زه‌رده‌شت وه‌ها دوا كتێبێك بۆ هه‌موو كه‌سێك و بۆ هیچ كه‌سیش

 

دواجار خوێنه‌ری كورد ده‌توانێ ئینجیلی پێنجه‌م به‌ زمانی كوردی بخوێنێته‌وه‌، كتێبی (زه‌رده‌شت وه‌ها دوا)ی نیچه‌، له‌و كتێبانه‌یه‌ نیچه‌ پێی گوتووه‌ "ئنجیلی پێنجه‌م"، جگه‌ له‌مه‌ش، ناوی كتێبی سه‌ده‌شی لێ نراوه‌. واته‌ له‌ سه‌ده‌یه‌كدا كاریگه‌ریی ئه‌م كتێبه‌ ته‌واو نابێت. نیچه‌ له‌ نووسینی ئه‌م كتێبه‌دا هه‌موو وزه‌ و توانای خۆی به‌كارهێنا، ئه‌و ئه‌م كتێبه‌ی به‌ خوێنی خۆی نووسی، رێك پێهه‌ڵگری ئه‌و رسته‌یه‌ی خۆی بوو، كه‌ نووسیبووی: "ئه‌و نووسینه‌ی به‌ خوێن ده‌نووسرێ نرخی هه‌یه‌، سیمبولی ژیانه‌وه‌یه‌". ئه‌م كتێبه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی بازدانێكی گه‌وره‌بوو له‌ ژیانی نیچه‌دا، هه‌روه‌ها چه‌ندین زاراوه‌ی نوێی هێنایه‌ نێو فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌ڵمانییه‌وه‌، ئه‌و له‌ژێر كاریگه‌ریی فه‌یله‌سوفی یۆنانی، به‌تایبه‌ت هیراقلیتس كه‌ بڕوای وابوو ئاگر جه‌وهه‌ری یه‌كه‌مه‌ و له‌وێوه‌ گه‌ردوون دامه‌زراوه‌ و گۆڕانیش شتێكی به‌رده‌وامه‌ و له‌ژێر كاریگه‌ریی شۆپنهاوه‌ری ره‌شبین، گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ حیكمه‌تی زه‌رده‌شت كتێبی "زه‌رده‌شت وه‌ها دوا"ی نووسی. ئه‌م كتێبه‌ له‌سه‌ر دوو خاڵی زۆر گرنگ راده‌وه‌ستێ، كه‌ ئه‌وانیش (گه‌ڕانه‌وه‌ی هه‌تاهه‌تایی) و (باڵایی) بوو، نیچه‌ گه‌یشتن به‌م خاڵانه‌ ده‌به‌ستێتەوە به‌ كۆنترۆڵكردنی نه‌فسه‌وه‌، پێی وایه‌ مرۆڤ به‌ كۆنترۆڵكردنی نه‌فس ده‌گاته‌ سه‌لماندنی خۆی. هزر و فه‌لسه‌فه‌ی نیچه‌ سه‌رتاپای له‌م كتێبه‌دا كورت كراوه‌ته‌وه‌. ده‌بێ ئاماژه‌ش به‌وه‌ بكه‌ین، كه‌ گۆڕانێكی گه‌وره‌ی له‌نێو بنیاتی فه‌لسه‌فەی ئه‌ڵمانیدا دروست كرد، ئه‌و توانی مرۆڤایه‌تی له‌ مۆدێرنه‌وه‌ بۆ پاش مۆدێرنیزم بگوازێته‌وه‌. هه‌روه‌ها به‌ وروژاندنی زاراوه‌ی مرۆڤی باڵا، گوتاری نوێ و به‌های نوێی هێنایه‌ نێو فه‌لسه‌فه‌وه‌، جگه‌ له‌وه‌ش بۆچوونه‌كانی له‌مه‌ڕ زانست و رۆح و ژن و جه‌سته‌ بوونه‌ مایه‌ی سه‌رنجی خوێنه‌رانی ئه‌و كاته‌. ئه‌و پرسیاره‌ی له‌مه‌ڕ ئه‌م كتێبه‌ ده‌كرێ ئه‌وه‌یه‌، بۆچی كه‌سایه‌تیی زه‌رده‌شت بووه‌تە ناونیشانی ناوه‌ڕۆكی كتێبه‌كه‌ی نیچه‌؟ چ په‌یوه‌ندییه‌ك هه‌یه‌ له‌نێوان نیچه‌ و زه‌رده‌شت، پێم وایه‌ بیری ئاگر و گۆڕان و بازنه‌ی به‌رده‌وامیبوون وای له‌ نیچه‌ كرد روو بكاته‌ زه‌رده‌شت و هیراقلیتس. بێ گومان نیچه‌ یه‌كێك بوو له‌و كه‌سانه‌ی بڕوای وابووه‌ مرۆڤ له‌ رێگای ئیراده‌ی خۆیه‌وه‌، كردار و زمان و بیركردنه‌وه‌وه‌ ده‌گۆڕێت، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م په‌یامه‌ی خۆی بگه‌یەنێت به‌ دوای سیمبولی مێژوویدا، گه‌ڕا له‌ناو هه‌موو ئایینه‌كان كه‌سایەتیی زه‌رده‌شت نزیك بوو له‌ بیروبۆچوونه‌كانی ئه‌و، له‌ ئایین و كاره‌كته‌ری ئه‌ودا چه‌ند شتێك هه‌بووە وه‌ك، ئیراده‌ی گۆڕین و به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی مرۆڤ بۆ باڵاترین خاڵ، هه‌روه‌ها دوالیزمی چاكه‌ و خراپه‌، به‌ڵام نیچه‌ ویستی له‌سه‌ر وێنه‌ دێرینه‌كه‌ی زه‌رده‌شت، زه‌رده‌شتێكی تر بۆ خۆی بخوڵقێنێـت، بۆیه‌ زه‌رده‌شته‌كه‌ی ئه‌م بانگه‌شه‌ی بۆ ئه‌مه‌كداریی بۆ زه‌وی و ژیان كرد. دیاره‌ وشه‌ی (ئه‌به‌ر مێنس .. یان مرۆڤی باڵا .. یان سوپه‌رمان) گه‌ڕانه‌ به‌دوای مرۆڤێك له‌ مرۆڤه‌كانی پێش خۆی باڵاتر و باشتر بێت، واته‌ بیرۆكه‌كه‌ فه‌نتازیانه‌ و مه‌زنی و بێوێنه‌یی نییه‌، كه‌ له‌ زۆر له‌ نووسینه‌كاندا وێنا ده‌كرێ، به‌ڵكوو مه‌به‌ست خوڵقاندنی مرۆڤێكه‌ بتوانێ دنیا بگۆڕێ، نه‌ترس بێت و بوێریی تێدا بێت. ئازاد به‌رزنجیی وه‌رگێڕی به‌توانا و به‌سه‌لیقه‌، له‌ پێشه‌كیی كتێبه‌كه‌یدا ئه‌م زاراوه‌ی به‌م شێوه‌یه‌ شی كردووەته‌وه‌: "مرۆڤی باڵا بووه‌ مایه‌ی به‌دحاڵیبوونێكی زۆر. بۆیه‌ هه‌ر زوو نیچه‌ رای گه‌یاند، مرۆڤی باڵا له‌سه‌ر زه‌وی نه‌هاتووه‌ته‌ دی“. مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ نییه‌، كه‌ مرۆڤی باڵا له‌ ئاكامی په‌ره‌سه‌ندنی بایۆلۆجییه‌وه‌ دروست ده‌بێت، به‌ بڕوای ئەو، مرۆڤی ئێستا پردێكه‌ له‌نێوان ئه‌و مرۆڤه‌ی كه‌ وه‌ك مه‌یموون بووه‌ و هه‌روه‌ها مرۆڤی باڵادا. بۆیه‌ مرۆڤی باڵا داهێنه‌رێكی گه‌وره‌شه‌". جگه‌ له‌مانه‌ش له‌میانه‌ی ئه‌م كتێبه‌وه‌ تێده‌گه‌ین، كه‌ (مه‌رگی خودا، ئیراده‌ی هێز، گه‌ڕانه‌وه‌ی هه‌تاهه‌تایی) چییه‌ و چۆن له‌نێو بیروهزری نیچه‌دا كاریان كردووه‌. هه‌روه‌ها نیچه‌ بڕوای وابوو ده‌بێ به‌ بوێرییه‌وه‌ رووبه‌ڕووی ترسناكییه‌كان ببینه‌وه‌، ده‌بینین لای هیگل مێژوو لۆجیك ده‌ستنیشانی رێڕه‌وه‌كه‌ی ده‌كات، كه‌چی نیچه‌ له‌ روانگه‌ی هێزه‌وه‌ سه‌یری ره‌وشت ده‌كات، لێره‌ش چه‌ندین جار ئه‌و چه‌مكه‌ له‌م كتێبه‌دا هاتووه‌، نیتشه‌ بڕوای به‌ سیسته‌می مۆراڵی نه‌بوو، بۆ نموونه‌ لای هیگل تا ئه‌و زه‌مه‌نه‌ش فه‌لسه‌فه‌ی گه‌شبینیی لۆجیكی زاڵ بووە، كه‌چی نیتشه‌ له‌میانه‌ی گه‌ڕانی بۆ مێژووی ململانێ، ره‌شبینییه‌كی سه‌یری هێنایه‌ نێو فه‌لسه‌فه‌وه‌“.


ئه‌م كتێبه‌ به‌ چه‌كێكی قورسه‌وە ده‌كه‌وێته‌ وێزه‌ی هه‌موو ئه‌و به‌ها كۆن و بیروباوه‌ڕانه‌ی بوونه‌ كۆت و پێوه‌ند بۆ مرۆڤه‌كان و بوونه‌ مایه‌ی كۆیلایه‌تی. زه‌رده‌شته‌كه‌ی نیچه‌ وه‌ك زه‌رده‌شتی پێغه‌مبه‌ر بڕوای به‌ چاكه‌ و خراپه‌ی ره‌ها نه‌بوو، بۆیه‌ لای نیچه‌، مرۆڤ جگه‌ له‌م بوونه‌ی سه‌ر زه‌وی، كه‌ له‌ جه‌سته‌یه‌كدا به‌رجه‌سته‌ بووه‌، بوونێكی تر شك نابات، ئه‌و ده‌ڵێ، ئه‌و خوایه‌ی هاته‌ سه‌ر زه‌وی و مرۆڤ كوشتی، جارێكی تر هه‌ڵناسێته‌وه‌، هه‌ر بۆیه‌ تێرمی (مردنی خوا)ی داهێنا. ئه‌م تێرمه‌ له‌سه‌ره‌تای كتێبه‌كه‌ و له‌ به‌شی یه‌كه‌م له‌سه‌ر زاری زه‌رده‌شت ده‌بیسترێ، كاتێ له‌ چیا دێته‌ خواره‌و و به‌ره‌و نێو خه‌ڵكی ده‌ڕوات تا په‌یامه‌كه‌ی بگه‌یه‌نێت. ئایا مه‌به‌ستی نیچه‌ لەو‌ خوا مردووه‌ چییه‌؟ ئه‌گه‌ر له‌و به‌شه‌ی تایبه‌ته‌ به‌م تێره‌مه‌ له‌ كتێبی (زه‌رده‌شت وه‌ها دوا) به‌دوایدا بگه‌ڕێین، ده‌بینین، لای نیچه‌ هیچ باسێك له‌سه‌ر بوون و نه‌بوونی خوادا نییه‌. ئه‌وه‌ی ئه‌و باسی ده‌كات ئه‌وه‌یه‌، كه‌ له‌ جیهانی سه‌بجێكتی خوایه‌كمان نییه‌، پیاوچاكان جاران كه‌ سه‌رقاڵی خواپه‌رستی بوون، خۆیان له‌به‌رده‌م باری ته‌عالادا ده‌بینی، به‌ڵام ئێمه‌ ئێسته‌ به‌و جۆره‌ ناژین، كه‌ له‌ حزووری باری ته‌عالاداین، بۆیه‌ خوا له‌ ده‌روونی ئێمه‌ی مرۆڤدا مردووه‌. بیرۆكه‌یه‌كی تری نێو كتێبه‌كه‌ زیاتر به‌ وه‌عزه‌ چیرۆكئامێزه‌كانیدا شۆڕ ده‌بێته‌وه‌ بۆ ئاستی قووڵی بیركردنه‌وه‌ و هه‌ڵدانه‌وه‌ی نهێنییه‌كانی ناخی مرۆڤ له‌باره‌ی (گۆڕانكاره‌ عه‌قڵییه‌كان)، هه‌روه‌ها باس له‌ سێ قۆناغ له‌ گۆڕانكارییه‌كانی عه‌قڵ ده‌كات، كه‌ ئه‌مانه‌شی شوبهاندووه‌ به‌ قۆناغه‌كانی: حوشتر، شێر، منداڵ. واته‌ عه‌قڵی یه‌كه‌م عه‌قڵی حوشتر، عه‌قڵی هه‌ڵگری قورسترین بیره‌ و كۆڵێكی له‌سه‌ر پشته‌ ده‌بێ بچێته‌ ژێر ئازاره‌كانییه‌وه‌، قۆناغی شێر قۆناغی عه‌قڵی ره‌خنه‌ییه‌، دوا قۆناغیش قۆناغی منداڵییه‌، له‌م قۆناغه‌دا مرۆڤ حه‌زی له‌ زاتی خۆیه‌تی و هه‌وڵ ده‌دات به‌ رێگای جۆراوجۆر حه‌زه‌كانی پڕ بكاته‌وه‌. هه‌روه‌ها له‌ كتێبه‌كه‌دا زۆر باسی تر ده‌بینین له‌سه‌ر ئاژه‌ڵ، هاوسه‌رگیری، ده‌سه‌ڵات، گه‌لان، نه‌خۆشی، پاكبوونه‌وه‌. وه‌ك گوتمان "زه‌رده‌شت وه‌ها دوا" كتێبێكه‌ بۆ هه‌موو كه‌سێ گه‌وره‌ و منداڵ، هۆشمه‌ند و بێهۆش، كۆكه‌ره‌وه‌ی زۆربه‌ی بیروبۆچوون و بیرۆكه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی فه‌لسه‌فه‌ی نیچه‌یه‌. دیاره‌ ئینجیلی پێنجه‌م به‌و جۆره‌ی كه‌ نیچه‌ خۆی ناوی لێ ناوه‌، هه‌وڵی باسكردنی زۆر بابه‌تی گرنگی ژیان و بیر و فه‌لسه‌فه‌ ده‌دات، له‌وانه‌ فه‌لسه‌فه‌ی مۆرال، له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ زۆر وه‌ستاوه‌، نیچه‌ پێی وایه‌ ئیراده‌ ده‌ستنیشانی ئاراسته‌ی ژیان ده‌كات، بۆیه‌ داوامان لێ ده‌كات چاكه‌ بكه‌ین، چاكه‌ بكه‌ و بیده‌ بەده‌م ئاوه‌وه‌، ئه‌وه‌ی چاكه‌ ده‌كات چاوه‌ڕوانی پاداشت ناكات، له‌به‌رئه‌وه‌ی چاكه‌ خۆی پاداشته‌. ئه‌و پێی وایه‌ چاكه‌ و خراپه‌ دوو شتی رێژه‌یین و موتڵه‌ق نین. بۆ چاكه‌ی مه‌زن خراپه‌ی مه‌زن پێویسته‌. برتراند راسڵ له‌باره‌ی بۆچوونی نیچه‌ له‌مه‌ڕ ئایین نووسیویه‌تی: “نیچه‌ ناڕازه‌یی خۆی به‌رامبه‌ر به‌ ئایینی مه‌سیحی پیشان دا، هه‌روه‌ها به‌ هۆكاری دروستبوونی (ره‌وشتی كۆیله‌)ی دانا". دواجار ده‌بێ ئه‌وه‌ بگوترێ، ئێمه‌ی كورد و كتێبخانه‌ی كورد له‌ بینینی ئه‌م هەموو كتێبه‌، زۆر دواكه‌وت. هه‌رچی زمانی دنیایه‌ ئه‌م كتێبه‌ی وه‌رگێڕاوه‌، لێره‌وه‌ ده‌بێ ئه‌وه‌ بگوترێ، وه‌رگێڕانی كارێكی ئاوه‌ها سه‌لیقه‌ی زمانه‌وانی و زانیاری و پاشخانی فه‌لسه‌فیی گه‌وره‌ی ده‌وێ و ئازاد به‌رزنجی وه‌ستایانه‌ توانیویەتی ئه‌م سیفه‌تانه‌ له‌میانه‌ی وه‌رگێڕانی ئه‌م كتێبه‌دا ره‌چاو بكات.

 

سه‌رچاوه‌:
فریدریش نیچه‌
زه‌رده‌شت وه‌ها دوا
كتێبێك بۆ هه‌موو كه‌سێك و بۆ هیچكه‌س
وه‌رگێڕان و پێشه‌كی: ئازاد به‌رزنجی
چاپی یه‌كه‌م 2018