مامۆستا عەبدولكەریمی مودەڕیس.. سەدەیەکی پڕ بەخشش

 

یەكێك لە خەوشەكانی بیرەوەریی زۆربەی ئەو كەسایەتییە كوردانەی (جا ئەم كەسایەتییە لە هەر بوارێكدا بن) لە سەدەی ڕابردوودا ژیاون و بیرەوەرییەكانی خۆیان نووسیوەتەوە، ئەوەیە كە بەشێكی زۆریان بیرەوەرییەكانیان بە تەواونەكراوی جێ هێشتووە، لەكاتێكدا ئەو بەشەی باسی ژیانی خۆیانیان تێدا كردووە چەندە گرنگە، بەشەكەی كە باسیان نەكردووە، زۆر پڕئەزموونترە، چونكە دەكەونە ژیانێكی كامڵتر و دنیابینییەكی فراوانتریان دەبێت، یەكێك لەو كەسایەتییە گرنگانە مامۆستای ناودار (مەلا عەبدولكەریمی مودەڕیس)ە.


مامۆستای عەبدولكەریمی مودەڕیس (1901-2005ز) زیاتر لە سەدەیەك ژیا، كەچی كە بیرەوەرییەكانی دەنووسێتەوە، لە ساڵی (1969)وە، كە باسی گەڕانەوەی لە حەج دەكات، ئیتر بیرەوەرییەكانی كۆتایی پێ دێنێت و نایاننووسێتەوە، واتا (36) ساڵی دوایی تەمەنی كە لە بەغدا ژیاوە، درێژەی بە نووسینەوەی بیرەوەرییەكانی نەداوە، لەكاتێكدا ئەمە قۆناغێكی زۆر گرنگی ژیانی مامۆستا بووە، مامۆستا لە ماوەی ئەم سیوشەش ساڵەدا لە بەغدا، هەم پەیوەندییەكانی زۆر فراوان بووە و لەسەر ئاستی عێراق گواسترابووەوە بۆ ئاستی جیهانی، هەمیش لەو ماوەیەدا كاری زۆر گرنگی لە ڕووی كولتوور و نووسینەوە ئەنجام داوە و دەتوانین بڵێین، زۆربەی كتێب و كارە گرنگەكانی، هی ئەو قۆناغەن، كە لە بیرەوەرییەكانیدا فەرامۆشی كردوون.


بە خوێندنەوە و لێوردبوونەوەی ئەو بەشە بیرەوەرییانەی مامۆستا، كە بە ناونیشانی (ڕۆژگاری ژیان)* بڵاو كراوەتەوە، دەگەینە ئەو ئەنجامەی، كە ئەگەر درێژەی بە نووسینەوەی دابا، هەم وەكوو بیرەوەری و هەم وەكوو بەڵگەنامەیەكی مێژوویی و ژیانی كۆمەڵایەتی، كارێكی گرنگ دەبوو، ئەویش بە پشتبەستن بەم چەند خاڵە:
یەكەم: ئەم كتێبە پڕە لە زانیاریی مێژوویی لەبارەی زانا ناودارەكانی ئەوكاتە و هەندێ لە بنەماڵە ناودارەكانی ئەوكاتی ناوچەی هەڵەبجە و بیارە و هەورامان، ئەم زانیارییانە بە جۆرێكن، كە مامۆستا محەمەدی كوڕی مامۆستای مودەڕیس، لە نامەیەكدا بۆ بڵاوكەرەوەی كتێبەكە دەنووسێت: "من خۆم مەبەستم بوو ئەم كتێبەی باوكم كورت بكەمەوە و هەندێ بابەتی زیادی وای تێدایە، كە خوێندەوار پێویستی پێ نییە، بەڵام ئەم چەند ساڵە نەخۆشم و ئەم كارەم تا ئێستا پێ نەكراوە...ل5". پێدەچێ مامۆستا محەمەد مەبەستی لەوە ئەو زانیارییانە بێت كە مامۆستا لەبارەی هەندێ زانا و بنەماڵە نووسیونی، بەڵام من پێم وایە، مامۆستای مودەڕیس ویستوویەتی ئەوەندە ورد بیرەوەرییەكانی بنووسێتەوە، جگە لە بیرەوەریی خۆی، بۆ زانیاریی مێژووییش سوودی لێ ببینرێ، خۆ ئەگەر هەندێ خوێندەواریش پێویستیان پێی نەبێ، وەكوو مامۆستا محەمەد دەڵێت، ئەوا دەكرێ خوێنەر ئەو شوێنە نەخوێنێتەوە و بۆ ئەو خوێنەرانەی جێ بێڵێ، كە پێویستییان پێی هەیە، چونكە بابەتەكان بەشێوەیەك ڕێز كراون و پۆلێن كراون، خوێنەر بە سانایی دەزانێ لە كوێدا مامۆستای مودەڕیس باسی خۆی دەكات و لە كوێش زانیاری لەبارەی كەسایەتی و بنەماڵەی دیكە دەنووسێتەوە.


دووەم: ئەم كتێبە ناوی هەموو ئەو كەس و ڕووداوانەی بە مێژووەوە تێدایە، كە لە ژیانی مامۆستا گرنگییان هەبووە، لەمەشەوە ئەوە دەردەكەوێ، كە مامۆستا ڕۆژ بە ڕۆژ ڕووداوەكانی ژیانی خۆی تۆمار كردووە و یادنووسی ڕۆژانەی هەبووە، ئەمەش وا دەكات، ناوی كەسایەتییەكان و مێژووی ڕووداوەكان زیاتر جێی متمانە بن و خوێنەر دڵنیا بێتەوە. كە مێژوو و ناوی كەسایەتییەكان ڕاست و دروستن.


سێیەم: هەموو ئەو نامانەی لەم قۆناغەدا بۆ مامۆستا هاتوون و لە كتێبەكەدا بوونەتە جێی باس، لە كتێبەكە دانراون، هەروەها ئەو شیعرانەش كە لە بۆنەكانی ئەوكات و بۆ كەسایەتییەكانی ئەوكات نووسراون، یان كەسانی دیكەی بۆ مامۆستایان نووسیوە و بۆیان ناردووە، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە، كە مامۆستا چەندە گرنگیی بە ئەرشیفی نامە و نووسینە تایبەتییەكانی خۆی داوە.


چوارەم: شوێنەوارناسان بۆ بنیاتنانەوەی شوێنەوارە دێرینەكان، بەتایبەتیش ئەگەر جێگایەك هیچ شوێنەواری نەمابێت، پشت بە چەند جۆرە بەڵگەنامەیەك دەبەستن، لەوانەش وێنەی شوێنەكە، یان باس و نووسراوێك كە باسی شوێنەكە بكات و... مامۆستا عەبدولكەریمی مودەڕیس لە هەندێ شوێن، ئەوەندە بە وردی باسی ئەو گوند و خانەقا و مزگەوت و شونانەی دیكە دەكات، كە مەبەستی بووە باسیان بكات، دەكرێ نەخشەكێشێك، یان ئەندازیارێكی شوێنەوارناسی، زۆر بە ئاسانی نەخشەی شوێنەكە دروست بكاتەوە و شوێنەوارەكەی لەسەر بنیات بنرێتەوە، بۆ نموونە لە لاپەڕە (166)ی كتێبەكەدا، ئەو بەشە بخوێنەوە كە باسی خانەقای بیارە دەكات (ئێستا خانەقاكە، بەو وەسفە نەماوە كە مامۆستا باسی دەكات)، بزانە چەندە ورد باسی دەكات و چەند بە سانایی دەتوانرێ لەسەر ئەم وەسفە خانەقاكە دروست بكرێتەوە.


هۆكاری ئەوە دیار نییە، كە مامۆستا بۆ بیرەوەرییەكانی خۆی تەواو نەكردووە، تەنانەت ئەوەش نازانرێ كە مامۆستا سەرەڕای ئەوەی خاوەنی دەیان كتێبی چاپكراوە، بۆچی ئەو هەموو ساڵە ئەم دەستنووسەی ژیانی خۆی بڵاو نەكردووەتەوە! دەشێ بۆ ئەوەی بێت ڕۆژێك لە ڕۆژان تەواوی بكات.


ئەو بەشەی كۆتایی ژیانی كە مامۆستا نەینووسیوەتەوە، جێی داخە، بەڵام ئەو بەشەش كە نووسیویەتییەوە بایەخێكی زۆری هەیە و دەبێ بە گرنگییەوە لێی بڕوانرێ، چونكە مامۆستا عەبدولكەریمی مودەڕیس یەكێكە لە كەسایەتییە هەرە گرنگەكانی سەدەی بییستەمی مێژووی كوردستان و تەنانەت مێژووی جیهانی ئیسلامی بەگشتی.


مەلا عەبدولکەریم مودەڕیس، نووسەر و زانایەکی گەورەی سەدەی بیستەمە و زیاتر لە 100 كتێبی ئایینی و وێژەیی و کۆمەڵایەتیی هەیە، چەندین شاکاری شیعریی مەزنی کلاسیکیی کوردی، نموونەی: مەولەوی، نالی، مەحوی، فەقێ قادری ھەمەوەندی و چەند شاعیرێکی دیکەیشی شی كردووەتەوە. لە بەھاری ساڵی ١٩٠١دا لە گوندی تەکیەی سەر بە شارۆچکەی خورماڵ ھاتووەتە دنیاوە، لە شارۆچكەی بیارە و شاری سلێمانی و كەركووك وانەی گوتووەتەوە و ئیمام وتاربێژی هەینی بووە، لە ساڵی ١٩٦٠ لە مزگەوتی شێخ عەبدولقادری گەیلانی لە بەغدا بەناونیشانی (مودەریس) دامەزراوە، تا كۆتایی ژیانی لەوێ ماوەتەوە، چەندین ساڵ سەرۆكی (رابطة علما‌ء العراق) بوو، لە كۆتاییەكانی ژیانیدا سێ ھەزار زانای ئایینی سوننی، کە لە ھەموو پارێزگاکانی عێراق ھاتبوون و لە بەغدا کۆبوونەوە، بەبێ بەشداریکردن و ئاگاداریی خۆی، مەلا عەبدولکەریمی مودەریسیان كرد بە سەرۆکی (الامانة العلیا للافتا‌ء و التدریس و البحوث و التصوف)، بەڵام لەبەر ئەوەی باری تەندروستیی نالەبار بوو، ئەو پۆستەی ڕەت کردەوە. ماوەیەک ئەندامی کارای کۆڕی زانیاریی عێراق-دەستەی کورد، بووە، ھەروەھا باوەڕپێکراوی کۆڕی زانیاریی ئوردنیش بوو. مەلا عەبدولکەریمی مودەریس لە تەمەنی ١٠٤ ساڵیدا و لە ٢٠٠٥/٠٨/٣٠ لە شاری بەغدا کۆچی دوایی کرد.

 

* ڕۆژگاری ژیان- یاداشت و بیرەوەرییەكانی مامۆستا مەلا عەبدولكەریمی مودەڕیس، ئامادەكردن و لەسەر نووسین: ڕەئووف مەحموودی، بڵاوكردنەوەی كوردستان (انتشارات كردستان)، چاپی یەكەم (1394).