خوێندنەوەی حیکمەتی ئیشراق - 52

گەڕانەوەی سوهرەوەردی بۆ ماڵە کوردییەکەی

با بگه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ر پڕۆژه‌ مه‌شرقییه‌كه‌ی ئیبن سینا و سه‌رنه‌كه‌وتنی و پڕۆژه‌ی حیكمه‌تی ئیشراقی سه‌ركه‌وتووی سوهره‌وه‌ردی كه‌ له‌ ئاوێته‌بوونی فه‌لسه‌فه‌ و سۆفیگه‌ریی داده‌مەزرێت.


ئاوێته‌بوونی ئه‌و دوو زانسته‌ به‌ یه‌كدی، بێ كاریگه‌ری و ئاكام نابێت له‌ باری بیركردنه‌وه‌ و جێبه‌جێكردندا، له‌سه‌ر ئاستی وریایی هۆشه‌كی و رۆحیدا و له‌ دامەزراندنی كارئه‌كته‌ر و بیركردنه‌وه‌ی ئیشراقیدا، به‌ واتای ئه‌وه‌ی پێش ئه‌وه‌ی حیكمه‌تی ئیشراق دابمەزرێت، پێویست بوو له‌ هه‌ردوو پڕۆژه‌ی ئیبن سینا و سوهره‌وه‌ردیدا كارئه‌كته‌ری ئیشراقی هه‌بێت. لێره‌دا جیاوازییه‌كی جه‌وهه‌ری له‌نێوان ئیبن سینا و سوهره‌وه‌ردی ده‌دۆزینه‌وه‌. ئیبن سینا پڕۆژه‌كه‌ی له‌سه‌ر ئاستی هزر ئیشراقییه‌، به‌ڵام خۆی وه‌ك كارئه‌كته‌ر ئیشراقی نییه‌. ئه‌گه‌ر سه‌رنج بده‌ین ئه‌و سیستمه‌ی ژیانی رۆشنبیری و سیاسی و دینی ئیبن سینا و سوهره‌وه‌ردی به‌ڕێوه‌ ده‌بات له‌ یه‌كدییه‌وه‌ نزیكن.


وه‌ك پێشووتریش ئاماژه‌مان به‌وه‌ دا به‌ گوته‌ی (محه‌مه‌د عابد ئه‌لجابری) كه‌ پڕۆژه‌كه‌ی ئیبن سینا له‌ بنه‌ڕه‌تدا سیاسی بوو و دواتر بۆ شاردنه‌وه‌ی ئه‌و ململانێیه‌ سیاسییه‌ به‌رگێكی فه‌لسه‌فیی كرده‌ به‌ر. واتا له‌ ناوه‌ڕۆكدا پڕۆژه‌كه‌ سیاسی بووه‌ و ئیشراقی نه‌بووه‌. مه‌شرقییه‌كه‌ی ئیبن سینا په‌رده‌پۆشی سیاسه‌ته‌ و ته‌نیا له‌ ئاستی هزردا ده‌مێنێته‌وه‌، كه‌چی ئه‌وه‌ی سوهره‌وه‌ردی ده‌بێته‌ پڕۆژه‌یه‌كی كه‌سی، كه‌سێكی زیندوو كه‌ كارئه‌كته‌رێكی ئیشراقی خه‌ڵق ده‌كات. واتا له‌و ئیشراقه‌دا له‌پێناو سیستم و باری دینی و سیاسی و رۆشنبیریدا به‌رگێك ناكاته‌ به‌ر ئیشراقه‌كه‌، به‌ڵكوو ئیشراقه‌كه‌ خۆی ده‌بێته‌ لادانی په‌رده‌كانی ئه‌و سیسته‌مه‌ و دیاریان ده‌دات، واتا ئیشراقه‌كه‌ له‌ سوهره‌وه‌ردی خۆی ده‌رده‌خات و له‌گه‌ڵ خۆیدا كارئه‌كته‌ری ئیشراقییانه‌ی ئه‌و دیاری ده‌دات كه‌ ئه‌وه‌ش یه‌كێكه‌ له‌ ئه‌ركه‌كانی ئه‌و حیكمه‌ته‌ كه‌ ئه‌ویش دیاریدانی كارئه‌كته‌ری سوهره‌وه‌ردییه‌. لێره‌دا رۆحی سوهره‌وه‌ردی یان دایمۆنی سوهره‌وه‌ردی به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ ئیشراق، له‌ ده‌ره‌وه‌ی نییه‌، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌و ئیشراقه‌ سوهره‌وه‌ردی ده‌باته‌ ده‌ره‌وه‌ی سیستمه‌كه‌، به‌ پێچه‌وانه‌ی ئیبن سینا كه‌ پڕۆژه‌كه‌ی ده‌یباته‌وه‌ نێو سیستمه‌كه‌ و پڕۆژه‌كه‌ی په‌رده‌پۆش ده‌كات، بۆیه‌ كاره‌كه‌ی سوهره‌وه‌ردی هه‌ر ته‌نیا كارێك نییه‌ هزری بێت و له‌ سیسته‌مێكی زمانیدا ده‌ریخات، به‌ڵكوو ده‌بێته‌ ئیشراقێك كه‌ له‌ واقیعدا بوونی خۆی ده‌رخات، بۆیه‌ (كه‌شفی) ئیشراقی سوهره‌وه‌ردی واقع ده‌پشكنێت نه‌ك زمان، ده‌به‌سترێته‌وه‌ به‌ كارئه‌كته‌ر و واقیعی خۆی، بۆیه‌شه‌ به‌و به‌ستنه‌وه‌یه‌ ژیانی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات چونكه‌ پڕۆژه‌ ئیشراقییه‌كه‌ی كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا پڕۆژه‌یه‌كی كارئه‌كته‌رییه‌ نه‌ك ته‌نیا هزر. ده‌بێته‌ خاوه‌ن زمانێك كه‌ بوون ده‌پشكنێت و بوونیشی پشكنی وێنه‌كانی ئه‌و بوونه‌ش ده‌پشكنێت كه‌ شه‌ریعه‌ت وه‌ك بت دروست ده‌كات و بۆ مانه‌وه‌ی خۆی پێویستی پێیه‌تی و بگره‌ چه‌كێكیشه‌ بۆ شه‌ڕه‌كانی له‌پێناو پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیدا، چونكه‌ كه‌ زمانێك ده‌توانێت بوون له‌ واقیعدا بپشكنێت و وێنه‌كان دیاری بدات، واتا هه‌قیقه‌ت ئاشكرا ده‌كات. ئه‌و هه‌قیقه‌ت ئاشكراكردنه‌ به‌ ئیشراقه‌وه‌ ده‌كرێت، بۆیه‌ سوهره‌وه‌ردیش ده‌بێته‌ شوانی ئه‌و ئیشراقه‌. شوانێك كه‌ ئیشراق و كارئه‌كته‌ری خۆی ده‌پارێزێت له‌پێناو هه‌قیقه‌تدا. پڕۆژه‌ ئیشراقییه‌كه‌ی سوهره‌وه‌ردی له‌وه‌دا جیاوازه‌ له‌ پڕۆژه‌ مه‌شرقییه‌كه‌ی ئیبن سینا.

 

٦-٤/ سوهره‌وه‌ردی فه‌لسه‌فه‌ و سۆفیگه‌ری

به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تاكانی سۆفیگه‌ری له‌ ئیسلامدا له‌وه‌ ده‌گه‌ین كه‌ سێ هۆكاری سه‌ره‌كی هه‌ن بۆ سه‌رهه‌ڵدانی سۆفیگه‌ری له‌ ئیسلامدا.


یه‌كه‌م- هۆكاری دینی: قورئان و فه‌رمووده‌كان له‌ زۆر شوێندا، په‌سنی ئاخیره‌ت ده‌ده‌ن و زه‌می دنیا ده‌كه‌ن، هانی خه‌ڵك ده‌ده‌ن كه‌ به‌ره‌و زوهد و په‌رستش و نه‌داری و گۆشه‌گیری بچن، پشت له‌ خۆشی و مادییاتی ژیان بكه‌ن تا له‌ دواڕۆژدا له‌ ئاگر رزگاریان ببێت. چه‌مكه‌كانی قه‌ناعه‌تكردن، پاكی و دڵسۆزی، مرۆڤ له‌ خودا نزیك ده‌كه‌نه‌وه‌، وا ده‌كه‌ن پشت له‌ زه‌خره‌فه‌ی دنیا بكات و چاوی له‌ خۆشیی ئاخیره‌ت بێت. به‌مه‌ش كۆمه‌ڵێك واتای روحی، ژیانی سۆفی ده‌پێچنه‌وه‌، به‌وه‌ی له‌ ناوه‌خۆیدا واتای تایبه‌ت بۆ سه‌بر، سه‌خاوه‌ت، حه‌یا، نوێژ، نزا و شه‌وق بۆ دیداری خودا دابنێت. ره‌وانی خۆی په‌روه‌رده‌ بكات و پاكی بكاته‌وه‌ له‌ پیسی و چڵكنی دووری بخاته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی بگاته‌ بڕوای ته‌واو و پله‌ی چاكه‌كار.


دووه‌م- هۆكاری سیاسی: ئه‌و ئاشووبه‌ سیاسییه‌ی سه‌ره‌تای ئیسلام دروستی كرد، به‌ شه‌ڕ و فیتنه‌ نێوخۆییه‌كانی و كاریگه‌ری له‌سه‌ر رۆحی كۆمه‌ڵگه‌ و په‌یدابوونی جیاوازییه‌كی گه‌وره‌ له‌نێوان چینه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی ئیسلامی و په‌یدابوونی چینێك كه‌ به‌ دووی خۆشی و چێژی خۆیان بكه‌ون و خه‌ڵك و كۆمه‌ڵگه‌ بچه‌وسێننه‌وه‌ و به‌رژه‌وه‌ندی و ئیراده‌ و راوبۆچوونه‌ دینییه‌كانیان به‌ زۆر بسه‌پێنن به‌سه‌ر خه‌ڵكدا. ئه‌وه‌ وای كرد مه‌یلێك بۆ زوهد دروست ببێت وه‌ك شۆڕشێك له‌ دژی ده‌سته‌ڵات. ئه‌و زوهدكردنه‌ جووڵانه‌وه‌یه‌كی سه‌ره‌تایی بۆ سه‌رهه‌ڵدانی سۆفیگه‌ری وه‌ك بزاوێكی ره‌خنه‌یی له‌ سته‌می ده‌سته‌ڵات و گه‌نده‌ڵی و خراپه‌كاری فه‌رمانڕه‌واكان، هه‌روه‌ها هه‌وڵێك بوو بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ بۆ چه‌مكه‌كانی چاكه‌ و به‌ها به‌رزه‌كان.


سێیه‌م- فیقهو فه‌قیـه‌كان: كه‌ سۆفیگه‌ریی ئیسلامی به‌ زوهد و گۆشه‌گیری و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ ژیان و چاوبڕینه‌ كۆتایی ده‌ستی پێ كرد، هه‌روه‌ها بووه‌ وه‌ڵامێكیش بۆ ئه‌و فیقهو فه‌قیـانه‌ی توند ده‌ستیان به‌ شه‌رعه‌وه‌ گرتبوو و دیاری ده‌قه‌كانیان وه‌ك دوا وێنه‌ و ره‌سم جێبه‌جێ ده‌كرد كه‌ ئه‌و وه‌ڵامانه‌ش به‌س نه‌بوون بۆ تێگه‌یشتن له‌ هه‌قیقه‌ت و مه‌عریفه‌ی زیاتر و كرانه‌وه‌ی زیاتر به‌سه‌ر پرسیار و ده‌ستكه‌وتنی وه‌ڵامه‌كان. شه‌رع به‌ سنووره‌ دیاریكراو و ده‌رنه‌چوون لێی و ده‌ستگرتن به‌ دیاری ده‌قه‌كان بووه‌ هۆكارێك بۆ ئه‌وه‌ی سۆفییه‌كان هه‌ڵوێستێكی دژ له‌ به‌رابه‌ریاندا وه‌ربگرن.


له‌وباره‌یه‌وه‌ (ئه‌دۆنیس) ده‌ڵێ: “كه‌ سۆفی به‌ خوێندنه‌وه‌ و ته‌ئویل، دیاری ده‌ق ره‌ت ده‌دات بۆ نادیاره‌كه‌ی، به‌وه‌دا كه‌ شه‌ریعه‌ت له‌سه‌ر دیار بنه‌ما ده‌گرێت، ئه‌ویش ره‌ت ده‌دات له‌پێناو هه‌قیقه‌تدا. به‌و شێوه‌یه‌ سۆفی راڤه‌ی ده‌قی قورئانی ده‌كات كه‌ فه‌زایه‌كی فراوانی لێ دروست بكات به‌قه‌د فه‌زای ئه‌زموونی خۆی بێت. بزاوی ده‌ق و (ئاوازه/ ریتم) گۆرانییه‌ ناوه‌كییه‌كه‌ی ده‌رده‌خات. ئه‌و راڤه‌یه‌ دیاری ده‌ق ده‌هه‌ژێنێت، ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی هه‌ژانی ئه‌و هزره‌ی بناغه‌ی له‌سه‌ر گرتووه‌، له‌ رووی فیقهو شه‌رعه‌وه‌. له‌گه‌ڵ هه‌ژانی ئه‌و هزره‌ش ئه‌و ده‌سته‌ڵاته‌ش ده‌هه‌ژێت كه‌ بناغه‌ی له‌سه‌ر ده‌گرێت.)


هه‌روه‌ها هۆكاری كۆمه‌ڵایه‌تی، رۆشنبیری، رۆحی و هی تریش هه‌بوون له‌پشت سه‌رهه‌ڵدانی سۆفیگه‌ری له‌ ئیسلامدا، به‌ڵام به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی له‌و سێ هۆكاره‌دا كۆمان كردنه‌وه‌ و به‌ سه‌رپێیی دیارمان كردن له‌پێناو ئه‌وه‌ی هێڵی سۆفیگه‌ری له‌ ئیسلامدا به‌كورتی دیاری بكه‌ین تا ده‌گاته‌ سوهره‌وه‌ردی.


(حه‌سه‌نی به‌سری ٦٤٢- ٧٢٨ زایین) ناودارترینی ئه‌و زاهیدانه‌یه‌ كه‌ له‌ سه‌ره‌تای ساڵه‌كانی كۆچیدا به‌ده‌رده‌كه‌وێت. یه‌كێكه‌ له‌ سه‌رچاوه‌ هزرییه‌كانی سوهره‌وه‌ردی و له‌ چه‌ندین نووسراودا په‌نا ده‌باته‌ به‌ر گوته‌ و بۆچوونه‌كانی. حه‌سه‌نی به‌سری له‌پێناو نزیكبوونه‌وه‌ له‌ خوا و پاكبوونه‌وه‌ له‌ گوناه و وه‌رگرتنی به‌خشنده‌یی و به‌خششی خودایی، زوهد ده‌كاته‌ بنه‌مای سۆفیگه‌رییه‌كه‌ی، ترسێكی زۆر له‌ خودا له‌ دڵدا، هه‌ستكردن به‌ لاوازیی مرۆڤ و خۆدانه‌ ده‌ست خودا، سیما سه‌ره‌كییه‌كانی حه‌سه‌نی به‌سری و سۆفییه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی ئیسلامن.


دواتر (رابیعه‌ی عه‌ده‌ویه‌ ٧١٧-٧٩٦ زایین) ده‌رده‌كه‌وێت. گۆڕانكارییه‌كی گه‌وره‌ له‌ هزری سۆفیگه‌ریدا ده‌كات كه‌ بریتییه‌ له‌ گواستنه‌وه‌ی پێوه‌ندیی مرۆڤ به‌ خوا له‌ ترسه‌وه‌ بۆ خۆشه‌ویستی. زوهدی سه‌ره‌تاییه‌كان له‌ ئه‌نجامی ترس بوو له‌ خودا، له‌ لای (رابیعه‌ی عه‌ده‌ویه‌) ده‌گۆڕێته‌ سه‌ر خۆشه‌ویستی و عه‌شق بۆ خودا. زوهد و كۆششی ره‌وانی و ده‌روونی و خه‌ڵوه‌ت خیلوه‌ت و به‌جێهێشتنی خۆشه‌ویستی دونیایی و ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ له‌ دڵدا و رووكردنه‌ خودا به‌ ته‌واوی دوور له‌ ئاره‌زووه‌ دنیایی و مادییه‌كان و ژیانكردنێكی گۆشه‌نشینی له‌نێو خۆشه‌ویستیی خوادا، وای كرد زوهد ببێته‌ پردێك بۆ گه‌یشتن به‌ خۆشه‌ویستی.


له‌ خۆشه‌ویستییه‌وه‌ سۆفییه‌كان په‌ڕینه‌وه‌ بۆ فه‌نا و مه‌عریفه‌. (زونونی میسری ٧٩٦-٨٥٩ زایین) و تیۆره‌كه‌ی له‌باره‌ی مه‌عریفه‌. (به‌ستامی ٨٠٤-٨٧٤ زایین) به‌ عه‌قیده‌كه‌ی ده‌رباره‌ی فه‌نا. (جونه‌ید ٨٣٦-٩١٠ زایین) به‌ تیۆریی ته‌وحید و (حه‌لاج ٨٥٨-٩٢٢ زایین) و ئه‌زموونه‌كه‌ی له‌ (حلوول). ئه‌و ناوانه‌ وێستگه‌ی گرنگ بوون له‌ پێشه‌وه‌چوونی سۆفیگه‌ری له‌ جیهانی ئیسلامدا. هه‌موو ئه‌و ناوانه‌ی سه‌ره‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان سه‌رچاوه‌یه‌كی گرنگن له‌ نووسینه‌كانی سوهره‌وه‌ردیدا. به‌تایبه‌تی حه‌لاج كه‌ سوهره‌وه‌ردی به‌ (مامۆستا و برا)ی خۆی ده‌یناسێنێت و له‌ سۆفییه‌كانی تری جیا ده‌كاته‌وه‌ و پایه‌یه‌كی تایبه‌تی ده‌داتێ. له‌ مێژووی سۆفیگه‌ریشدا (حه‌لاج و سوهروه‌ردی) له‌به‌ر هه‌ندێ وێكچوونی هزری، به‌ تایبه‌تی له‌سه‌ر حلوول و یه‌كبوون، هه‌روه‌ها چاره‌نووسیان كه‌ به‌ كوشتن كۆتایی پێ هاتووه‌ وای كردووه‌ وه‌ك جمكه‌یه‌ك له‌ دنیای سۆفیگه‌ریدا بناسرێن.


له‌ كۆتاییه‌كانی سه‌ده‌ی هه‌شته‌می زایینیدا، واتا دووه‌می كۆچیدا، عه‌شق و خۆشه‌ویستی بره‌و به‌ بیر و راكانی سۆفیگه‌ری ده‌ده‌ن و وه‌ك مه‌عریفه‌یه‌ك له‌ به‌رابه‌ر فه‌لسه‌فه‌ی یۆنانی و مه‌شاییه‌كان ده‌رده‌كه‌وێت و جۆرێك له‌ قسه‌كردن له‌سه‌ر دین دروست ده‌كات. گه‌ڕان له‌ واتا نادیاره‌كانی ده‌قی دینی و له‌ ته‌نیشت شه‌ریعه‌تدا خه‌ریكی دامەزراندنی زانستێكی نوێ بوو، لێره‌شه‌وه‌ ململانێی به‌رده‌وامی فه‌قیـه‌كان و ده‌سته‌ڵاتداره‌كان له‌گه‌ڵ سۆفیگه‌ریدا ده‌ست پێ ده‌كه‌ن.


قسه‌كردن له‌سه‌ر ماهییه‌تی دین له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌زگه‌ شه‌رعییه‌كان و سیاسییه‌كان، سه‌ره‌تای خوێندنه‌وه‌یه‌كی نوێ بوو بۆ ده‌قی دینی و پرسیاركردن له‌ ماهییه‌تی دین و شه‌ریعه‌ت و ده‌سته‌ڵات و فه‌رمانه‌ شه‌رعییه‌كان و په‌رستش و پێوه‌ندی نێوان خوا و مرۆڤ، به‌ندایه‌تی و خۆشه‌ویستی بۆ خودا، ته‌وحید و ده‌یان بابه‌تی تر، وای كرد جیاوازی له‌ بیر و میتۆد و رۆحی نێوان دوو تاقم دروست بێت كه‌ ورده‌ ورده‌ روون ده‌بووه‌وه‌ و دواتریش خۆی به‌ئاشكرا ده‌رخست. له‌ نیوه‌ی سه‌ده‌ی نۆیه‌مدا، سته‌می ده‌سته‌ڵاتی دینی و سیاسی ده‌ستی پێ كرد، سه‌ره‌تا له‌ به‌سرا و كوفه‌، ئینجا میسر و شام و به‌غدا تا گه‌یشته‌ كوشتنی حه‌لاج.