یگوت خوام و باسی حلوولی ده‌كرد. ئایینزای شیعه‌یی نیشانی پاشاكان ده‌دا و ئایینزای سۆفیگه‌ریش به‌ خه‌ڵكی. ده‌یگوت كه‌ خوا له‌و حلوولی كردووه‌. (ئه‌و ئه‌وه‌ هو هو) خوای گه‌وره‌ و پیرۆز زۆر له‌و شتانه‌ گه‌وره‌تره‌ كه‌ ئه‌مانه‌ ده‌یڵێن.


دووه‌م- ئیبن حه‌جه‌ر له‌ (لسان المیزان)دا ده‌ڵێ: حوسێنی كوڕی مه‌نسوور له‌سه‌ر زه‌نده‌قه‌ كوژراوه‌، سوپاس بۆ خوا شتێكی ئه‌وتۆی له‌ زانست باس نه‌كردووه‌، سه‌ره‌تاكه‌ی باش بووه‌ بووه‌ته‌ خواگه‌ر و سۆفی، دواتر پشتی له‌ دین كردووه‌ و فێره‌ جادوو بووه‌. زاناكان خوێنیان حه‌ڵاڵ كردووه‌.


سێیه‌م- محه‌مه‌د بن یه‌حیای رازی ده‌ڵێ: گوێم لێ بوو عومه‌ر و بن یه‌حیای مه‌كی نه‌فره‌ت له‌ حه‌لاج ده‌كات و ده‌ڵێ: ئه‌گه‌ر بمتوانیبایه‌ به‌ ده‌ستی خۆم ده‌مكوشت. گوتم شێخ: بۆ چیت لێ دیوه‌؟ گوتی: ئایه‌تێكی قورئانم خوێنده‌وه‌. گوتی منیش ده‌توانم وه‌ك ئه‌وه‌ بنووسم و بڵێم.


چواره‌م- ئه‌بوبه‌كر بن مه‌مشاز ده‌ڵێ: پیاوێكمان هاته ‌لا، هه‌میشه‌ جۆڕكێكی پێ بوو، كه‌ پشكنینیان كتێبێكی حه‌لاجیان تێدا دیته‌وه‌. ناونیشانه‌كه‌ی (له‌ ره‌حمانی ره‌حیمه‌وه‌ بۆ فڵان كوڕی فڵان) بوو. حه‌لاجیان هێنایه‌ به‌غدا و كتێبه‌كه‌یان نیشان دا. گوتی ده‌ستخه‌تی خۆمه‌ و من نووسیوومه‌. گوتیان تۆ ده‌تگوت پێغه‌مبه‌رم، ئێسته‌ش ده‌ڵێی خوام؟ حه‌لاج ده‌ڵێ من ناڵیم خوام، به‌ڵام ئه‌مه‌ {عین الجمع / فه‌نابوونه‌، واتا یه‌كێتیی ته‌واو له‌نێوان خالق و مه‌خلووقدا.} بكه‌ر هه‌ر خوایه‌، من و ده‌ستم ئامرازین. گوتیان: كه‌ست له‌گه‌ڵدایه‌؟ گوتی: به‌ڵێ (ئیبن عه‌تا، ئه‌بو محه‌مه‌د جه‌ریری و ئه‌بوبه‌كر شبلی)یم ده‌گه‌ڵدان. جه‌ریریان هێنا و گوتی: ئه‌وه‌ كافره‌ پێویسته‌ بكوژرێ. پرسیاریان له‌ شبلی كرد گوتی: ئه‌وه‌ی شتی وا بڵێ رێی لێ ده‌گیرێ. پرسیاری ئیبن عه‌تایان كرد سه‌باره‌ت به‌ گوته‌زاكانی حه‌لاج، ئه‌ویش پشتڕاستی كردنه‌وه‌. ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆی كوشتنی حه‌لاج.