له به‌ره‌به‌یانی مێژووه‌وه‌ تا 16ی ئۆكتۆبه‌ر

خیانه‌ت له‌ مێژووى كورددا - 8

خیانه‌تى كورد له‌ سه‌رده‌می ده‌وڵه‌تى ساسانیدا

(ده‌وڵه‌تى ساسانى) دوا ده‌وڵه‌تی ده‌سه‌ڵاتدارى سه‌ر خاكى ئێرانی بوو، كه‌ له‌نێوان ساڵانى (226−651ز)دا فه‌رمانڕه‌وایه‌تیی به‌شێكی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی كرد. ئه‌م ده‌وڵه‌ته كه‌ به‌ بۆچوونی به‌شێك له‌ مێژوونووسانی كورد، به‌ ده‌وڵه‌تێكی كوردی ناسراوه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ دووره‌ له‌ ڕاستییه‌وه‌، چونكه‌ ده‌وڵه‌تێكی ئێرانى تێكه‌ڵ به‌ پێكهاته‌ی فارس و كورد بووه‌، نه‌ك ده‌وڵه‌تێكى كوردى و كوردستانى، چونكه‌ (كورد)یش له‌م ده‌وڵه‌ته‌دا وه‌ك پێكهاته‌یه‌ك له‌پاڵ پێكهاته‌كانی ترى وه‌ك (عه‌ره‌ب، ئه‌رمه‌ن، تورك، ڕۆم) به‌شێك بوون له‌ پێكهاته‌كانى ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌. ئه‌وه‌شی ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ى به‌ پێكهاته‌ی كورده‌وه‌ به‌سته‌وه‌، په‌یوه‌ندیی ژن و ژنخوازی بوو له‌نێوان فارس و كورده‌كان، كاتێك سه‌رۆكى هۆز بارزنجییه‌ كورده‌كان له‌ هه‌رێمى پارس (فارس)، كه‌ مه‌ڵبه‌نده‌كه‌ی شارى (ئه‌سته‌خر) بوو، كچه‌كه‌ى خۆى به‌ ناوی (رام به‌هه‌شت)دا به‌ (ساسان) یه‌كێك له‌ مووغه‌كانى سنوورى ده‌سه‌ڵاتى. دواجار له‌ (ساسان و رام به‌هه‌شت) دوو كوڕ به‌ ناوه‌كانی (شاپوور و بابه‌ك) له‌دایك بوون. دواتر (بابك) وه‌ك باوكی، كچێكی هه‌مان بنه‌ماڵه‌ی هێنا و له‌وانیش (ئه‌رده‌شێر) له‌دایك بوو. (ئه‌رده‌شێر)یش ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌ بوو له‌نێوان ساڵانی (212−224ز) هه‌وڵى دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تى ساسانیدا و دواجار له‌ ساڵی (226ز) ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی دامه‌زراند و ڕاگه‌یاند. ته‌نانه‌ت به‌ ناوی باپیرییه‌وه‌ ناوی نا (ساسان). به‌و شێویه‌ش ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ له‌ سه‌رى باوكییه‌وه‌ فارس و له ‌سه‌ری دایكییه‌وه‌ كورد بوو. به‌و پێیه‌ش ڕه‌چه‌ڵه‌كی مرۆڤ له‌ باوكه‌وه‌یه‌ نه‌ك دایك، هه‌ر بۆیه‌ به‌ پێوه‌رێكى زانستی، ده‌وڵه‌تێكی فارسی بوو نه‌ك كوردى. لێره‌وه‌ش ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی، كه‌ كورد وه‌ك پێكهاته‌یه‌كی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ دامه‌زرێنه‌ر و ده‌سه‌ڵاتدارى نه‌بووه‌، به‌ڵكوو به‌شداربوویه‌ك و پێكهاته‌یه‌كی بوو، به‌م به‌ڵگانه‌ی خواره‌وه‌:


یه‌كه‌م: به‌پێی تۆماره‌كانی مێژوو، ده‌ركه‌وتنی (ساسان) وه‌ك كه‌سایه‌تییه‌كی ئایینى و مووغێكی زه‌رده‌شتی، دوای ئه‌وه‌ هات كه‌ كچی سه‌رۆك هۆزی بارزنجییه‌كانی هێنا. ئه‌وه‌ش دوای ئه‌وه‌ی به‌هۆی پێگه‌ی خه‌زووری پێگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیی له‌ناو ئه‌و هۆزه‌ و ده‌وربه‌ریدا به‌رز بووه‌وه‌، تا گه‌یشته‌ پایه‌ی مووغی مووغان. ته‌نانه‌ت به‌هۆی ئه‌و پێگه‌یه‌شییه‌وه‌، دوای خۆی هه‌ردوو كوڕه‌كه‌ی بوونه‌ فه‌رمانده‌ی دوو شارى هه‌رێمی فارس. (ئه‌رده‌شێر)یش به‌هۆی پێگه‌ی باوكییه‌وه‌ و دوای هه‌وڵ و ماندووبوونێكی چڕ گه‌یشته‌ ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌تى ساسانیی دامه‌زراند. پرسیاره‌ مێژووییه‌كه‌ش ئه‌وه‌ بووه‌، كه‌ ئه‌گه‌ر (ساسان) و دوای خۆیشی كوڕ و كوڕه‌زاكه‌ی گه‌یشتبنه‌ پایه‌ی ده‌سه‌ڵات، بۆ سه‌رۆك هۆزی بارزنجییه‌كان و كوڕ و نه‌وه‌كانی نه‌یانتوانی ئه‌و كاره‌ بكه‌ن؟ هه‌ر بۆیه‌ ئه‌وه‌ی به‌ كورد نه‌كرا به‌ فارس كرا؟ به‌وه‌ش كورد بووه‌ هۆكاری سه‌رخستنی پێكهاته‌ی فارس بۆ ده‌سه‌ڵات، له‌كاتێكدا خۆی ده‌یتوانی ئه‌و كاره‌ بكات.


دووه‌م: به‌درێژایی (425) ساڵى ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تى ساسانی، پێكهاته‌ی كورد له‌ چه‌ندین قۆناغدا ڕۆڵى سه‌ره‌كییان له‌ به‌هێزبوون و گه‌شه‌كردنی ده‌وڵه‌ته‌كه‌دا بینی، بێ ئه‌وه‌ی ئه‌و كاره‌ به‌ قازانجی خۆى و خاكه‌كه‌ی بگه‌ڕێت. هه‌ر بۆیه‌ دواجار به‌ زیانی خۆی كۆتایی هات.


سێیه‌م: دواى ڕووخانی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تى خه‌لافه‌تی ڕاشدییه‌وه‌، دواجار له‌ ساڵی (651ز) كۆتایی به‌ ده‌سه‌ڵاتى هات. دواى ڕووخانى ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ش ئه‌و پێكهاته‌ی خۆی به‌ خاوه‌نی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ زانی و سیاسه‌ت و زمان و كو‌لتوور و فه‌رهه‌نگ و مێژووه‌كه‌ی پاراست، فارسه‌كان بوون نه‌ك كورده‌كان، چونكه‌ فارسه‌كان توانییان به‌ دروستكردنی ئایینزای شیعه‌ له‌ ئیسلامدا، خۆیان له‌ ئایینزای سوننه‌ی ئایینزای ده‌وڵه‌تانی خه‌لافه‌تی ئیسلامیی راشدی و ‌وئومه‌وی و عه‌باسی جیا بكه‌نه‌وه‌، له‌كاتێكدا كورده‌كان به‌درێژایی ته‌مه‌نی ئه‌و (سێ) ده‌وڵه‌ته‌ ئیسلامییه‌، پشتیوان و پارێزه‌ری ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ بوون.


بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ر كرۆكی ته‌وه‌ره‌كه‌ی خۆمان، كه‌ باسكردنه‌ له‌ خیانه‌تی كورد له‌ سه‌رده‌می ده‌وڵه‌تى ساسانیدا، ده‌كرێ ئاماژه‌ به‌ چه‌ند كارێكى خیانه‌تكاری بكه‌ین كه‌ به‌ خزمه‌تی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ و بنه‌ماڵه‌ی ساسانی دوایی هات، نه‌ك كورد و مێژووه‌كه‌ى. یه‌كێك له‌وان ئه‌و خزمه‌ته‌ بوو كه‌ (ته‌نسه‌ر) گه‌وره‌ مووغی زه‌رده‌شتی به‌ ڕه‌گه‌ز كورد به‌ ده‌وڵه‌تى ساسانیی كرد. ئه‌وه‌ش كاتێك له‌سه‌ر فرمانی (ئه‌رده‌شێر) ده‌ستی به‌ كۆكردنه‌وه‌ی (ئاڤێستا) كتێبی پیرۆزی ئایینى زه‌رده‌شتی كرد، تا ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر داوای (ئه‌رده‌شێر) ئه‌و ده‌قانه‌ كۆ كرانه‌وه‌ و نووسرانه‌وه كه‌ له‌ ئاتشگه‌ده‌ی شیزی زه‌رده‌شتی پارێزرابوون. ته‌نانه‌ت هه‌ندێك له‌و ده‌قانه‌ش لابران، كه‌ خواستی پادشای ساسانی له‌سه‌ر نه‌بوو و‌ له‌گه‌ڵ سیاسه‌تی ده‌وڵه‌ت و بنه‌ماڵەكه‌یدا نه‌ده‌هاته‌وه‌. ئه‌و هه‌وڵه‌ش ناو نرا (زه‌ند ئاڤێستا). به‌وه‌ش كتێبی پیرۆزی ئایینى زه‌رده‌شتی گۆڕانكاریی تێدا كرا و وه‌ك كتێبی (ئینجیل)ى ئایینى مه‌سیحی به‌ چه‌ندین ده‌قی جیاواز نووسرانه‌وه‌، نه‌ك یه‌ك ده‌قی پیرۆز. به‌و كاره‌ى (ته‌نسه‌ر)یش ئایینی زه‌رده‌شتی و كتێبه‌ پیرۆزه‌كه‌ی خرایه‌ خزمه‌تی بنه‌ماڵه‌ و ده‌وڵه‌تێكی فارسییه‌وه‌.


كارێكی تر كه‌ ده‌كرێ ناوی (خیانه‌ت)ى لێ بنرێ. ئه‌و فتوایه‌ بوو كه‌ (كرتیر) گه‌وره‌ مووغی زه‌رده‌شتییه‌كان بۆ كوشتنی (مانى كوڕى پاتك)ى په‌یامبه‌ری مانییه‌كانی به‌ ڕه‌چه‌ڵه‌ك كورد له‌سه‌ر داوای (بارامی یه‌كه‌م)ى پادشای ساسانی ده‌ری كرد. ته‌نانه‌ت داوای له‌ (بارامی یه‌كه‌م) چواره‌مین پادشای ساسانی كرد كه‌لله‌سه‌ره‌كه‌ی له‌ لاشه‌ی جیا بكه‌نه‌وه‌ و به‌ ده‌رگای شارى (جوندیشاپوور)ه‌وه‌ هه‌ڵیواسن، تا جگه‌ له‌ سووكایه‌تیكردن پێی، باڵنده‌كان كه‌لله‌سه‌ره‌كه‌ى بخۆن. هه‌روه‌ها داوای كرد پێسته‌كه‌ی بگروون و ده‌رخواردی ئاژه‌ڵانی بده‌ن. ئه‌و ڕووداوه‌ش ساڵی (277ز) ئه‌نجام درا. ئه‌مه‌و جگه‌ له‌ چه‌ندین هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌ی تر، كه‌ له‌لایه‌ن چه‌ندین سه‌رۆك هۆز و سه‌رۆك خێڵی كورده‌وه‌ ئه‌نجام دران، كاتێك ناوچه‌كه‌ و هۆز و خێڵه‌كانیان خسته‌ خزمه‌تی بنه‌ماڵه‌ و ده‌وڵه‌تی ساسانییه‌وه‌.


له ‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، ئه‌گه‌ر به‌شێك له‌ كۆمه‌ڵگای كوردی ئه‌و تۆمارانه‌ى سه‌ره‌وه‌ به‌ كاری خیانه‌تكاری نه‌زانن، به‌هۆی ئه‌وه‌ی خزمه‌ت به‌ ده‌وڵه‌تى ساسانی و ئایینى زه‌رده‌شتی كراوه‌، ئه‌وا هاوكاری و پشتیوانیی چه‌ندین سه‌رۆك خێڵ و سه‌روك هۆز و كه‌سایه‌تیی كورد بۆ سوپای عه‌ره‌بی ئیسلامی و واڵاكردنی خاك و ده‌روازه‌ی گوند و شاره‌كانیان بۆ ئه‌و سوپایه‌ و ده‌وڵه‌تى خه‌لافه‌تی ڕاشدی و پشتكردنه‌ ده‌وڵه‌تى ساسانی، به‌شێكه‌ له‌ خیانه‌تی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانیی ئه‌وان، كه‌ له‌به‌ر زۆریی ناوه‌كان، شوێنی تۆماریمان نییه‌.

 

سه‌رچاوه‌كانی ئه‌م باسه‌:
1..حمدالله‌ مستوفی القزوینی: تاریخ گزیده‌.
2.ارپر كریستنسن: ایران فی عهد الساسانیین.
2.د.كه‌یوان ئازاد ئه‌نوه‌ر: مێژووی ئیمپراتۆڕی ساسانی.