ده‌وڵه‌ت ئه‌تابه‌گ خورشيدی

وه‌ شێوه‌زار داڵگی.. 2

شوجاعولدين مه‌رجه‌گه‌ێ خه‌ليفه‌ی عه‌باسی قبوڵ نيه‌كه‌ێد و سه‌نگه‌ره‌یل ده‌ورووه‌ر قه‌ڵاگه‌ێ‌ قايمتره‌و كه‌ێد جوور ئاماده‌كار‌يێگ ئه‌ڕا وه‌رگریكردن.


خه‌ليفه‌يش وه‌ختێگ‌ خه‌وه‌ردار بوود ك مه‌رجه‌گه‌ێ قه‌بوول نه‌كرياس، له‌شكرێگ گرده‌و كه‌ێد و په‌لامار قه‌ڵاێ "مانگره" ده‌ێد‌ و له‌ هه‌ر چوار لاوه‌ گه‌ماروو خه‌ێده‌ بانێ. ئه‌تابه‌گ وه‌ختێگ گه‌ورايی له‌شكره‌گه‌ێ خه‌ليفه‌و چه‌كه‌یل دوينێد، له‌وه‌ دڵنياوه‌ بوود ك‌ جه‌نگه‌گه‌ دانه‌ێد، وه‌يخاتره‌ نامه‌ێگ و قه‌ێرێگ دياری يا هه‌ديه‌ ئه‌ڕا سه‌ركرده‌ێ له‌شكره‌گه‌ كلكه‌ێد و په‌شيمانی خوه‌ێ نيشان ده‌ێد و له‌لێ ڵاڵكيه‌ێده‌و ‌و داوا له‌لێ كه‌ێد ناوه‌ندگيری له‌ناوبه‌ێن خوه‌ێ و خه‌ليفه‌ بكه‌ێد ئه‌ڕا ئه‌وه‌گ بوه‌خشێده‌ێ.


دوياخر سه‌ركرده‌ێ له‌شكره‌گه‌ تويه‌نست خه‌ليفه‌ ڕازی بكه‌ێد و فه‌رمان وه‌خشين له‌لێ وه‌ربگرێد. وه‌لێ له‌ وه‌رانوه‌ر وه‌رده‌وامبوينێ له‌ ده‌سه‌ڵات، بايه‌سه‌ ئه‌تابه‌گ شار "ته‌رازك" و قه‌ڵاێ "دژسيا" ك‌ وه‌رجله‌ ئه‌وه‌ وه‌ زوور كۆنترۆڵێ كردوين بيه‌ێده‌ێ ده‌س ده‌سه‌ڵات خه‌ليفه‌.


ئه‌تابه‌گ مه‌رجه‌گه‌ێ قه‌بوول كه‌ێد و له‌شكر عه‌باسيش خوه‌ێ كيشێده‌و و (نورولدين محه‌ممه‌د)يش ئازاد ‌كريه‌ێد.


وه‌و شێوه‌‌ "شوجاعولدين خورشيد" وه‌رده‌وام بوى له‌ ده‌سه‌ڵات تا ئه‌و وه‌خته‌گ خێڵ "به‌يات" ك نيشته‌جێ خوه‌رهه‌ڵات ناوچه‌ێ ده‌سه‌ڵاته‌گه‌ێ "ئه‌تابه‌گ" بوين، په‌لامار مه‌ردم ناوچه‌گه ‌دان و ده‌سكردنه‌ كوشتن و بڕين و تاڵانكردن.


(ئه‌تابه‌گ)يش هێزێگ وه‌ سه‌ركردايه‌تی به‌درولدين كوڕێ كلكرد ئه‌ڕا ناوچه‌گه‌و سه‌يفولدين رۆسته‌م ئامۆزايشێ هاوكاريی ‌كردياد. ئه‌وه ‌بوى هه‌ردوولا له‌ نزيك شار "بروجرد" بويه‌ جه‌نگێان و جه‌نگ سه‌ختێگ له‌ناوبه‌ێنيان ڕويدا. به‌ياته‌يل توركمان شكست خواردن و شوماره‌ێگ له‌لێان كوشيان و قه‌ێرێگيانيش وه‌ ديل گيريان.


"نه‌جم سه‌لمان فه‌يلی" له‌كتاوه‌گه‌ێ وه‌ناو (الفيليون) وه‌ پشتبه‌سان وه‌ بڕێگ سه‌رچاوه‌ێ مێژوويی، دريژه‌ ده‌ێده‌ داستان ده‌سه‌ڵاتداری سولاله‌ی خورشيدی فه‌يلی و ئويشێ: له‌شوون ئه‌و جه‌نگه‌، ئه‌تابه‌گ گشت توركمانه‌یل له‌ بازنه‌ێ ده‌سه‌ڵات خوه‌ێ كرده‌ ده‌يشت ‌و شۆماره‌ێ فره‌ێگ كورد له‌ ڕووژئاواێ كوردستانه‌و‌ هاورد و له‌ ناوچه‌یل ژێر ده‌سه‌ڵات خوه‌ێ نيشته‌جێیان كرد.


كه‌م كه‌م "شوجاعولدين خورشيد"، متمانه‌ وه‌ شايسته‌يی "به‌درولدين" كوڕێ په‌يا كرد و جوور جێگر خوه‌ێ ده‌سنيشانێ كرد، وه‌ل "سه‌يفولدين ڕوسته‌م" ك‌ چه‌و بڕيويده‌ ده‌سه‌ڵات ئه‌و بڕياره‌ وه‌پێ ناخوه‌ش بوى، وه‌و خاتره‌ ده‌سكرده‌ پيلانگێڕی وه‌ ئامانج ناكووكی خستن له‌ ناوبه‌ێن باوگ و كوڕه‌گه‌ێ ئه‌ڕا ئه‌وه‌گ خوه‌ێ بڕه‌سێده‌ ده‌سه‌ڵات. وه‌يخاتره‌ وته‌ مه‌مووى ك "به‌درولدين" نيه‌تواێد چه‌وه‌ڕێ ته‌مه‌ندريژی ئه‌و بكه‌ێد و ها‌ ته‌ما‌ پيلانێگ له‌دژێ دابنه‌ێد ئه‌ڕا ئه‌وه‌گ هه‌رچێ زويتر له‌ ناوێ بوه‌ێد و خوه‌ێ بڕه‌سێده‌ ده‌سه‌ڵات.


ئه‌ڕا سه‌لمانن يا ئسباتكردن قسه‌گانيشێ چه‌ن پياوماقوڵێگ هاورد و ئه‌وانيش پشتگيری قسه‌گان "سه‌يفولدين ڕوسته‌م" كردن و شايه‌تى ئه‌ڕاێ دان. وه‌ختێگ ئه‌تابه‌گ باوه‌ڕ وه‌و قسه‌يله‌ كرد، فه‌رمان كوشتن ئه‌ڕا كوڕه‌گه‌ێ ده‌ركرد و "سه‌يفولدين ڕوسته‌م" برارزاێ ڕاسپارد ده‌سوه‌جێ كوڕه‌گه‌ێ بكوشێد.


ئه‌ويش ك‌ په‌رووش ڕه‌سين ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ بوى، وه‌ هاوكاری لايه‌نگره‌يلێ وه‌ شمشێر "به‌درولدين" كوشت و ئه‌ڕا هه‌ميشه‌ توومارێ پێچاره‌و‌.


فره‌ وه‌پێ نه‌چى ئه‌تابه‌گ له‌ كرده‌وه‌گه‌ێ خوه‌ێ په‌شيمانه‌و بوى‌، وه‌لێ ته‌قالا نه‌كرد تووڵه‌ له‌ بكوش كوڕه‌گه‌ێ بكه‌ێده‌و ‌و هه‌ر وه‌ دڵته‌نگی مه‌نه‌و‌‌ تا له‌ ساڵ (٦٢٠ك - ١٢٢٤ز) له‌ ته‌مه‌ن سه‌د ساڵى كووچ دويايین كرد.


له‌شوون "سه‌يفولدين ڕۆسته‌م" برارزاێ ده‌سه‌ڵات گرده ده‌س و كه‌فته‌ وه‌ر ڕق و قين و تويڕه‌يی مه‌ردم و وه‌ بكوش فێلباز و داگيركه‌ر ده‌سه‌ڵات و شايسته‌نه‌وين ده‌سه‌ڵاتدارى وه‌سفێ كردن.


"سه‌يفولدين" وه‌ گشت شێوه‌ێگ ته‌قالا كردياد دڵيان بارێده‌ده‌س و ڕازييان بكه‌ێد، وه‌لێ ته‌قالاگانێ بێ ئاكام بوين و هه‌ر تويڕه‌يی و قين مه‌ردم زێاتره‌و بوياد. ئه‌ويش بێ به‌زه‌ييانه‌ نه‌ياره‌یل خوه‌ێ له‌ ناو‌ بردياد، ئه‌و ته‌سفيه‌كردنيشه‌ بويه‌ مايه‌ێ ناڕه‌زايه‌تی "شه‌ره‌فولدين" براێ، ك‌ سه‌ره‌نجام په‌يوه‌ندی كرده‌ نه‌ياره‌یلێ و له‌ ساڵ (٦٢٩ك-١٣٣١ز) له‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات لاوردنه‌ێد و وه‌ ديل گردنه‌ێ و دانه‌ێ ده‌س "ميرعه‌لی" كوڕ "به‌درولدين" و ئه‌ويش له‌ تووڵه‌ێ باوگێ ده‌سوه‌جێ كوشته‌ێ.


له‌شوون ئه‌وه‌ سه‌رۆك هووزه‌يل و پياوماقوڵه‌يل وه‌خاتر گه‌ورا‌یی ته‌مه‌نێ جوور ئه‌تابه‌گ هه‌ڵوژاننه‌ێ و وه‌خاتر ئه‌وه‌گ هاوڕايان بوى له‌ لاوردن براگه‌ێ له‌ ده‌سه‌ڵات و ناڕازیبوينێ له‌ كوشتنێ، وه‌يخاتره‌ فه‌رمان له‌سێداره‌داين "ميرعه‌لی" ده‌ركرد و له‌شوون جێوه‌جێكردن فه‌رمانه‌گه‌، سياسه‌تێگ نه‌رم وه‌ل هووز و عه‌شره‌ته‌يل گرده‌ وه‌ر، تا لوڕستان و پشتكويه‌ هاتنه‌و‌ ئه‌ڕا دوخ سروشتی خوه‌يان. له‌ ساڵ (٦٣٢ك- ١٢٣٥ز) ژنه‌گه‌ێ "به‌درولدين" وه‌ ده‌سپێچگ به‌رقه‌راری ئاشته‌وايی داوه‌تێ كرد ئه‌ڕا ماڵ خوه‌يان و ژه‌هر كرده‌ ناو خوراكه‌گه‌ێ و ده‌رمانخواردێ كرد و له‌ تووڵه‌ێ كوشتن كوڕه‌گه‌ێ له‌ ناوێ برد.


له‌شوون ئه‌وه‌ وه‌ ڕه‌زامه‌ندی سه‌رۆك هووزه‌يل، "عيزولدين گه‌رشاسب" كريا‌ ئه‌تابه‌گ و يه‌يش بێوه‌ژنه‌گه‌ێ "شه‌ره‌فولدين" ك‌ خوه‌يشك ده‌سه‌ڵاتدار لوڕستان "شه‌هابولدين سوله‌يمان" بوى خوازى.


له‌شوون ماوه‌ێگ "حسامولدين خه‌ليل" كوڕ "به‌درولدين"، ئه‌ڕا وه‌ده‌سگردن ده‌سه‌ڵات ڕاپه‌ڕينێگ وه‌رپاكرد. ئى باوه‌تيشه‌ ئه‌تابه‌گ ناچاركرد له‌وه‌رانوه‌رێ بووسێد. سه‌ره‌نجام جه‌نگ له‌ ناوبه‌ێن هه‌ردوولا ڕويداو "عزولدين گه‌رشاسب" له‌ جه‌نگه‌گه‌ شكست خوارد و ناچار بوى گله‌و بخوه‌ێد ئه‌ڕا ناو قه‌ڵاێ قايم (گريت) و "حوسامولدين"يش وه‌رده‌وام بوى له‌ په‌لاماره‌گه‌ێ تا ئه‌و وه‌خته‌گ له‌ چوارلاوه‌ گه‌ماڕووى دا.


وه‌ختێگ ژنه‌گه‌ێ "گه‌رشاسب" ڕه‌سيه‌‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ ك‌ دی وه‌رگریكردن فايده‌ نه‌ێرێ، خوه‌ێ چی ئه‌ڕا لاێ "حوسامولدين خه‌ليل" و ڕجا له‌لێ كرد تا‌ كووتايی وه‌ كوشتاره‌گه‌ێ بارێد و هاوسه‌ره‌گه‌ێ بوه‌خشێد و جوور جێنشين ده‌سنيشانێ بكه‌ێد، ئه‌ڕا ئه‌وه‌گ له‌ شوون ئه‌و ده‌سه‌ڵات بگرێده‌ ده‌س.


"حوسامولدين خه‌ليل" وه‌ ڕواڵه‌ت سه‌باره‌ت وه‌و باوه‌ته‌ ڕه‌زامه‌ندی نيشانداو كووتايی وه‌ گه‌ماڕوو قه‌ڵاگه‌ هاورد، وه‌لێ له‌ ناخه‌و‌ وه‌ ته‌ماێ ده‌رفه‌تێگ بوى ئه‌ڕا كوشتن "گه‌رشاسب".