له ژینگه‌یه‌کی کریمینێڵه‌وه بۆ ژینگه‌یه‌کی سیاسی

دوای شازدەی ئۆکتۆبەر، ناوچه‌ دابڕاوه‌کانی کوردستان بوونه‌ته‌وه به ناوچه‌ی دابڕاو و به زه‌ڕه‌بینیش پۆلیسێکی کورد و پێشمه‌رگه‌یه‌کی تێدا نابینیت

یه‌کێک له وته باوه‌کانی کۆمه‌ڵگای کوردی، ناساندنی هه‌موو شته به زبڵدان "مرۆڤ وه‌ک زبڵدان، میدیا وه‌ک زبڵدان ...هتد.". پرسیار لێره‌دا ئه‌وه‌یه، چیی زبڵه و چییش هه‌ڵگری زبڵ؟ زبڵدان له خۆیدا ئۆبیه‌کتێکی خاوێنه، ئه‌وه‌ی پیسی ده‌کات ئه‌و زبڵانه‌یه، که مرۆڤ تێی ده‌کات. ئه‌وه‌شی پرسیاری ناو ئه‌م پرسیاره‌یه بریتییه له‌وه‌ی، ئایا هه‌موو ئه‌و فڕێدراوانه‌ی ناو زبڵدان زبڵن؟ زبڵ به‌رهه‌می مرۆڤه نه‌ک زبڵدان، زبڵدان لێره‌دا چ قوربانییه و چ له خزمه‌تی شاردنه‌‌وه‌ی زبڵه‌کانی مرۆڤدایه. له زبڵداندا جێگای شاردنه‌وه‌ی هه‌موو شت هه‌یه. مرۆڤ که تووڕه ده‌بێت، یاده‌وه‌رییه‌کانی خۆی له‌گه‌ڵ مرۆڤێکی تردا فڕێ ده‌داته زبڵدانه‌وه، وه‌ک ناساندنی مرۆڤی دووه‌م به زبڵ. له زبڵداندا مرۆڤی دووه‌م ون ده‌بێت، به‌ڵام هه‌ندێک جار مرۆڤ پێویسته شتێک له‌کیس بدات، هه‌تاوه‌کوو تێبگات چ شتێکی به‌نرخی له‌کیس داوه.


ده‌شێت مۆڕاڵانه ڕێگا به خۆم نه‌ده‌م، که هه‌ڵبستم به ئه‌نالیزه‌کردنی ئه‌م وتانه. لێره‌دا ده‌توانین خاوه‌نی چه‌ند هیپۆتێزه‌یه‌ک بین، به‌ڵام ئه‌وه‌ی من به گرنگی ده‌زانم بگوترێت، بریتییه له له‌کیسدانی ڕیالیتێت. یه‌کێک له کێشه‌ گه‌وره‌کانی تاکیش، دیاره مه‌به‌ستم له تاکی به‌و شێوه‌یه‌یه، بریتییه له له‌کیسدانی ڕیالیتێت. دیاره به‌شێوه‌یه‌کی دیار مرۆڤی شیزۆفرێن خاوه‌نی له‌کیسدانی ڕیالیتێته. کێشه‌یه‌کی تریش هه‌یه، که مرۆڤ نه‌ک به فه‌نتازیا ده‌ژی، به‌ڵکوو له فه‌نتازیادا ده‌ژی و پراکتیزه‌ی فه‌نتازیاکانی ده‌کات کاره‌ساتی گه‌وره‌ ئه‌وه‌یه، که ئه‌گه‌ر تاکێکی ئاوها سیاسی بوو، له ڕێگای سیاسه‌ته‌که‌یه‌وه پراکتیزه‌ی فه‌نتازیاکانی خۆی بکات (تێبینی: فه‌نتازیای ته‌ندروستیش هه‌یه، که مرۆڤ له کۆمه‌ڵێک کێشه و قه‌یران ڕزگار ده‌کات، به‌ڵام من لێره‌دا مه‌به‌ستم له فه‌نتازیایه‌کی زیانبه‌خشه، که تاک به‌رهه‌می دێنێت و له ڕێگایه‌وه زیان به کۆمه‌ڵگا ده‌گه‌یه‌نێت). ئا لێره‌دا ده‌مه‌وێت بڵێم، که فه‌نتازیا چیدی فه‌نتازیا نییه، به‌ڵکوو ڕیالیتێته، چونکه تاک پراکتیزه‌ی ده‌کات. ئه‌م تاکه ده‌شێت خه‌وێکی تریش ببینێت، گوێی له قسه‌ی تریش بێت، شتی تریش ببینێت، که خه‌ڵکانی تر نایبینن. ئه‌م تاکه به ده‌سته‌ڵاته‌که‌ی پراکتیزه‌ی ئه‌و دیمه‌نانه ده‌کات، که له فه‌نتازیا و جیهانی ئه‌ودا هه‌یه، ئیدی لێره‌وه، بۆ نموونه کوشتنی تاکێک له خه‌ون و فه‌نتازیا و ناڕیاله‌وه ده‌بێته ڕیالیتێت.


له ده‌روونناسییدا قسه‌ له‌سه‌ر گه‌شه‌ی مێنتاڵ (گه‌شه‌ی ئه‌قڵ) ده‌کرێت. قسه له‌سه‌ر چۆنیه‌تیی پێدانی نرخ ده‌کرێت (واته له پێشینه‌ی منداڵییدا، منداڵ فێر ده‌بێت، ڕێزگرتن لەبه‌رامبه‌ر خاوه‌نی نرخه، کرده‌ی چاک خاوه‌نی نرخه، گفتوگۆی باش خاوه‌نی نرخه ...هتد.). ئه‌م پرۆسه‌یه له سکی دایکه‌وه ده‌ست پێ ده‌کات و هه‌تا مردنی مرۆڤ درێژه‌ی ده‌بێت. لێکه‌وتنه‌وه‌ی کێشه له‌م گه‌شه‌ی مێنتاڵه‌دا له پێشینه‌ی منداڵییدا، ده‌بێته هۆی لێکه‌وتنه‌وه‌ی کێشه له ئاینده‌ی تاکدا. له ده‌روونناسیدا، به‌تایبه‌ت له پسیشۆئه‌نالیزه‌دا، قسه له‌سه‌ر دوو فازه ده‌کرێت، وه‌ک لێکه‌وتنه‌وه‌ی کێشه‌ی ده‌روونی، که له پێشینه‌ی منداڵییدا سه‌ر هه‌ڵده‌ده‌ن و تاک له ئاینده‌دا تێیدا ده‌ژی، وه‌ک ژیانێکی زۆر نۆرماڵی ڕۆژانه. فازه‌ی یه‌که‌میان ناو ده‌نرێت مۆدی وه‌ک ئه‌وه‌ی (As if mode). له‌م فازه‌یه‌دا منداڵ سنووری نێوان ڕیالیتێت و فه‌نتازیا ناهێڵێت، واته منداڵ فه‌نتازیاکانی له ڕیالیتێتدا به‌کار ده‌هێنێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی چ گرنگی به ئه‌نجام و ئاکامه‌کانی کرده‌کانی بدات و چ بیریشی لێ بکاته‌وه. بۆ نموونه کاتێک منداڵان یاریی جه‌نگ ده‌که‌ن، کاتێک یه‌کێک له‌و منداڵانه منداڵێکی تری سه‌ربازی سه‌ر به به‌ره‌ی دوژمن به دیل ده‌گرێت. ئه‌م منداڵه به لێدان مامه‌ڵه له‌گه‌ڵ منداڵه دیله‌که‌دا ده‌کات، به‌ڵام ئه‌و هه‌ر له‌لای یارییه‌که. له ئاینده‌دا ته‌واوی ژیان بۆ منداڵێکی وه‌ها ده‌بێته شوێنێکی گه‌وره‌ی یاری، له ته‌واوی ئه‌و ئازارانه‌دا، که ده‌یخاته‌وه خۆشییه‌کی گه‌وره وه‌رده‌گرێت، له‌و زیانانه‌دا، که ده‌یخاته‌وه خۆشییه‌کی گه‌وره وه‌رده‌گرێت ...هتد.


دووه‌میان ناو ده‌نرێت چۆنیه‌تیی نرخپێدانی ده‌روونی (Mode of psychological equivalence) لێره‌دا منداڵ بیر ده‌کاته‌وه و بیرکردنه‌وه‌کانی له ڕیالیتێتدا پراکتیزه ده‌کات، خاوه‌نی فانتازیایه و فه‌نتازیاکانی له ڕیالیتێتدا پراکتیزه ده‌کات. به‌م شێوه‌یه تاک له ئاینده‌دا سنووری نێوان بیرکردنه‌وه، فه‌نتازیا و ڕیالیتێت هه‌ڵده‌گرێت و هیچ جیاوازییه‌ک له‌نێوان فه‌نتازیا و ڕیالیتێتدا نامێنێت.


له ئاینده‌دا، ئه‌گه‌ر تاکێکی وه‌ها تێکه‌ڵ به هه‌ر ژینگه‌یه‌ک بێت، که توندوتیژیی تێدا پراکتیزه ده‌کرێت، که ده‌سته‌ڵاتی تێدا پراکتیزه ده‌کرێت، وا هه‌ست ده‌کات، که له ماڵه‌وه‌یه، واته تاک شوێنی ژینگه‌ی خۆی دۆزیوه‌ته‌وه و تێیدا به‌خته‌وه‌ره. ئه‌مانه کاره‌ساتن بۆ ژیانی هاووڵاتییان، له هه‌ر شوێنێک و پۆستێکدا کار بکه‌ن، کارکردن له‌گه‌ڵیاندا ئاسان نییه، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر تاکێکی وه‌ها پێڵاوفرۆشیش بێت و تۆش جووتێک پێڵاوت چه‌ند ڕۆژێک پێش ئێستا لێ کڕیبێت، که‌چی ئیمڕۆ ده‌ته‌وێت بۆی به‌ریته‌وه، چونکه پێڵاوه‌کان به‌ پێت ته‌سکن، به‌دڵت نییه ...هتد. یاخود تاکێکی وه‌ها له ئاینده‌دا له ژینگه‌یه‌کی کریمینێڵدا ده‌ژی و تۆش به‌ ڕێکه‌وت له‌گه‌ڵیدا تووشی کێشه‌یه‌ک ده‌بیت. یاخود تاک ساڵانێکی زۆر له ئه‌وروپادا له ئه‌مێریکادا له ژینگه‌یه‌کی کریمینێڵدا ژیاوه و ئیمڕۆ له کوردستان سیاسییه و ده‌سته‌ڵاتداره و تۆش هاووڵاتییه‌کی ساده و ساکار و بێده‌سته‌ڵات. یاخود تۆ سیاسییه‌کی تریت، که له‌گه‌ڵ بیروبۆچوونیدا نیت، یان له پارتێکی تریت و سیاسه‌تێکی تر پراکتیزه ده‌که‌یت ...هتد.


ته‌ماشای سلێمانیی بکه و بزانه ڕۆژانه چ کوشتارێکی تێدایه. ته‌ماشای کاره‌ساتی شازده‌ی ئۆکتۆبه‌ر بکه و بزانه، ئه‌و جۆره سیاسییانه چیان به‌سه‌ر کوردستاندا هێناوه، هاووڵاتییانی که‌رکووک و خانه‌قین هه‌رگیز چاوه‌ڕوانی ئه‌وه نه‌بوون، که ژیانی سه‌رده‌می به‌عس سه‌رله‌نوێ بژیێته‌وه، ده‌شێت له خه‌ونیشدا چاوه‌ڕوانی کاره‌ساتێکی وه‌هایان نه‌کردبێت، به‌ڵام ئیمڕۆ ئه‌و خه‌ونه ترسناکه ڕیالیتێتی ژیانی ڕۆژانه‌یه. من له ساڵی 2010دا سه‌ردانی که‌رکووکم کردووه، هیوایه‌کی گه‌وره‌م تێدا ده‌دی، له خانه‌قین بووم، هیوایه‌کی گه‌وره‌م تێدا ده‌دی، هه‌رچی ناوی شه‌قامه‌کان بوون، کرابوونه کوردی، ناوی قوتابخانه‌کان کرابوونه کوردی، به زه‌ڕه‌بینیش پۆلیسێک و سه‌ربازێکی عه‌ره‌بت تێدا نه‌ده‌بینی، به‌ڵام ئێستا ناوچه‌ دابڕاوه‌کانی کوردستان بوونه‌ته‌وه به ناوچه‌ی دابڕاو و به زه‌ڕه‌بینیش پۆلیسێکی کورد و پێشمه‌رگه‌یه‌کی تێدا نابینیت. ئه‌وه‌ی هه‌یه کارتۆنییه و هیچی تر، هه‌روه‌ک چۆن له سه‌رده‌می به‌عسیشدا له‌مانه هه‌بوون.


به‌شێک له‌وانه‌ی، که ئێستا ناو نراون سیاسیی کورد، ئه‌وانه‌ن، که له ئه‌وروپا و ئه‌مێریکاوه گه‌ڕاونه‌ته‌وه بۆ کوردستان، ئه‌مانه به‌هۆی گه‌نده‌ڵیی ده‌سته‌ڵاته‌وه، ئێستا چ سیاسیین و چ ده‌سته‌ڵاتدارن. ئه‌مانه به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک هیچ له ئه‌لف و بێی سیاسه‌ت نازانن، خاوه‌نی هیچ باکگراوندێکی فه‌لسه‌فی، سیاسی، پێداگۆگی و زانستی نین، که‌چیی چ سیاسیین و چ ده‌سته‌ڵاتداریش. چ مه‌ترسیین بۆ سه‌ر ئێستا و لێره‌دای کورد و چ بۆ سه‌ر ئاینده‌ی کوردیش، که‌چی هیچ سیاسی و ده‌سته‌‌ڵاتدارێک نه له پارته‌که‌ی خۆیاندا سنووریان بۆ داده‌نێن، نه لەده‌ره‌وه‌ی پارته‌که‌ی خۆشیاندا هیچ سیاسی و ده‌سته‌ڵاتدارێک سنوور بۆ سنووربه‌زاندنیان داده‌نێن. ئه‌مانه نه‌ک له هه‌موو کۆبوونه‌وه‌یه‌کی بڕیارده‌ری پارتدا به‌شدارن، به‌ڵکوو بڕیارده‌رن، ئه‌وه‌ی سیاسییه‌کانی تر له‌سه‌ریانه بیکه‌ن، ته‌نیا هه‌ڵبژاردنی بێده‌‌نگی و پشتگیرییکردنی بڕیاره‌کانه، که ئه‌مانه ده‌ری ده‌که‌ن.


ئه‌مانه له کاراکتەریاندا دیاره، که له ژینگه‌یه‌کی کریمینێڵدا چ ژیاون و چ گه‌وره‌ بوون، هه‌ر بۆیه سیاسه‌تیش به کولتووری ئه‌وان ده‌که‌ن، که خاڵیین له هه‌موو ئێتیکێکی مرۆڤدۆستانه و ویستی باش. له ژینگه و کولتووری کریمینێڵه‌کاندا، بۆ نموونه هێلس ئه‌نگێڵس (Hells Angels) و ڕۆکه‌کانی ئه‌وروپا و چه‌ندیینی تر، ویستی باش، ته‌نیا ویستێکه، که ده‌تگه‌یه‌نێت به گه‌وره‌ترین ده‌سته‌ڵات و زۆرترین سه‌رمایه. کاراکتەری ئه‌م سیاسییه نوێیانه‌ی کوردستان، کاراکتەری کرینینێڵه‌کانه، کاراکتەری ڕۆکه‌کانه، کاراکتەری هێڵس ئه‌‌نگێڵسه. ئامانجی ئه‌مانه ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی ته‌واوی ئینستووته حکوومی و سه‌ربازییه‌کانه، له ده‌زگای پۆلیس و ئاسایش و ئه‌نجوومه‌نی پارێزگاوه بیگره هه‌تا سوپا. هه‌مان کاتیش سه‌رچاوه داراییه‌کانی وڵات، وه‌ک ئه‌وه‌ی که خۆیان سه‌ردار و بڕیارده‌ری هه‌موو شت بن له وڵاتدا. ئه‌مانه ئاماده‌ن له‌پێناوی گه‌یشتن به ئامانجدا، به‌سه‌ر لاشه‌ی هه‌زاران و میلیۆنه‌ها هاووڵاتییانی نیشتماندا بڕۆن و خۆیان وه‌ک پاڵه‌وان چ بناسێنن و چ به‌رامبه‌ره‌کانیشیان له هه‌موو کاره‌سات و غه‌در و نه‌هامه‌تییه‌ک تاوانبار بکه‌ن. ئه‌مانه ئاماده‌ن، ته‌نانه‌ت ناپاکی له خۆشیان بکه‌ن، بۆ گه‌یشتن به گه‌وره‌ترین ده‌سته‌ڵات و زۆرترین سه‌رمایه. ئه‌م کاراکتەره له ئاینده‌یه‌کی نزیک یان دووردا یه‌کێتیی نیشتمانیی له پارته‌وه ده‌گۆڕێت بۆ باندێکی ئۆرگانیزه‌کراو و ڕێگاپێدراو، باندێک، که کریمینێڵێک ده‌بێته سه‌رۆکی.


ئێستا یه‌کێتیی نیشتمانیی له ژینگه‌یه‌کی ترسناکیی کریمیناڵیتێتدا ده‌ژی، که گه‌وره‌ترین مه‌ترسییه بۆ سه‌ر ئاینده‌ی باشووری کوردستان. به‌شێک له سیاسییه کۆنه‌کانیان، خاوه‌نی کولتوورێکی سیاسیی ترن، که ده‌شێت له ڕێگای گفتوگۆوه پارتێکی تر بکه‌وێته ڕێککه‌وتن له‌گه‌ڵیاندا، به‌ڵام ئه‌مانه ئێستا پیر و په‌ککه‌وته‌ن و وێڕای ئه‌وه‌ی خاوه‌نی پۆستن، که‌چی بێده‌سته‌ڵاتن. ئه‌وانه‌شی هێشتا به‌شی چه‌ند ساڵێکیان پێماوه، له‌لایه‌ن کریمینێڵه‌کانی ناو یه‌کێتییه‌وه، که به نه‌وه‌ی نوێی یه‌کێتیی ناسێنراون، ده‌رده‌په‌ڕێنره ده‌ره‌وه.


ئه‌م نه‌وه کریمینێڵه چونکه خاوه‌نی مۆڕاڵ نین، ئاماده‌ی هه‌موو جۆره ڕێککه‌وتنێکن له‌گه‌ڵ کۆنه به‌عسی و تازه به‌عسییه‌کانی به‌غدادا، ئاماده‌ی هه‌موو جۆره ڕێککه‌وتنێکن له‌گه‌ڵ شیعه توندڕه‌وه‌کانی به‌غدادا، له‌گه‌ڵ سوننه توندڕه‌وه‌کانی به‌غدادا. ئاخر له ژینگه‌ی بانده کریمینێڵه‌کاندا ڕێککه‌وتن له‌سه‌ر ده‌سته‌ڵات و سه‌رمایه هه‌میشه هه‌یه. بچکۆلانه‌کان هه‌میشه له هه‌وڵی گه‌شه‌کردن و گه‌یشتن به ده‌سته‌ڵاتی زۆرتر و سه‌رمایه‌ی زۆرتردان، هه‌ر بۆیه هه‌میشه ئاماده‌ی هه‌موو جۆره ڕێککه‌وتنێکن له‌گه‌ڵ گه‌وره ده‌سته‌ڵاتداراندا. عێراقی ئێستاش هیچ نییه، بێجگه له که‌لاوه‌یه‌کی کریمینێڵه‌کان، که تێیدا به‌رده‌وام شه‌ڕه له‌سه‌ر ده‌سته‌ڵات و سه‌رمایه. هه‌ر بۆیه به‌بێ شه‌رمکردن بەئاشکرا کورسیی په‌رله‌مان ده‌کڕدرێت و ده‌فرۆشرێت، وه‌زاره‌ت ده‌کڕدرێت و ده‌فرۆشرێت، پۆستی سه‌رکۆمار ده‌کڕدرێت و ده‌فرۆشرێت.


کاری هه‌ولێر له‌م کابینه نوێیه‌دا، بریتییه له سنووردانان بۆ بانده کریمینێڵه‌کانی ناو پارت، بریتییه له سنووردانان بۆ هێرشه فیزیکی و ده‌روونییه‌کانی به‌غدا. به‌شێکی گه‌وره‌ی سیاسییه‌‌کانی به‌غدا هه‌مان شێوه، چونکه بەدرێژایی ژیانیان له کولتووری به‌عسدا ژیاون، ئه‌گه‌ر به‌عسییش نه‌بووبن، ئه‌وا خاوه‌نی کاراکتەرێکی به‌عسییانه‌ن، هه‌ر بۆیه بێ شه‌رمکردن له هه‌موو کۆڕ و کۆبوونه‌وه و چاوپێکه‌وتنێکی تەلەڤیزیۆنییدا، به دڵڕه‌قتریین شێوه به‌گژ کورددا ده‌چن، هه‌یسه‌م جه‌ببووریی کۆنه ئه‌ندام په‌رله‌مانی عێراق، یه‌کێکه له‌و نموونانه. که خاوه‌نی کاراکتەرێکی کریمیناڵانانه و سه‌رسه‌ریانه‌یه به‌رامبه‌ر به کورد. به‌عسییه‌کی نوێیه له ده‌نگ و ڕه‌نگێکی تردا، که به بێشه‌رمتریین شێوه قسه له‌سه‌ر کورد ده‌کات، وه‌ک ئه‌وه‌ی عه‌لی حه‌سه‌ن مه‌جیدێکی تر له بابله‌وه هه‌ڕه‌شه له کورد بکات. ئه‌مانه هه‌مانشێوه نه‌خۆشن، خاوه‌نی تێکچوونی کاراکتەرن، چونکه کاراکتەرێکی ته‌ندروست خاوه‌نی مۆڕاڵ و ویستی باشه، ویستێک، که له خزمه‌تی هه‌موو مرۆڤایه‌تییدایه، نه‌ک به ته‌نیا خۆی. کورد خاوه‌نی مۆڕاڵه، خاوه‌نی ویستی باشه، هه‌ر بۆیه هه‌میشه هاوکاریی هاووڵاتییه عه‌ره‌به‌کانی کردووه، نوێتریینیان داواکه‌ی پارێزگاری مووسڵه له مه‌سعود بارزانی. له مێژووی نه‌ک هه‌موو عێراق، به‌ڵکوو هه‌موو وڵاتانی عه‌ره‌بییدا، هیچ وڵاتێکی عه‌ره‌بیی به‌ته‌نگ کورده‌وه نه‌هاتووه، به‌ڵام کورد هه‌میشه قووتی ده‌می خۆی داوه به ئه‌وان، هه‌تا برسی و تینوو نه‌بن.