له‌ به‌ره‌به‌یانی مێژووە‌وه‌ تا 16ی ئۆكتۆبه‌ر

خیانه‌ت له‌ مێژووى كورددا - 7

خیانه‌ت له‌ سه‌رده‌می ده‌وڵه‌تى ئه‌شكانیدا


(ده‌وڵه‌تى ئه‌شكانى) ده‌وڵه‌تێكی ترى ئێرانی بوو، كه‌ ساڵى (247پ.ز) له‌سه‌ر ده‌ستى كه‌سایه‌تییه‌كی بنه‌ماڵه‌ی پارتی به‌ ناوی (ئه‌رشاك) له‌سه‌ر خاكی ئێران دامه‌زرا. دواى سه‌د ساڵیش له‌ ده‌سه‌ڵات، واته‌ له‌ ساڵى (150پ.ز) به‌ته‌واوی ده‌ستیان گه‌یشته‌ خاكی میسۆپۆتامیا، تا به‌ باكووری كوردستان ده‌گات، له‌پاڵ خاكی عێراقی عه‌ره‌بی و به‌شێكی خاكی شام. به‌وه‌ش ئه‌و ناوچانه‌یان یه‌ك له‌دوای یه‌ك له‌ژێر ده‌ستی یۆنانی و دواتر رۆمانه‌كان ده‌رهێنا.


ده‌ركه‌وتنی ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ش دوای یه‌كگرتنی (حه‌وت) تیره‌ی خێڵى پارسواى باكووری خۆرهه‌ڵاتی ده‌ریای خه‌زه‌ر هات، كاتێك (ئه‌رشاك)ى گه‌وره‌ی یه‌كێك له‌و تیرانه‌، ڕۆڵی له‌ یه‌كخستن و سه‌ركردایه‌تیكردنیاندا بینى. به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ دوای زنجیره‌یه‌ك شاڵاوی سه‌ربازی، توانیان یۆنانییه‌كان له‌سه‌ر خاكه‌كه‌یان ده‌ربكه‌ن و ده‌وڵه‌تێكی خۆماڵى به‌هێز له‌سه‌ر خاكی خۆیان دروست بكه‌ن. نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌، به‌ڵكوو دواتر توانییان ده‌ستیان بگاته‌ خاك و ناوچه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی بنه‌ماڵه‌یان. هه‌ر بۆیه‌ له‌نێوان ساڵانی (247پ.ز) تا ساڵی (224ز)، وه‌ك یه‌كێك له‌ زلهێزه‌كانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و جیهانی كۆن ده‌ركه‌وتن و ناسران. ئه‌م وتانه‌ی ئێمه‌ش بۆ ئه‌وه‌یه‌، تا به‌ به‌راورد به‌و ده‌وڵه‌ته‌، ئه‌وه‌ ڕه‌خنه‌یه‌ له‌ (كورد) بگرین، كه‌ ئه‌گه‌ر كه‌سایه‌تییه‌كى وه‌ك (ئه‌رشاك) توانیبێتی (حه‌وت) تیره‌ی خێڵه‌كه‌ی له‌ یه‌كێتییه‌كی خێڵه‌كیدا ڕێك بخات و ده‌وڵه‌تێكی به‌هێز و گه‌وره‌یان بۆ دروست بكات، ئه‌ى بۆ كورد و كه‌سایه‌تییه‌كی كوردى ئه‌و قۆناغه‌ مێژووییه‌، له‌نێو سه‌دان كه‌سایه‌تی و سه‌رۆك خێڵ و سه‌رۆك هۆز و خاوه‌ن موڵكدا، نه‌یتوانی كارێكى هاوشێوه‌ی وا بكات؟ نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌، به‌ڵكوو له‌بری ئه‌وه‌ی ببنه‌ خاوه‌نی هێزی سیاسیی خۆیان له‌ ناوچه‌ و هه‌رێمه‌ كوردنشینه‌كاندا، بوونه‌ والی و فه‌رمانبه‌ری ده‌وڵه‌تى ئه‌شكانی؟ له‌وانه‌ش مه‌ترسیدارتر ئه‌وه‌ بوو، كه‌ ئه‌گه‌ر كه‌سایه‌تییه‌كی كورد نه‌یتوانیبێت هاوشێوه‌ی (ئه‌رشاك) ده‌وڵه‌تێك بۆ خۆیان دروست بكات، ئه‌ى بۆ چه‌ند تاكێكیان خیانه‌تیان له‌ خاك و نه‌ته‌وه‌كه‌ی خۆیان كرد؟ واته‌ وه‌كوو ئه‌وه‌ی كارێكى باشیان پێ نه‌كرا، بۆ تاوانێكیان ئه‌نجام دا و ناوى خۆیان و تۆمارێكى مێژووى كوردیان به‌دناو كرد؟ ئه‌وه‌ش له‌كاتێكدا بوو، كه‌ سیسته‌می ده‌سه‌ڵاتی ئه‌شكانییه‌كان لامه‌ركه‌زی بوو. هه‌روه‌ها خاكی كوردستان وه‌ك سه‌رده‌می ده‌وڵه‌تى هه‌خامنشی بۆ (چوار) ویلایه‌تی ده‌وڵه‌تى ئه‌شكانى دابه‌ش كرابوو، كه‌ ویلایه‌ته‌كانی (میدیا، ئه‌دیابێنێ، كۆردۆوێنێ، ئاوسروێنێ) بوون. ئه‌وه‌ش به‌و مانایه‌ بوو، كه‌ زه‌مینه‌ی سه‌ربه‌خۆیی له‌م قۆناغه‌دا له‌بارتر بوو تا سه‌رده‌مه‌كه‌ی پێشوو، چونكه‌ ئه‌وكات ده‌سه‌ڵات ناوه‌ندی بوو و ده‌سه‌ڵاتى ناوچه‌ و ویلایه‌ته‌كان كه‌م بوو، له‌كاتێكدا له‌و قۆناغه‌دا ده‌سه‌ڵاتی ناوچه‌ و ویلایه‌ته‌كان زۆر و كراوه‌ بوون. ئه‌مه‌و جگه‌ له‌وه‌ی به‌شێك له‌ فه‌رمانڕه‌وای ویلایه‌ت و ئوستان و شاره‌كان له‌و ویلایه‌تانه‌ كورد بوون، به‌ڵام له‌بری ئه‌وه‌ى له‌پێناو به‌رژه‌وه‌ندیی گشتی و نه‌ته‌وه‌كه‌یان كار بكه‌ن، هه‌وڵه‌كانیان بۆ قایمكردنی هێز و ده‌سه‌ڵاتى خۆیان له‌ناو ده‌وڵه‌ته‌كه‌دا چڕ كرده‌وه‌. له‌م پێناوه‌شدا به‌شێك له‌وان كه‌وتنه‌ پیلانگێڕى له‌ دژی به‌رامبه‌ره‌كانیان، تا به‌هۆی لێدانی كه‌سایه‌تیی ئه‌وان و ناشیرینكردنی پێگه‌ و كه‌سایه‌تییان، وا له‌ به‌رپرسانی ده‌وڵه‌ت بگه‌یه‌نن، كه‌ ئه‌وان دڵسۆز و پارێزه‌ری بنه‌ماڵه‌ و ده‌وڵه‌تى ئه‌شكانی نین، به‌ڵكوو خۆیان دڵسۆز و پشتیوان و ملكه‌چی ده‌وڵه‌ت و بنه‌ماڵه‌ی ئه‌شكانین! ئه‌و تێڕوانین و كارانه‌ش وای كرد له‌نێو خۆیاندا ببنه‌ نه‌یاری یه‌ك و هه‌ر ناوچه‌ و ویلایه‌ته‌ سه‌رۆك خێڵ و سه‌رۆك هۆزه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی تایبه‌تی خۆیان كار بكه‌ن، نه‌ك به‌رژه‌وه‌ندیی گشتى. وه‌ك ئه‌وه‌ی (ئیگاردۆم)ى والیى ویلایه‌تی (ئاوسروێنێ) بۆ لێدانی والى ویلایه‌تی (ئه‌دیابێنێ)، كه‌ له‌ ئه‌شكانییه‌كانه‌وه‌ نزیك بوو، چووه‌ پاڵ ڕۆمه‌كان و پشتیوانیی له‌ (كراسۆس)ى فه‌رمانده‌ی سوپای ڕۆمه‌كان كرد بۆ ئه‌و كاره‌. ئه‌وه‌ش له‌ ساڵی (54پ.ز) و له‌ سه‌رده‌می (ئاردی دووه‌م/54−37پ.ز)ى پادشای ئه‌شكانى ڕووی دا. ته‌نانه‌ت ڕۆمه‌كان به‌ هاوكاریی ئه‌م والییه‌ كورده‌، نه‌ك شاری (ئه‌ربێل) هه‌ولێر ئێستایان داگیر كرد، به‌ڵكوو ده‌ستیان گه‌یشته‌ پایته‌ختی ئه‌شكانییه‌كان له‌ ته‌یسه‌فۆن. پرسیاری سه‌ره‌كیی ئه‌م كاره‌ خیانه‌تكارانه‌ی (ئیگاردۆم)یش ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و والییه‌كی ده‌وڵه‌تى ئه‌شكانى بووبێت و پێشتر خاك و داهاتی ناوچه‌كه‌ى خستبێته‌ خزمه‌تی ئه‌شكانییه‌وه‌، بۆ كاتێك له‌وان هه‌ڵگه‌ڕایه‌وه‌ و چووه‌ پاڵ نه‌یاره‌كه‌ی پێشووی و نه‌یاری ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی، ئه‌و كاره‌ی بۆ سه‌ربه‌خۆیی خۆی و ویلایه‌ته‌كه‌ی نه‌كرد؟ یان بۆ له‌پێناو لێدانی هاوتاكه‌ى، چووه‌ پاڵ دوژمنه‌كه‌ی پێشووى؟ ئه‌وانه‌ كۆمه‌ڵه‌ پرسیارێكی مێژوویین، تا ئێستاش درێژه‌یان هه‌یه‌! واته‌ ئه‌و تاوانه‌ی هه‌ندێك له‌ سه‌رۆك خێڵ و هۆز و تیره‌كانى وه‌ك (ئیگاردۆم) ئه‌نجامیان دا، جگه‌ له‌ زیان بۆ پێگه‌ی خۆیان و خاكه‌كه‌یان، هیچی بۆ به‌جێ نه‌هێشتن، چونكه‌ جگه‌ له‌وه‌ی خۆیانی پێ به‌دناو بوون، زیاتر ته‌مه‌نی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌یان درێژ كرده‌وه‌، كه‌ نزیكه‌ی (471) ساڵى خایاند.

 

سه‌رچاوه‌كانی ئه‌م باسه‌:
به‌ زمانى فارسی:
1. ن. و. پیكولوسكایا دیگران: ایران از دوران باستان تاپایان سده‌ هجدهم، ترجمه‌: كریم كشاورز.
2. د.عبدالله رازی: تاریخ كامل أیران-أز تاسیس سلسله‌ ماد تا أنقراض قاجاریه‌.
به‌ زمانی عه‌ره‌بی:
1.د.جمال رشید احمد و د.فوزى رشید: تاریخ الكرد القدیم.
2.د. حسن كریم الجاف: الوجیز فی تاریخ ایران-دراسه‌ فی تاریخ السیاسی من التاریخ الاسطوري الی نهایة الطاهرین−الجز‌ء الاول.