قومارچی و به‌رپرسیارێتیی ژیان

قومارچییه‌کانی کوردستان، له ئیفلاسبوونیاندا، حکوومه‌ت و سیاسییه‌کان تاوانبار ده‌که‌ن

هه‌موو که‌سێک خۆی به‌رپرسه له ژیانی و له مامه‌ڵه‌کانی له ژیانیدا. هه‌رچی شتێک دێته سه‌ر ڕێگای مرۆڤ، هه‌رچی شتێک له ژیانی مرۆڤدا ڕوو ده‌دات، مرۆڤ خۆی به‌رپرسه له ڕوودانی ڕووداوه‌کان. هیچ که‌سێک فریادڕه‌س و ڕزگارکه‌رت نییه، خۆت نه‌بێت، ته‌نیا خۆت ده‌توانیت کۆتایی به ناخۆشییه‌کانی ژیانت بهێنیت. مرۆڤ ده‌بێ بیه‌وێت ژیانێکی به‌خته‌وه‌ر بژی، ده‌بێ بیه‌وێت ناخۆشی نه‌یه‌ته ژیانیه‌وه، ده‌بێ بیه‌وێت ده‌ستبه‌رداری کردارێک، دیارده‌یه‌ک یاخود شتێک بێت که بێجگه له ده‌رده‌سه‌ریی هیچی تری لێ به‌رهه‌م نایه‌ت. له ده‌‌روونناسییدا قسه له‌سه‌ر (من ده‌مه‌وێت) ده‌کرێت، واته تاک ده‌بێ بڵێ، من ده‌مه‌وێت به‌خته‌وه‌ر بم، من ده‌مه‌وێت ده‌وڵه‌مه‌ند بم، من ده‌مه‌وێت چیتر جگه‌ره نه‌کێشم، ئەلکهۆل نه‌خۆمه‌وه، یاخود قومار نه‌که‌م.


قومارچییه‌کانی کوردستان، له ئیفلاسبوونیاندا، حکوومه‌ت و سیاسییه‌کان تاوانبار ده‌که‌ن. حکوومه‌ت خاوه‌نی هه‌ڵه‌یه، سیاسیی مافیاشمان هه‌یه، به‌ڵام هه‌موو ناخۆشییه‌ک له ژیانی تاک و کۆی کورددا به‌رهه‌می حکوومه‌ت و سیاسییه‌کانی نییه. تەنیا ڕۆبۆتێک خاوه‌نی ویستی ئازاد نییه، تەنیا ڕۆبۆتێک خاوه‌نی (من ده‌مه‌وێت) نییه. قومارچییه‌کانی کوردستان خۆیان به‌رپرسن له ژیانی خۆیان، خۆیان به‌رپرسن له هه‌موو شتێک که به‌سه‌ریاندا دێت. هیچ سیاسییه‌ک و داموده‌زگایه‌کی حکوومی به‌رپرس نین له‌و ناخۆشییانه‌ی که به‌سه‌ر قومارچییه‌کاندا دێت، به‌ڵکوو خودی خۆیان لێی به‌رپرسن.


ئۆشۆ له تێکستی (خۆشه‌ویستی، ئازادی، تەنیابوون)دا ده‌ڵێ: ئه‌گه‌ر ئازارت چه‌شت، ئه‌وا به‌هۆی خۆته‌وه‌یه، ئه‌گه‌ر ڕووخۆش بوویت، ئه‌وا به‌هۆی خۆته‌وه‌یه، ئه‌گه‌ر هه‌ستت کرد به‌خته‌وه‌ریت، ئه‌وا به‌هۆی خۆته‌وه‌یه. هیچ که‌سێک به‌رپرس نییه له‌وه‌ی که تۆ چ هه‌ستێکت هه‌یه، به‌ڵکوو به‌تەنیا خۆت. تۆ جه‌هه‌ننه‌میت، به‌ڵام هه‌مان کاتیش به‌هه‌شتیت.


هه‌تا ئێستا قومارچییه‌کی براوه‌م نه‌دی بێت گله‌یی بکات، به‌ڵام دۆڕاوه‌کان هه‌میشه ئێخه‌ی سیاسییه‌کان ده‌گرن، سیاسییه‌کان به‌رپرس ده‌که‌ن له‌و هه‌موو ده‌فته‌ره دۆلاره‌ی، که دۆڕاندوویانه، سیاسییه‌کان به‌رپرس ده‌که‌ن له ڕۆیشتنی ژنه‌کانیان و منداڵه‌کانیان. سیاسییه‌کان به‌رپرس ده‌که‌ن له له‌کیسدانی خانووه‌کانیان، موڵکه‌کانیان، ئۆتۆمۆبیله‌کانیان ..هتد. به‌ڵام هیچ قسه له‌سه‌ر خۆیان ناکه‌ن، هیچ خۆیان به خه‌تابار له ناخۆشییه‌کانی ژیانیاندا نازانن. ئه‌گه‌ر تاکێک خاوه‌نی ئه‌و هه‌موو ده‌فته‌ر دۆلاره بێت، ئاخۆ به‌ چی خاوه‌نیه‌تی؟ یاخود به‌هۆی چییه‌وه بووه‌ته خاوه‌نی؟ به‌و هه‌موو ده‌فته‌ره دۆلاره ده‌یتوانی ژیانێکی به‌خته‌وه‌ر بۆ خۆی و خێزانی دروست بکات. ئه‌مه له‌کاتێکدا له‌و هه‌موو خۆپیشاندانانه‌ی پێشووتردا بینیمان، که هاووڵاتییان باسیان له ئیفلاسیی خۆیان ده‌کرد، به‌ڵام خه‌ڵکی که ئیفلاس بێت، چۆن ده‌توانێت ئه‌م هه‌موو ده‌فته‌ره دۆلاره له قومارخانه‌کاندا بدۆڕێنێت؟


شار و گوندی وڵاتانی ئه‌وروپا پڕی قومارخانه‌ن، به‌ڵام تاک خۆی بڕیار ده‌دات، که ئاخۆ پاره‌کانی له قوماردا خه‌رج بکات، یاخود له خۆشکردنی ژیانی خۆیدا. له‌ ئه‌‌وروپاش کوردی قومارچی زۆرن و ژیانی خۆیان و خێزانه‌کانیان کردووه‌ته جه‌هه‌ننه‌م، له‌کاتێکدا ده‌توانن ژیانیان بکه‌نه به‌هه‌شتێکیش. پێنج هه‌زار ساڵ پێش ئێستا، بوودا گوتوویه‌تی، ژیانی مرۆڤ وا له‌ناو ده‌ستی مرۆڤ خۆیدایە. سیاسییه‌کان له کوردستاندا قومارخانه ده‌که‌نه‌وه‌؟ ده‌توانیت نه‌چیت که‌س به زۆر ناتبات بۆ قومارکردن، ئه‌گه‌ر خۆت ویستت نه‌بێت. قومارکردن نه‌خۆشییه، نه‌خۆشییه‌کی ده‌روونی، که مرۆڤ به‌دمه‌سته به کردنیه‌وه، تاک خاوه‌نی زۆرلێکردنێکه، که به‌رهه‌می مێشکی خۆیه‌تی. له (ICD-10) نێونه‌ته‌وه‌ییدا، له پۆلێنکردنی نه‌خۆشییه ده‌روونییه‌کاندا، تیشک خراوه‌ته سه‌ر چه‌ندین جۆری تێکچوونی زۆرلێکردن. هه‌مان کاتیش قسه له‌سه‌ر پاتۆلۆگیی قومارکردن ده‌کرێت، کۆدی نه‌خۆشیی قومارکردن (F63.0)ه، تاکی نه‌خۆش خاوه‌نی زۆرلێکردنێکی ناوه‌کییه، که هانی ده‌دات بۆ بردنه‌وه‌ی پاره‌یه‌کی زۆر، که ئاماده‌یه له‌و پێناوه‌دا هه‌موو پاره‌ی خۆی بکاته ئۆتۆماته‌کانه‌وه، یاخود هه‌ر یارییه‌کی تر، که قوماری پێ بکات.


قومارچییه‌کان پێویسته بهئاگا بێن و بڵێن، خه‌تای خۆمانه، خه‌تای خۆمه، من نه‌خۆشم و پێویستم به یارمه‌تی هه‌یه. تاکی قومارچی پێویسته به‌دوای یارمه‌تییدا بگه‌ڕێت و له ڕێگای تێڕاپیی ده‌روونییەوە خۆی له کێشه‌ی قومارکردن ڕزگار بکات. لێره‌دا دیسانه‌وه تاک خۆی به‌رپرسه که خه‌رجیی تێراپییکردنی خۆی به‌ده‌ست بهێنێت، نه‌ک ئه‌مه‌ش بکاته سه‌ر شانی سیاسییه‌کان و حکوومه‌ت. حکوومه‌تی کوردستان خاوه‌نی کلینیکی ده‌روونی نییه، هه‌تاوه‌کوو تاک داوای یارمه‌تییان لێ بکات، هه‌ر بۆیه پێویسته خۆی بگه‌ڕێت بۆ تێڕاپۆیتێک، بۆ ده‌روونناسێک و داوای یارمه‌تی بکات و خه‌رجییه‌که‌شی خۆی بیدات.


ئه‌گه‌ر سه‌رنج له (من)ی تاک بده‌ین، به کۆی ته‌واوی په‌نجا یلیۆن سێله‌کانیه‌وه، ئه‌وا (من)ی تاک له چه‌ند سه‌نته‌رێکدا خاوه‌نی ویستی جیاوازه. له سیستێمی سه‌نته‌ری سێله‌کانی مێشکدا (من له‌ناو خۆیدا)یه، لێره‌دا ویسته‌کان پراکتیزه ده‌کرێن. له سیستێمی پێریفێریدا (من له‌ناو حه‌زه‌کانی)دایه، لێره‌دا حه‌زه‌کان ده‌یانه‌وێت پراکتیزه بکرێن، بۆ نموونه تاک حه‌زی له قوماره، ئه‌م حه‌زه ده‌گات به (من)ی تاک له کاراکته‌ری تاکدا، (من)ی تاک ده‌یگه‌یه‌نێت به (سه‌رووی من)، لێره‌دا سه‌رووی من بێده‌سته‌ڵاته، ئه‌وه ده‌کات که (من له‌ناو حه‌زه‌کانیدا) ده‌یه‌وێت، ئه‌ویش قومارکردنه. (من)ی تاک له ده‌ره‌وه‌ی خۆیشیدایه، وا له‌ناو (من له تۆدا)، لێره‌دا (من)ی تاک له قومارخانه‌یه‌کدایه، ئه‌م منه تاک ده‌کات به (منێکی قومارچی). (من)ی تاک له منێکی قومارچییدا ده‌بێته خاوه‌نی (منێکی ئێستا و ئا لێره‌دا) ئه‌م منه، منێکی دۆڕاوه، منێکی خه‌مباره، منێکی تووڕه‌یه. ئه‌م منه که دێته‌وه ماڵه‌وه به سکی برسییه‌وه له ژنی تووڕه‌یه، له منداڵی تووڕه‌‌یه، مه‌ترسیی له‌سه‌ره که به‌هۆی تووڕه‌بوون ده‌ستدرێژی بکاته سه‌ر ژن و سه‌ر منداڵیشی و خه‌مبارییه‌که‌یه‌وه، هه‌ر بۆیه له زۆر کاتدا ژن منداڵه‌کانی ده‌بات و ده‌ڕوات.


ئه‌م دیارده‌ی گۆڕانه، ده‌توانرێت فیزیکیش ڕوون بکرێته‌وه. فیزیک ده‌یسه‌لمێنێت، که هه‌موو ماتریاڵێک توانای گۆڕینی کوالیتێتی هه‌یه، بۆ نموونه ئاو. مۆله‌کولی (molecule) ئاو ده‌توانێت گۆڕان به‌سه‌ر خۆیدا بهێنێت، ئه‌گه‌ر بیخه‌یته ژێر پله‌ی گه‌رمیی سفره‌وه، ئه‌وا ڕه‌ق ده‌بێت و ده‌یبه‌ستێت، ده‌بێت به هه‌ڵم، ئه‌گه‌ر هه‌تا ئاستی کوڵاندن گه‌رمی بکه‌یت. لێره‌دا (من)ی تاک کوالیتێتی له هاووڵاتییه‌کی نۆرماڵه‌وه ده‌گۆڕدرێت بۆ هاووڵاتییه‌کی قومارچی، که دواجار ده‌بێت به هه‌ڵم.


ماته‌ری له کێڵگه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تییدا خودی ماته‌رییه‌که نییه وه‌ک جه‌سته‌ی مرۆڤ، به‌ڵکوو ته‌نینێکه له په‌یوه‌ندیی نێوان مرۆڤه‌کان و ئێنتیتیتێت، واته له‌وێدابوونی بوونه‌وه‌ری بوونێک. بۆ نموونه له‌م ته‌نینه‌دا قومارچییه‌ک خاوه‌نی له‌وێدابوون و بوونه‌وه‌رێکی ئیندیڤیدوێله، تایبه‌ت به خۆی، ژنه‌که‌ی هه‌مان شێوه، منداڵه‌کانی هه‌مان شێوه، ئه‌و کارمه‌ندانه‌ی له گازینۆکه‌دا کار ده‌که‌ن هه‌مان شێوه، ئه‌و خه‌ڵکانه‌ی له‌وێ قومار ده‌که‌ن و یه‌کتری ده‌ناسن هه‌مان شێوه. له ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مانه‌شدا گریمان ئه‌و سیاسییانه‌ی، که خاوه‌نی گازینۆکانن، یاخود پشکیان تێیدا هه‌یه. ئه‌م ته‌نینه کۆمه‌ڵایه‌تییه گۆڕانی به‌سه‌ردا دێت، له ماڵی قومارچییه‌که‌دا خێزانه‌که‌ی هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه، له گازینۆکه‌دا خاوه‌ن گازینۆ ده‌وڵه‌مه‌ند ده‌بێت، له ده‌ره‌وه‌ی گازینۆکه‌دا قومارچییه‌که خه‌مبار و تاک و تەنیا ده‌مێنێته‌وه، له ڕێگای قومارچیی دۆڕاوه‌وه سیاسییه‌کان ده‌که‌ونه به‌ر باسی میدیاکان، دیارده‌ی قومار ده‌بێته باسی میدیاکان، به‌ڵام ئه‌وه‌ی میدیاکان په‌ی پێ نابه‌ن، بریتییه له کێشه ده‌روونییه‌کانی تاکی قومارچی. تۆ ناتوانیت به داخستنی قومارخانه‌کان ڕێگا له قومارکردن بگریت، به‌ڵکوو به تێڕاپییکردنی قومارچییه‌کان. قومارچییه‌کان خۆیان پێویسته ئاماده‌ی خۆچاککردن بن، پێویسته خۆیان ئاماده ‌بن بۆ تێڕاپییکردنی خۆیان، پێویسته له‌بری ئه‌وه‌ی که له کاتی دۆڕاندنیاندا بچن له ده‌زگای پۆلیس شکات بکه‌ن، بچن به‌دوای تێڕاپۆیتێکدا بگه‌ڕێن و خۆیان تێڕاپیی بکه‌ن، بۆ وازهێنان له قومارکردن. دواجار پێویسته میدیا قسه له‌سه‌ر خودی مرۆڤی قومارچی بکات، قسه‌ له‌سه‌ر پاتۆلۆگیی قومارکردن بکات، ڕێگاچاره پیشانی قومارچییه‌کان بدات، به‌ئاگایان بهێنێته‌وه بۆ تێراپییکردنی خۆیان. خه‌ڵکانی پسپۆر له بواری نه‌خۆشییه‌که‌دا بانگهێشت بکه‌ن وه‌ک ده‌روونناس و تێڕاپۆیت، هه‌مان کاتیش خه‌ڵکانی پسپۆر قسه له‌سه‌ر جۆره‌کانی تێڕاپییکردنی مرۆڤی قومارچی بکه‌ن. ئه‌گه‌ر هه‌موو پۆلیسی کوردستان به‌م ڕۆژگاره سه‌رقاڵی داخستنی قومارخانه بن، ئه‌وا له ئاینده‌دا قومارکردن ده‌بێته دیارده‌یه‌کی ئۆنڵاین، قومارچییه‌کان له ڕێگای ئینته‌رنێته‌وه قومار ده‌که‌ن که ئه‌م جۆره‌یان زۆر مه‌ترسییدارتره بۆ قومارچی، چونکه ئاسانتر ئاڵووده ده‌بێت و زۆرتر پاره به‌کار ده‌هێنێت. دواجار هیچ که‌س له ژیانی قومارچییدا خه‌تابار نییه، قومارچی خۆی نه‌بێت.