ده‌وڵه‌ت ئه‌تابه‌گ خورشيدی

وه‌ شێوه‌زار داڵگی.. (4)

له‌شوون كوشيان (فه‌له‌كولدین حه‌سه‌ن) و (عیزولدین حوسێن)، (ئیلخان گیخاتو) ك له‌و سه‌رده‌مه‌ ده‌سه‌ڵاتدار عێراق و وڵات فارس بويه‌، كه‌سێگ وه‌ ناو (خزر كوڕ تاجولدین شا) جوور ئه‌تابه‌گ ده‌سنیشان كرد. (خزر)یش له‌ ماوه‌ێ ده‌سه‌ڵاتدارییه‌گه‌ێ تويش چه‌ن ركابه‌رێگ تر هات، جوور (حوسامولدین عومه‌ر و شه‌مسولدین ده‌رگه‌لی و شه‌مسولدین ئه‌لیاس) ك‌ مه‌غۆله‌یل له‌ دژیان هان دان.


له‌ ساڵ (693ك- 1294ز) په‌لامار سه‌ربازگه‌ێ ئه‌تابه‌گ دريا و ئه‌تابه‌گ (خزر)یش كوشيا و له‌دوياێ ئه‌و (حوسامولدین عومه‌ر) بويه‌ ئه‌تابه‌گ.


هه‌ر له‌و وه‌خته‌ (سه‌مسامولدین مه‌حمود كوڕ نوورولدین محه‌مه‌د) له‌شكرێگ ئاماده‌ كرد و داوا له‌ ئه‌تابه‌گ كرد ك‌ ده‌س له‌ ده‌سه‌ڵات هه‌ڵبگرێد و سه‌ره‌نجام جه‌نگ قورسێگ له‌ناوبه‌ێن هه‌ردوولا ڕویدا و هێزه‌یل ئه‌تابه‌گ شكست خواردن و وه‌ره‌و شار مه‌ككه‌ له‌ عه‌ره‌بستان واين. ئه‌وه‌ بوى (سه‌مسامولدین مه‌حموود) خوه‌ێ جوور ئه‌تابه‌گ لوڕستان و پشتكوو ناسان و دوياێ ماوه‌ێ كه‌مێگ (حوسامولدین عومه‌ر) وه‌ نهێنی گله‌وخوارد ئه‌ڕا لوڕستان و ده‌سكرده‌ گرده‌وكردن لایه‌نگره‌یلێ و هێز تۆكمه‌ێگ ته‌یار كرد و چييه‌ جه‌نگ (سه‌مسامولدین) و له‌ جه‌نگه‌گه‌‌ (سه‌مسامولدین) كوشيا.


وه‌و شێوه‌ ده‌سه‌ڵات خوه‌ێ سه‌پانه‌ بان ناوچه‌گه‌ و ده‌سكرده‌ له‌ناوبردن لایه‌نگره‌یل ئه‌تابه‌گ وه‌رين. ته‌نانه‌ت كوڕه‌ بويچگه‌گه‌ێ (سه‌مسامولدین)یش وه‌ل شوماره‌ێگ تر له‌سێداره‌ دا. يه‌يش بويه‌ مايه‌ێ ئه‌وه‌گ خاڵوو كوڕه‌ بويچگه‌گه‌ بچووده‌ حزوور (خان غازان مه‌حموود) ك یه‌كێگ بويه‌ له‌ ئێڵخانه‌یل مه‌غۆل و شكات له‌ دڵڕه‌قی و بێ به‌زه‌یی (حوسامولدین عومه‌ر) بكه‌ێد. خانیش جوواو شكاته‌گه‌ێ وه‌ ئه‌رێنی داره‌و‌ و داوا كرد ئه‌تابه‌گ بارن ئه‌ڕا باره‌گاگه‌ێ. ڵه‌شوون ڕه‌سينێ فه‌رمان له‌سێداره‌داينێ ده‌ركرد. ئى ڕويداگيشه‌ له‌ ساڵ (695ك- 1296ز) ڕویداس‌. له‌شوون ئه‌وه‌ (عیزولدین محه‌مه‌د) جوور ئه‌تابه‌گ ده‌سنیشان كريا. (عیزولدین محه‌مه‌د) وه‌رده‌وام بوى له‌ ده‌سه‌ڵاته‌گه‌ێ تا له‌ ساڵ (706ك-1307ز) كووچ دويایین كرد.


له‌دوياێ ئه‌ویش ده‌وڵه‌تخاتوون هاوسه‌رێ ده‌سه‌ڵات گرده‌ ده‌س، ك‌ ژن ئیماندار و فره‌ پابه‌ندێگ بوى وه‌ مه‌زهه‌ب شافعی و وه‌ل پیاوه‌يلا تێكه‌ڵ نه‌وياد، هه‌ر وه‌يخاتريشه‌ ناوچه‌یل ژێر ده‌سه‌ڵات خوه‌ێ دا‌ ده‌س چه‌ن پیاوێگ. وه‌و خاتره‌ ڕاپۆرت دريا‌ سوڵتان (ئه‌بی سه‌عید) ك‌ ئى ژنه‌ شایسته‌ێ ده‌سه‌ڵاتداری نییه‌. ئه‌ویش له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات لاورده‌ێ و (عیزولدین حوسێن) له‌ شوينێ دانا. يه‌يش بایه‌خ فره‌ێگ دا كاروبار ناوچه‌یل ژێر ده‌سه‌ڵات خوه‌ێ و تويه‌نست ئاسایش و ئارامی له‌ ناوچه‌گه‌ به‌رقه‌رار‌ بكه‌ێد.


له‌ ساڵ (720ك - 1320ز) ئى ئه‌تابه‌گيشه‌ كووچ دويایین كرد و كوڕه‌گه‌ێ وه‌ ناو (شوجاعولدین مه‌حموود) بويه‌ جێنشینێ و وه‌ چه‌واشه‌ێ باوگێ سیاسه‌ت و ڕێباز توندێگ گرده‌ وه‌ر، ئه‌ڕا ئه‌وه‌گ مه‌ردم له‌لێ بترسن و په‌یڕه‌وی له‌لێ بكه‌ن.


له‌ ساڵ (750ك- 1349ز) وه‌ ده‌س خزمه‌تگوزاره‌یل خوه‌ێ تیرۆر كريا و كوڕه‌ بويچگه‌گه‌ێ وه‌ ناو (عیزولدین مه‌لیك) ك‌ ته‌نیا دوانزه‌ ساڵ عومرێ بوى، شوونێ گرده‌و‌.


وه‌خاتر وه‌زیرێگ دڵسووزێ وه‌ ناو (مه‌حموود كوڕ محه‌مه‌د جافری)، ئه‌تابه‌گه‌ بويچگه‌گه‌ ڕوی له‌ زانست و مه‌عرفه‌ت كرد و زانایه‌يل و عارفه‌يل له‌ خوه‌ێ نزیكه‌و كرد، تا ئه‌ڕا چاره‌سه‌ركردن كێشه‌گان پرس وه‌پێیان بكه‌ێد.


هه‌ميش ئه‌و ناوچه‌يله‌ نووژه‌نه‌و كرد ك‌ له‌ ئاكام جه‌نگه‌يل وه‌رين وێران بوين‌، دوياێ ئه‌وه‌ چييه‌ ناو جه‌هان سیاسه‌ت‌ و خاسترین په‌یوه‌ندی وه‌ل ده‌سه‌ڵاتداره‌يل هاوساێ رێكخست.


وه‌لێ فره‌ وه‌پێ نه‌چی ك‌ (ته‌یموور له‌نگ) و له‌شكره‌ گه‌وراگه‌ێ په‌لامار لوڕستان دان و بێ به‌زه‌ییانه‌ ده‌سكردنه‌ كوشتن و بڕین و تاڵان و سزانن ماڵ و موڵك خه‌ڵك ناوچه‌گه‌. ئه‌تابه‌گ له‌ سه‌ره‌تا ته‌قالا كرد شكست وه‌ په‌لاماره‌گه‌ بارێ، وه‌لێ نه‌تويه‌نست و سه‌ره‌نجام خوه‌ێ و كوڕه‌گه‌ێ وه ‌دیل گیريان و ته‌یموور له‌نگ هه‌ردگیان زندانی كرد.


وه‌خاتر غیاب (شا عیزولدین)، پاشاگه‌ردانی ناوچه‌گه‌ گرده‌و‌ و داگیركه‌ره‌يل نه‌تويه‌نستن كاروبار ناوچه‌گه‌ كۆنترۆڵ بكه‌ن، هه‌روه‌يخاتره‌ (ته‌یموور له‌نگ) ناچار بوى ئه‌تابه‌گ و كوڕه‌گه‌ێ ئازاد بكه‌ێد، وه‌ مه‌رجێگ له‌ژێر قه‌ڵه‌مڕه‌و ده‌سه‌ڵاته‌گه‌ێ بوود و وه‌ شێوه‌ێگ ڕێكوپێك باج ساڵانه‌ بيه‌ێد. (شا عیزولدین) ناچار بوى مه‌رجه‌گه‌ێ قه‌بوول بكه‌ێد، وه‌لێ وه‌ختێگ سه‌رله‌نوو ده‌سه‌ڵات گرده‌ ده‌س، باجه‌ ساڵانه‌گه‌ێ ناوچه‌یل ژێر ده‌سه‌ڵات خوه‌ێ، ك‌ بڕه‌گه‌ێ فره‌ بوى، نه‌خسته‌ خه‌زێنه‌ێ ده‌سه‌ڵات و يه‌يش بويه‌ مایه‌ێ تويڕه‌بوين ته‌یموور له‌نگ. هه‌ر وه‌يخاتريشه‌ ئه‌ڕا ته‌مبێكردن (شا شوجاع) به‌شێگ له‌ هێزه‌یلێ ڕه‌وانه‌ێ ناوچه‌گه‌ كرد.


ئه‌و سووكایه‌تى وه‌رده‌وامه ك له‌شكر ته‌یموور له‌نگ وه‌ شا شوجاع و هێزه‌یلێ كردياد، بويه‌ مايه‌ێ تويڕه‌یی (سه‌ید ئه‌حمه‌د) كوڕێ. وه‌يخاتره‌ ته‌قالا كرد له‌ناويان بوه‌ێد، وه‌لێ ئه‌وان وه‌ی باوه‌ته‌ زانستن و تواستن بكوشنه‌ێ. ئه‌وه‌ بوى وه‌ شێوه‌ێ ئه‌ڵاجه‌ویێگ له‌ ده‌سيان ڕزگارێ بوى و وه‌ل پیاوه‌یلێ ڕويكرده‌ كه‌ژوكويه‌يل (كه‌وركوو) و ده‌سكردنه‌ جه‌نگ پارتیزانی. له‌و وه‌خته‌ خه‌وه‌ر كوشيان باوگێ وه‌ ده‌س پیاوه‌یل ته‌یموورله‌نگ ڕه‌سيه‌ پێ، ئه‌ویش چالاكییه‌یلێ له‌ دژ له‌شكر داگیركه‌ر زیاتر كرد، تا ئه‌و وه‌خته‌گ خوه‌یشێ كووچ دويایین كرد. له‌دوياێ ئه‌و (شا حه‌سه‌ن) براێ ده‌سه‌ڵات گرده‌ ده‌س.