له به‌ره‌به‌یانی مێژووی کوردەوە تا 16ی ئۆكتۆبه‌ر

خیانه‌ت له‌ مێژووى كورددا - 6

(ده‌وڵه‌تى هه‌خامه‌نشی) ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ فارسییه‌ ئێرانییه‌ بوو، كه‌ له‌نێوان ساڵانی (550−330پ.ز)دا فه‌رمانڕه‌وایه‌تیی به‌شێكی زۆری خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی كرد و زۆرینه‌ی خاكی كوردستان كه‌وته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی. خودى ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ش، كه‌ له‌لایه‌ن (كۆرشی كوڕى كه‌مبوجیه‌ى پارسی) دامه‌زرا، له‌ باوكه‌وه‌ فارس و له‌ دایكه‌وه‌ ماد و له‌ پێكهاته‌ی كورد بوو، چونكه‌ دایكی (ماندانا كچی ئه‌ستیاگز)ى دوایه‌مین پادشای ده‌وڵه‌تى ماد بوو. (كۆرش)یش وه‌ك دامه‌زرێنه‌ری ده‌وڵه‌ته‌كه‌، به‌هۆی كوده‌تایه‌كه‌وه‌ گه‌یشته‌ ده‌سه‌ڵات، كه‌ له‌لایه‌ن (هارپاك)ى سه‌رۆك وه‌زیرانی ده‌وڵه‌تى ماده‌وه‌ پشتیوانیی لێ كرا و ئه‌ویان گه‌یانده‌ ده‌سه‌ڵات. واته‌ خودی ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ به‌هۆی خیانه‌تێكه‌وه‌ دامه‌زرا، كه‌ گه‌وره‌ به‌رپرسێكى ده‌وڵه‌تى ماد ئه‌نجامی دا و كاری له‌سه‌ر كرد. ته‌نانه‌ت به‌و هۆیه‌وه‌ نه‌ك هه‌ر كۆتایی به‌و قه‌واره‌ سیاسییه‌ كوردستانییه‌ هات، به‌ڵكوو هه‌وڵى ده‌وڵه‌تێكى كوردى و كوردستانیشی كرده‌ خه‌ون، كه‌ هه‌تا ئیمڕۆش قوربانیی بۆ ده‌ده‌ین.


گۆڕانكارییه‌كی تر، كه‌ له‌ پێكهاته‌ی كورد و خاكه‌كه‌یدا دواى ڕووخانى ده‌وڵه‌تى ماد و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تى هه‌خامه‌نشی ڕووی دا ئه‌وه‌ بوو، كه‌ مه‌ڵبه‌نده‌ كوردنشینییه‌كانى نێو ده‌سه‌ڵاتی ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ بۆ (چوار) یه‌كه‌ی كارگێڕى به‌ ناوی (ویلایه‌ت) دابه‌ش كران، ئه‌وانیش ویلایه‌ته‌كانی (میدیا، ئه‌دیابێنێ، كوردۆێنێ، ئاوسروێنێ) بوون. مه‌ڵبه‌ندی (ویلایه‌تی میدیا) شاری (ئه‌كباتانا) واته‌ (هه‌مه‌دان)ى ئێستا و سنووره‌كه‌ی خۆرهه‌ڵاتى كوردستان بوو. مه‌ڵبه‌ندی (ویلایه‌تی ئه‌دیابێنێ)ش شارى (ئه‌ربێلا) واته‌ (هه‌ولێر)ى ئێستا و باشووری كوردستان بوو. هه‌رچى مه‌ڵبه‌ندی (ویلایه‌تی كۆردۆێنێ)یه‌ شارى (ئامه‌د)ى باكووری كوردستان و مه‌ڵبه‌ندی (ویلایه‌تی ئاوسروێنێ)ش شارى (جزیره‌) خۆرئاوای كوردستان بوو. به‌م شێوه‌یه‌ش خاكى كوردستان و پێكهاته‌ی كورد له‌و ده‌وڵه‌ته‌دا، له‌نێو (چوار) ویلایه‌ته‌دا كۆ بوونه‌وه‌. به‌مه‌ش كورد له‌ هێزێكی ده‌سه‌ڵاتداره‌وه‌ بووه‌ پێكهاته‌یه‌كی دابه‌شكراو و داگیركراو و ژێرده‌سته‌!


له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، به‌هۆی ئه‌وه‌ی ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ كارى به‌ سیسته‌می ده‌سه‌ڵاتى ناوه‌ندیی كرد، واته‌ ده‌سه‌ڵاتی ویلایه‌ته‌كان به‌ پایته‌ختى ده‌وڵه‌ته‌كه‌وه‌ به‌سترانه‌وه‌، هه‌ر بۆیه‌ ده‌سه‌ڵاتی ناوچه‌یی له‌ والی و ویلایه‌ته‌كان سه‌نرانه‌وه‌ و به‌ پایته‌ختى ده‌وڵه‌ته‌كه‌وه‌ گرێ دران. له‌وانه‌ش سه‌رنجڕاكێشتر ئه‌وه‌ بوو، كه‌ ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ له‌ ماوه‌ی ده‌سه‌ڵاتیدا (چوار) پایته‌ختى گۆڕى، بۆیه‌ والییه‌كانى ئه‌و (چوار) ویلایه‌ته‌ش ده‌بوا به‌پێ گۆڕینی پایته‌خته‌كان، ئاراسته‌ی كاری سیاسییان بگۆڕن. وه‌ك ئه‌وه‌ی سه‌ره‌تا پایته‌خت شاری (پاسارگاد)و دواتر شاری (شووش) و به‌دوایدا شارى (ئه‌كباتانا) و له‌ دوا قۆناغیشدا شاری (بابل) بوو. له‌و نێوه‌ندشدا (دووان) له‌ پایته‌خته‌كان، كه‌ (شووش و ئه‌كباتانا) بوون، كه‌وتبوونه‌ نێو خاكی كوردستانه‌وه‌. ئه‌وه‌ش هۆكارى ئه‌وه‌ بوو، كه‌ خێڵ و هۆزه‌كانی كورد وه‌ك سه‌رجه‌م خێڵ و هۆزه‌كانى تر، كه‌ به‌ (ساتراپ) ناسرابوون، له‌پێناو مانه‌وه‌ی هێز و ده‌سه‌ڵاتى ناوچه‌ییان و گه‌یشتن به‌ زیاتر، ده‌بوا پاكی و دڵسۆزی و ملكه‌چیى خۆیان، بۆ بنه‌ماڵه‌ و ده‌وڵه‌تی هه‌خامه‌نشی بسه‌لمێنن. ئه‌وه‌ش زه‌مینه‌ی چه‌ندین خیانه‌تی له‌نێو ئه‌و خێڵ و هۆزانه‌دا ڕه‌خساند. خیانه‌ته‌كه‌ش به‌هۆی چه‌ند تاكێكی كورده‌وه‌ له‌نێو خێڵ و هۆزه‌كانی كورده‌وه‌ ئه‌نجام درا، به‌ڵام به‌هۆی ئه‌وه‌ی له‌و قۆناغه‌دا (كورد) وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ ناوی نه‌هێنراوه‌ و باس نه‌كراوه‌، بۆیه‌ ئه‌سته‌مه‌ به‌ ناوی ئه‌و كه‌سانه‌ بگه‌ین، كه‌ وه‌ك خیانه‌تكارى كورد ناویان چووه‌ تۆماره‌كانی مێژووى كورده‌وه‌. دیاره‌ ئه‌وه‌ش به‌و مانایه‌ نییه‌، كه‌ خیانه‌تكار له‌و سه‌رده‌مه‌دا نه‌بووبێت، به‌ڵام دۆزینه‌وه‌ی كه‌سه‌ خیانه‌تكاره‌كان ئه‌سته‌مه‌! به‌ڵام ئه‌وه‌ زانراوه‌، كه‌ چه‌ند هه‌وڵێكى خیانه‌تكاری بۆ مه‌به‌ست و به‌رژه‌وه‌ندیی تایبه‌ت ئه‌نجام دراون، ئه‌وه‌ش كاتێك چه‌ند سه‌رۆك خێڵ و سه‌رۆك هۆزێكى كوردى سنووری ئه‌و (چوار) ولایه‌ته‌ پێى هه‌ستان. ئامانج له‌و كاره‌ش بۆ ئه‌وه‌ بوو، تا به‌رپرسانی ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵاتداره‌كانى بۆ به‌ژره‌وه‌ندیی تایبه‌تی خۆیان ڕازی بكه‌ن. ئه‌وه‌ش به‌ مه‌به‌ستی گه‌یشتنی به‌ پۆست و پله‌ی باڵا و ده‌سكه‌وتى مادى. بۆ ئه‌و كاره‌ش ده‌بوا متمانه‌ و ڕه‌زامه‌ندیی به‌رپرسانی ده‌وڵه‌ت به‌ده‌ست بهێنن و باوه‌ڕ و متمانه‌ و توانا و لێهاتوویی و دڵسۆزیی خۆیان بۆ ده‌وڵه‌ت بسه‌لمێنن.


له‌م نێوه‌نده‌دا، یه‌كێك له‌و خیانه‌تكارانه‌ى ئه‌م قۆناغه‌، سه‌رۆك خێڵێك بوو به‌ناوی (سینۆماى) كاتێك خیانه‌تی له‌ ئه‌ندامێكی بنه‌ماڵه‌ى ماد كرد به‌ناوی (گئوماتای). ئه‌وه‌ش كاتێك (گئۆماتای) وه‌ك سه‌رۆك خێڵێكى هه‌رێمی ئه‌كباتانا، له‌ دژی ده‌وڵه‌تى هه‌خامه‌نشی راپه‌ڕی و هه‌وڵی گێڕانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی بۆ ماده‌كان دا، به‌ڵام دواجار له‌لایه‌ن چه‌ندین سه‌رۆك خێڵى ناوچه‌كه‌وه‌ دژایه‌تیی كرا و لێ درا و له‌كۆتاییشدا له‌لایه‌ن (سینۆمای)یه‌وه‌ كوژرا. ئه‌وه‌ش كاتێك (داریوشی یه‌كه‌م/521−486پ.ز)ى پادشای هه‌خامه‌نشی فرمانی لێدانی دا و كاره‌كه‌ی به‌ هۆكاری تێكدانى كۆمه‌ڵگای هه‌خامه‌نشی و هه‌وڵى جوداخوازی له‌قه‌ڵه‌م دا. بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش داوای له‌ والیی میدیا و سه‌رۆك خێڵه‌كانی ویلایه‌ته‌كه‌ كرد، به‌رامبه‌ری بوه‌ستن و لێی بده‌ن. به‌و كاره‌ش و به‌هۆی ئه‌و خیانه‌ته‌وه‌ له‌ ڕاپه‌رێنێك درا، كه‌ هه‌وڵى گه‌ڕانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتى بۆ ماده‌كان ده‌دا. ته‌نانه‌ت تۆمه‌تی (گئوماتای درۆزن)یش له‌و سه‌ركرده‌یه‌ نرا، چونكه‌ ڕه‌چه‌ڵه‌كی خۆی بۆ ماده‌كان گێڕایه‌وه‌، له‌كاتێكدا ئه‌و درۆزن نه‌بوو، به‌ڵكوو كه‌سێكى شۆڕشگێڕ و خه‌باتگێڕی ماد بوو، كه‌ ده‌یویست ده‌سه‌ڵات بۆ ماده‌كان بگێڕێته‌وه‌، به‌ڵام دواجار له‌لایه‌ن هاوزمان و هاونه‌ته‌وه‌یه‌كی خۆیه‌وه‌ لێی درا و هیوایه‌كی كرده‌ خه‌ون، له‌كاتێكدا ده‌بوا ئه‌وه‌ ڕوو نه‌دات، وه‌ك ڕووی دا.

 

سه‌رچاوه‌كانی ئه‌م باسه‌:
به‌ زمانى فارسی:
1.حسن پیرنیا و عباس أقبال اشتیانی: تاریخ ایران-از اغاز تا انقراض ساسانیان از صدر اسلام تا انقراض قاجاریه‌.
2.د.عبدالله رازی: تاریخ كامل أیران-أز تاسیس سلسله‌ ماد تا أنقراض قاجاریه‌.
ب. به‌ زمانى عه‌ره‌بی:
3.طه باقر و د.فوزى رشید و رضا جواد هاشم: تاریخ ایران القدیم.
4.د. حسن كریم الجاف: الوجیز فی تاریخ ایران-دراسة فی تاریخ السیاسی من التاریخ الاسطوري الی نهایة‌ الطاهرین−الجز‌ء الاول.