لە سێبەری یاداشته‌كانى یه‌كه‌مین خانمە پزیشک له‌ عێراقدا

(1)

یه‌كه‌م پزیشكى ژن له‌ عێراقدا، له‌ یاداشته‌كانیدا به‌وردى باسی دۆخى عێراق ده‌كات، ئه‌و كچى نووسەری ناودار (محه‌مه‌د ئه‌مین زه‌كى به‌گ)ه‌، له‌ كتێبه‌كه‌یدا زۆر به‌وردى باسی ده‌سه‌ڵاتى ئه‌وكاته‌ ده‌كات، به‌رامبه‌ر به‌ تێڕوانینى بۆ خوێندنى كچان، بێ گومان به‌شێكى زۆرى باس له‌ سه‌رده‌مى پاشایەتی ده‌كات. دكتۆره‌ سانیحه‌ ده‌نووسێت: ”نه‌وه‌كانم پرسیارى عێراقم له‌ سه‌ده‌ى بیسته‌مدا لێ ده‌كه‌ن، به‌تایبه‌ت له‌ رۆژى 14ی ته‌مووزى ساڵى 1958، كه‌ سیستمى حوكمدارى له‌ مه‌لیكییەوە گۆڕدرا به‌ كۆمارى، ئه‌م گۆرانكارییه‌ش له‌ ماوه‌ى چه‌ند ده‌قیقه‌یه‌كى كه‌مدا بوو، كه‌ به‌هۆى خوێندنه‌وه‌ى (به‌یانى ژماره‌ یه‌ك) كه‌ له‌ رادیۆ و ته‌له‌ڤزیۆنه‌كانه‌وه‌ له‌لایه‌ن ئه‌فسه‌رێكەوە راگه‌یه‌نرا. گۆڕانكاییه‌كه‌ به‌شێوه‌ى ده‌نگدان‌ و هه‌ڵبژاردن نه‌بوو، به‌ڵكوو كوده‌تایه‌كى سه‌ربازیى چه‌كداری‌ و خوێناوى بوو. پێنج جار كوده‌تا له‌ عێراقدا رووی داوه‌، له‌ سه‌رده‌ستى هەر یەک لە (عه‌بدولكەریم قاسم، عەبدولسەلام عارف، عەبدولڕەحمان عارف، ئەحمەد حەسەن بەكر، سەدام حوسێن)، ساڵانێك بوو عێراق له‌ هه‌موو كاروباره‌كاندا ڕووبه‌ڕووى داڕووخان بووه‌وه‌. رووخانه‌كان هاتن، هه‌تا ئاستى دابه‌شكردنى عێراق بۆ سێ پارچه‌“. سانیحه‌ ده‌ڵێت: ”چی به‌ نه‌وه‌كانم بڵێم، ئه‌گه‌ر حه‌زیان كرد له‌ عێراق نیشته‌جێ بن، له‌ كوێ نیشته‌جێ ده‌بن؟ له‌ شیعستان یان سوننستان یان كوردستان؟“.


دكتۆره‌ سانیحه‌ ساڵى 1920 له‌دایك بووه‌ و ده‌ڵێت: ”ره‌چه‌ڵه‌كم وه‌ك عێراقییه‌كى ره‌سه‌نه‌، كه‌ پێك هاتووه‌ له‌ (كورد، توركمان‌ و عه‌ره‌ب)، باوانم ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ دزه‌ییه‌كانى سه‌ر به‌ لیواى هه‌ولێر، باپیریشم كچی خێزانى (حبیب عزى )هێناوه‌ له‌ عه‌ره‌به‌كانى ئەقحاحن، ئه‌م هاوسه‌رگیرییه‌یان له‌ ساڵانى 1882 ئه‌نجام داوه‌“. هەروەها ده‌ڵێت: ”دایكیشم خوێنده‌وار بووه‌ و توركمان بووه‌، له‌ ماڵه‌وه‌ماندا باوكم‌ و دایكم به‌ عه‌ره‌بی قسه‌یان ده‌كرد، له‌ناو خێزانه‌كه‌ماندا كه‌س نه‌بوو له‌ بوارى پیشه‌سازى‌ و بازرگانى كار بكات، به‌ڵكوو زۆربه‌یان پله‌ى باڵایان له‌ خوێندندا هه‌بووه‌”. د. سانیحه‌ ده‌ڵێت: ”له‌ ئه‌و زه‌مه‌نه‌دا جیاوازى له‌نێوان خه‌ڵكه‌كه‌دا نه‌بووه‌، ئه‌م جۆره‌ هاوسه‌رگیرییه‌ نموونه‌ى پێكه‌وه‌ژیان بووه‌“. باسی ئه‌وه‌ ده‌كات، بیركردنه‌وه‌كان به‌شێوه‌یه‌ك بوون، كه‌ هه‌ر كه‌سێك له‌ (جه‌یش معالی) پله‌ى هه‌بوایه‌، ماناى وابوو ئه‌و كه‌سه‌ به‌رگرى له‌ ئیسلام ده‌كات، باوكم ئه‌مین زه‌كى به‌گ، له‌ توركیا له‌ مه‌كته‌بی حەربییه‌ خوێندوویه‌تى و دواتر له‌ به‌رلینى پایته‌ختى ئه‌ڵمانیا خوێندنى باڵای ته‌واو كردووه‌ و له‌نێو هاوڕێكانیدا به‌ (ئه‌مین باش) ناسراو بووه‌. وه‌ك خۆی ده‌ڵێت: "یاداشته‌كانى بریتین له‌ مێژووى تایبه‌تى ژیانى ‌و شاره‌زاییه‌كانى سه‌باره‌ت به‌ ئه‌وه‌ى كه‌ له‌ عێراقدا بینیویه‌تى، كه‌ چۆن خزمه‌تگوزاری پێشكه‌وتوو بووه‌ و له‌ گه‌شه‌كردن‌ و به‌ره‌وپێشچووندا بووه‌. ئاسان نییه‌ باوه‌ڕ بكه‌ی گه‌ر راسته‌وخۆ به‌ركه‌وتنت له‌گه‌ڵ ئه‌و پێشكه‌وتنه‌دا نه‌بووبێت“. دكتۆره‌ سانیحه‌ هەروەها ده‌ڵێت: ”بڕیارم دا یاداشته‌كانم بنووسمه‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ى من كچێكى باڵاپۆش بووم، له‌گه‌ڵ كوڕان‌ و كچان ده‌مخوێند، له‌ كۆلێجى پزیشكى له‌ به‌غدا كه‌ له‌ ته‌مه‌نى شازده‌ ساڵیدا بووم له‌ كۆلیجى پزیشكى شه‌ش كچ له‌ كۆلێجى پزیشكى بووین یه‌كێكیان ژنێك بوو لوبنانى بوو، به‌هۆى ئه‌وه‌ى شووى به‌ پیاوێكى پله‌دارى سه‌ربازى كردبوو، وه‌زیفه‌یان هاتبووه‌ عێراق، چواری دیكه‌یان جوو‌ بوون و له‌كۆتاییدا گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئیسرائیل، منیش ته‌نیا عێراقی بووم“.


ئه‌وه‌ى جێگاى سه‌ر‌نجه‌، دكتۆره‌ سانیحه‌ هه‌موو كات له‌ نووسینه‌كانیدا ته‌ركیزى له‌سه‌ر چه‌ند خاڵێكه‌:
ئاستى خوێنده‌واریى خوێندن و شێوازى قوتابخانه‌كانى عێراق‌ و كاریگه‌ریى مامۆستا له‌سه‌ر قوتابی‌ و شێوه‌ى رازاوه‌ى مامۆستا له‌ناو قوتابخانه‌ و له‌ بۆنه‌ و دانیشتنه‌كاندا به‌گشتى.


بابه‌تى خزمه‌تگوازى زۆر بۆى گرنگ بووه‌، زۆر به‌وردى باسی ده‌كات، كه‌ چۆن هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ى وێنەت بۆ بكێشێت باسی رێگا‌وبان‌ و شه‌قام‌ و مه‌یدانى قوتابخانه‌ و پۆلى خوێندن‌ و زانكۆ و شێوازى بیناكان و هۆڵه‌كان ده‌كات، كه‌ چۆن بوونه‌.


باسی له‌ به‌شداریى ژماره‌ى ژن‌ و خوێنده‌وارى ژن ‌و جل‌وبه‌رگ و ئازادییه‌كانى ژن بۆ خوێندن‌ و بۆ سه‌فه‌ركردن ده‌كات.


زۆر كاریگه‌ریى سه‌رده‌مى مه‌لیكیى به‌سه‌ره‌وه‌ دیاره‌، ڕای زۆر پۆزه‌تیفه‌، كه‌ سه‌رده‌مى مه‌لیكى وڵات له‌ دۆخى به‌شاره‌تیدا بووه‌.


دكتۆره‌ سانیحه‌ ده‌ڵێت: ”له‌دواى ساڵێك له‌ له‌دایكبوونم، كه‌ ساڵى 1921ە، ئاوەدانی ‌و كرانه‌وه‌یه‌ك به‌ ڕووى عێراقدا رووی داوه‌، كه‌ سه‌ره‌تایه‌كى تازه‌‌ و پیرۆز بووه‌ بۆ هه‌موو وڵات، به‌تایبه‌تى له‌به‌رده‌م ژناندا گۆڕانكاریى گه‌وره‌ ڕووی دا. ژنان سه‌رده‌مێكى تازه‌یان بینى، كه‌ پێشتر شتى وا له‌ مێژووى كۆن‌ و تازه‌دا نه‌بینرابوو. كه‌ ئه‌ویش به‌هۆى بڵاوبوونه‌وه‌ى خوێندن له‌ناو كچاندا، له‌ ماوه‌ی چه‌ند ساڵێكى كه‌مدا دۆخى ژنان له‌ كه‌سێتییه‌كى بێزار و ماندوو و خزمه‌تكارى منداڵ‌ و پیاو گۆڕا بۆ خاتوونێكى خوێنده‌وار، كه‌ خۆی وه‌ك پیاوان رزقی خۆی به‌ده‌ست ده‌هێنێت.


له‌و ساڵانه‌ به‌دواوه‌ بینرا، كه‌ سه‌رده‌مى مه‌لیك پێشكه‌وتنێكى گشتى به‌ سه‌رانسه‌رى وڵاته‌كه‌وه‌، كه‌ عێراقی تازه‌ بوو، دیار بوو. هه‌روه‌كوو خوێندنى هه‌ردوو ره‌گه‌ز، به‌رزكردنه‌وه‌ى ئاستى زانیارى له‌ قوتابخانه‌كاندا. هه‌روه‌ها باشكردنى ئاستى ته‌ندروستى له‌ نه‌خۆشخانه‌كان‌ و رێكخسته‌نه‌وه‌ى كارى پۆلیس‌ و پرد و رێگاوبانى هاتوچۆ، ناردنه‌ده‌ره‌وه‌ى قوتابی بۆ خوێندن بۆ ده‌ره‌وه‌ى وڵات، رێگاى تازه‌ى بۆ رێكخستنه‌وه‌ى سوپاى عێراقى دانا. ئه‌وه‌ى له‌ هه‌مووى گرنگتر بووه‌، دكتۆره‌ سانیحه‌ باسی ده‌كات، كه‌ ئه‌و كوده‌تا گشتییه‌ بوو كه‌ به‌سه‌ر ژناندا هه‌ر له‌ باكوور بۆ باشوورى عێراق كرا، ژنانى عێراقى له‌ خه‌وێكى قووڵ هه‌ڵساند.