نوێنەرایەتییەكانی هەرێمی كوردستان لە دەرەوە چۆن کاراتر دەکرێن؟

 

حکوومەتی هەرێمی كوردستان ئێستا 14 نوێنەرایەتیی لە دەرەوە هەیە، لە بەرانبەریشدا 27 كونسڵخانە و 10 نووسینگەی نوینەرایەتیی وڵاتانی بیانی لە هەولێر هەن. ئەمە دەرخەری ئەوەیە كە لەلایەک وڵاتانی دنیا بایەخی تایبەت بە هەرێمی كوردستان دەدەن و لە لایەکی دی ئەوە دەگەیەنێت کە باشووری كوردستان بووەتە تروسكایی هیوا نەك بۆ كوردانی باشوور بەتەنێ، بەڵكوو بۆ تەواوی كوردزبان و کوردستانیان لە دنیادا.


پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لە دنیای ئێستادا رۆڵی ئێجگار گرنگ دەبینن، تا ئاستێك كاریگەریی لەسەر گەورەترین ناوەندی بڕیار كە ئەنجومەنی ئاسایش، یان كۆشكی سپی یان یەكێتیی ئەوروپایە دادەنێن، دەیان بابەت هەن بایەخی ئەم پەیوەندییانەمان بۆ روون دەکەنەوە، بۆ نموونە ناساندنی قودس وەك پایتەختی ئیسرائیل لەلایەن ئەمەریكاوە، یان دان نەنان بە تیرۆركردنی خاشوقجی لەلایەن سەرۆكی ئەمەریكا و... هتد.


هەموو ئەوانەی وا دەكەن پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان كاریگەرییان لەسەر ناوەندەكانی بڕیاری نێودەوڵەتی هەبێت، لەپاڵ دروستكردنی بەرژەوەندیی هاوبەش كە زیاتر دیوە ئابوورییەكەی كاریگەری دادەنێت هاوشانی پرسەكانی پێوەند بە جیۆسیاسی و جیۆگرافی، یەكێكی تر لەو فاکتەرانەی كاریگەریی زۆریان لەسەر پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان هەیە لە دنیای ئێستادا لۆبی كردنە، بەتایبەت لە ئەمەریكا و یەكێتیی ئەوروپا، بۆ ئەمەش وڵاتان ساڵانە ملیۆنان دۆلار بۆ ئەم پرسە خەرج دەكەن.


سیاسەتی هەندێک لە وڵاتان کە بە کلیلی لۆبی ناسراون وەک گرووپە سوودمەندەکان بۆ بەدەستهێنانی ئامانجەکانی خۆیان بەردەوام هەوڵ دەدەن بۆ ڕێگرتن لەو بڕیارانەی کە دژیانن و کاریش بۆ پێچەوانەکەی ئەکەن تا پرۆژەکانیان بە هەند وەربگیرێ، ئێوە تەماشا کەن زۆرینەی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست چاویان لەوەیە لۆبیان لە ئەمەریكا لە ئاستی لۆبیی ئیسرائیلیدا بێت كە زۆر بەناوبانگ و كاریگەرە، یان لە ئاستی توركیا یانیش ئێستای سعوودیە بێت.


بەگوێرەی بڕگەی سێیەمی مادەی 121ی دەستووری عێراق لە پرسی باڵوێزخانە و پاشكۆكانی، هەرێمی كوردستان مافی كردنەوەی نووسینگە و نوێنەرایەتیی هەیە لەو باڵوێزخانانە، لێ مەخابن لە 2005ەوە تا ئێستا هەرێمی كوردستان هەوڵی نەداوە هیچ سوودێك لەم مادە دەستوورییەی عێراق وەربگرێت و پاشكۆ لەناو باڵوێزخانەكانی عێراق لە دەرەوە بكاتەوە.


ئەگەرچی حکوومەتی هەرێمی کوردستان توانیویەتی چەند نوێنەرایەتییەك بكاتەوە كە بە هەمان شێوە دەستووری عێراق رێگەی پێ داوە، بەڵام پرسیارە سەرەكییەكە لێرەدا ئەمەیە: ئایا تا چەند ئەو نوێنەرایەتیانە سوودیان بە كوردستان گەیاندووە؟


بەو پێیەی چەند ساڵێک نوێنەری یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان بووم لە بەلجیكا و وڵاتانی ئەوروپی، لە نزیكەوە ئاگاداری كاری ئەو نوێنەرایەتییانە هەم، ئەوەیشی لەم نووسینەدا مەبەستمە قسەی لەسەر بكەم، خستنەڕووی روانگەی خۆمە لەبارەی باشتركردنی كاری ئەو نوێنەرایەتییانە لە چوارچێوەیەكی رێكخراودا بۆ بەرژەوەندیی کوردستان، نەك قسەكردن لەسەر خودی ئەو کەسانەی وەك نوێنەر دانراون.


بەو پێیەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دنیا بەگشتی بە قۆناغێكی نوێدا تێ دەپەڕن، لەلایەك قەیرانی ئابووریی جیهانی قسەی لەسەر دەكرێت كە ساڵی 2019 وەك شارەزایانی ئابووری پێشبینیی بۆ دەکەن، ساڵی پەکكەوتن و سستبوونی جووڵەی ئابوورییە لە دنیادا، بە دیوە سیاسییەكەشی لە ئاستی دنیا و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست گۆڕانكاریی گەورە بەڕێوەیە، لەم گۆڕانكارییانەشدا، عێراق ئەگەر چەقی گۆڕانكارییەكان نەبێت ئەوا چاوی زۆری لەسەرە، بەتایبەت پرسی دووبارە گەڕانەوەی داعش یان دروستبوونی گرووپێکی هاوشێوەی داعش. لە كۆی هەموو ئەوانەی لە دنیادا دەگوزەرێت هەرێمی كوردستانیش بەدەر نییە لە رووداو و گۆڕانکارییەکان، لە لایەکەوە لەسەر نەخشەی دنیای وزەیە، لە لایەکی دیکەشەوە، هێزێكی سەرەكیی تێكشكێنەری تیرۆر و داعش بووە.


لەم هەموو رووداوانەدا، ئەوەی روونە كە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان كاریگەرییان لەسەر رووداوەكان هەیە، رەنگە جۆر و قەبارەی ئەو پەیوەندییانە كاریگەرییەكانی هێندە زۆر بن ئاراستەی رووداوەكان بگۆڕن، بە جۆرێك قەبارەی هێزی ئەو وڵاتە ئاراستەی رووداوەكان بۆ بەرژەوەندیی خۆی دەقۆزێتەوە و سوودی لێ وەردەگرێت.


ئەگەرچی هەرێمی كوردستان لەم ئاستەدا نییە، بەڵام دەتوانێت سوود لە پاشكۆكانی باڵوێزخانەکانی عێراق و كونسوڵخانەی وڵاتانی بیانی لە كوردستان یان نوێنەرایەتییەكانی كوردستان لە دەرەوە بەتایبەت ئەوروپا و بەلجیكا بەو پێیەی بارەگای یەكێتی ئەوروپا و پەرلەمانی ئەوروپی و ناتۆی لێیە، وەربگرێت، لەوانە پرسی سیاسی و جڤاكی و كولتووری و هونەری، یان دیوە ئابووری و كشتوكاڵییەكان و پیشەسازیی بچووك و مامناوەند كە هانی كۆمپانیا ئەوروپییەكان بدات یان لینكی پەیوەندی لەنێوان ئەوان و كۆمپانیاكانی كوردستان و حكوومەتی هەرێمی كوردستان سەرلەنوێ دروست بكات، بەو پێیەی کە دروستبوونی دەوڵەتی خەلافەت (داعش) لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست داگیرکردنی چەندین شار لە عێراق و سووریا هۆکاری سەرەکیی دابڕانی سەکتەری ئابووری بوو.


هەروەها نوێنەرایتیەکان پردێک دەبن لەنێوان ئەو پەیوەندییانە و تێكەڵبوون لەگەڵ كۆمەڵگەی ئەوروپی و دەرەوە، هەنگاوێكی زۆر ئەرێنی دەبێت، بەو پێیەی دواجار هەر تاكەكانی ئەو كۆمەڵگەیەن لە دامەزراوەكانی دەوڵەتدا پۆست وەردەگرن و دەبنە خاوەن بڕیار، بۆیە پەیوەندیی جڤاكی و ئەكادیمی و رێكخراوەیی و كولتووری و رۆشنبیری، بەها و گرنگییان كەمتر نییە لە پەیوەندیی سیاسی و ئابووری، بەتایبەت بۆ هەرێمی كوردستان كە قەوارەیە بەڵام دەوڵەت نییە.


ئەگەر بەگشتی سەرنج بدەین، نوێنەرایەتییەكانی هەرێمی كوردستان لە دەرەوە، لە پرسی ریفراندۆم كە پرسێكی ئێجگار چارەنووسساز بوو بۆ كوردستان، وەك ئەوەی چاوەڕوان دەكرا رۆڵ و كاریگەرییان نەبوو لە جوڵاندنی رای گشتی و میدیای ئەوروپی و ناوەندەكانی بڕیار لە لە وڵاتانی ئەوروپا، ئەنجامە نەخوازراوەکانی ئەو پرسە گرنگە، بەشێکی دەگەڕێنمەوە بۆ لاوازیی نوێنەرایتییەکانی حکوومەتی هەرێمی کوردستان بەگشتی. کێشەیەکی تری دیاری ئەو نوینەرایەتییانە ئەوەیە کە بەشێک لەو نوێنەرایەتییانەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە دەرەوە وەك نوێنەرایەتییەکی بازرگانی تۆمار كراون، ئەمەش بووەتە مایەی ئەوەی کە زۆر جار لەلایەن وڵاتانەوە وەک نوێنەراتیی دیبلۆماسی لێیان نەڕوانن، وەک دەشبیستین گەلێ جار ئەم خاڵە لێرە و لەوێ وەک کارتێکی فشار دژ بە نوێنەرایتیەکان بەکار دێنن تا وەک ئۆفیسێکی بازرگانی هەژمار بکرێن نەک نوێنەرایەتیی دیپلۆماتی.


لە بەشی دووەمی وتارەكەمدا لەبارەی پەیوەندییەكانی هەرێمی كوردستان و نوێنەرایەتییەكانی، هەوڵ دەدەم تیشك بخەمە سەر چوارچێوە یاساییەكەی كە پێویستە لە كابینەی نوێی حكوومەتی هەرێمی كوردستان چی بكرێت و هەروەها روونکردنەوەی ئەو کارانەی کە دەبێ ئەو نوێنەرایەتییانە بیکەن بۆ نەکراون.