مه‌له‌وانی نه‌زان له‌ ده‌ریای قووڵدا!

سه‌رنجێك له‌باره‌ی ڕۆمانی (سیسه‌می خوێناوی)

زانینی زمان و شێوه‌ی داڕشتن و گوزارشتكرن، ئه‌لف و بێی نووسینی ڕۆمانه‌. هه‌ر كه‌سێك توانای به‌سه‌ر زماندا نه‌شكێت، باشتر وایه‌ ڕۆمان نه‌نووسێت. ئه‌وه‌ی جێگه‌ی سه‌رنجه‌ لام، به‌شێكی زۆری ئه‌وانه‌ی لە کوردستان خۆیان به‌ نووسینی ڕۆمانه‌وه‌ سه‌رقاڵ كردووه‌ (نه‌ك ڕۆماننووسن!) شاره‌زاییه‌كی ئه‌وتۆیان له‌ زمانی كوردیدا نییه‌ و نازانن چۆن چه‌مك و ده‌سته‌واژه‌ و ده‌ربڕین و گوزارشته‌ زمانه‌وانییه‌كان به‌رجه‌سته‌ بكه‌ن، بۆیه‌ ده‌كه‌ونه‌ هه‌ڵه‌ی سه‌یره‌وه‌. گه‌رچی ئه‌و نووسه‌رانه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ن له‌ ڕێگه‌ی فه‌نتازیای نووسین و زمانێكی په‌خشان ئامێز، جۆرێك له ‌ئیستاتیكا به‌ وشه‌كان بده‌ن، تاكوو سه‌رنجی خوێنه‌ر ڕابكێشن، به‌ڵام كاتێ ده‌چینه‌ قووڵایی وشه‌ و ماناكان، ئیدی ده‌سته‌پاچه‌یی ئه‌وانمان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت. خاڵێكی دیكه‌یان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌شێكی زۆر له‌وانه‌ی به‌ خه‌یاڵی خۆیان ڕۆمان ده‌نووسن، وا ده‌زانن ئه‌گه‌ر كتێبێكی قه‌باره‌ گه‌وره‌ و ئه‌ستووری پێنج سه‌د لاپه‌ڕه‌یان نووسی، ئیدی ڕۆمانیان نووسیوه‌. به‌مه‌ش تووشی درێژدادڕی و دووباره‌بوونه‌وه‌ی دەستەواژە و وێنه‌كان ده‌بن. به‌شێكی زۆر له‌و جۆره‌ ڕۆمانانه‌، ده‌كرێ ‌له‌ چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌كی كه‌مدا پوخت و چڕ و كورت بكرێته‌وه، نموونه‌ی به‌رجه‌سته‌ش له‌م ڕووه‌وه‌ زۆرن. له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ یه‌كێك له‌و ڕۆمانانه‌ی كه‌ له‌م ڕۆژانه‌دا خوێندمه‌وه‌ و له‌ زۆر لایه‌نی زمانییه‌وه‌ هه‌ڵه‌ و كێماسیی هه‌بوو، ڕۆمانی (سیسه‌می خوێناوی) بوو. لێرەدا ته‌نیا ئاماژه‌ به ‌ده‌ربڕینی چه‌ند وێنه‌یه‌كی هونه‌ری و زمانه‌وانی ده‌كه‌ین كه‌ ئاستی زانیاریی نووسه‌ره‌كه‌ی له‌ بواری زماندا ده‌رده‌خات. ئه‌م ڕۆمانه‌، باسی ڕووداوی خۆكوشتنی ژنێك ده‌كات به‌ناوی شه‌ونم. شه‌ونم قوتابیی به‌شی ڕاگه‌یاندن ده‌بێت له‌ په‌یمانگادا. له‌وێوه‌ كه‌سێك ده‌ناسێت به‌ ناوی سوركێو. ئیدی ده‌بنه‌ خۆشه‌ویستی یه‌كتری، به‌ڵام شه‌ونم له‌ژێر فشاری ماڵه‌وه‌یاندا ناچار ده‌بێت شوو به‌ كه‌سێكی دیكه‌ بكات كه‌ ناوی سه‌ركه‌وته‌، کەچی له‌گه‌ڵ ئه‌ودا به‌خته‌وه‌ر نابێت. تا ڕۆژێكییان له‌ ماڵی شه‌ونم له‌ ژوان و بینینێكدا، شه‌ونم و سوركێو به‌یه‌گ ده‌گه‌ن و له‌و كاته‌شدا سه‌ركه‌وتی مێردی ده‌گه‌ڕێته‌وه كه‌ ئه‌و دیمه‌نه‌ ده‌بینێت شۆك ده‌یگرێت. بۆیه‌ سوركێو ده‌كوژێت و شه‌ونمیش بۆ ماوه‌یه‌ك په‌نا ده‌باته‌ به‌ر بنكه‌یه‌كی پۆلیس. دوای ئازادكردنیشی ده‌چێته‌ ماڵی داده‌ په‌روین و له‌گه‌ڵ چه‌ندین ژنی تر فێری كاری له‌شفرۆشی ده‌بێت. تا دواجار هه‌رچۆنێك بێت، بێ ئه‌وه‌ی بنووسی ڕۆمانه‌كه‌ بۆمانی باس بكات، شه‌ونم ده‌گاته‌ وڵاتی سوێد و به‌ر له‌ وه‌رگرتنی مافی په‌نابه‌رێتی، خۆی ده‌كوژێت. ئه‌مه‌ پوخته‌ی ناوه‌ڕۆكی ئه‌و ڕۆمانه‌ چوارسه‌د لاپه‌ڕه‌یه‌یه‌. وه‌لێ نووسه‌ر بۆ ئه‌وه‌ی ڕۆمانه‌كه‌ی درێژ بكاته‌وه‌، هاتووه‌ چیرۆكی (نارین و نه‌هرۆ) و چیرۆكی (لیۆن و مۆلی)شی تێكهه‌ڵكێشی ڕووداوه‌كان كردووه‌. پرسی كوشتنی ژنان به‌ ناوی شه‌ڕه‌ف و دیارده‌ی ژنكوشتن له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی هێنده‌ وه‌ك بابه‌تێك له‌ نووسین دووباره‌ بووەته‌وه‌، خه‌ریكه‌ له‌ مانا و ناوه‌ڕۆك و به‌های خۆی ده‌كه‌وێت. له‌كاتێكدا به‌ته‌نیا (گره‌وی به‌ختی هه‌ڵاڵه‌)ی عه‌تای نه‌هایی به‌سه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ كولتوورێكی قێزه‌وه‌نی له‌و شێوه‌یه‌ بگه‌ین له‌ كۆمه‌ڵگای كوردیدا. له‌ ڕۆمانی سیسه‌می خوێناویدا، خوێنه‌ر له‌ ڕووی زمان و ده‌ربڕینه‌وه‌ به‌ر چه‌ندین هه‌ڵه‌ی زه‌ق ده‌كه‌وێت، كه‌ لێره‌دا ئاماژه‌یان پێ ده‌كه‌م:
*لە لاپەڕە-7 - نووسیویه‌تی: (بۆچوونی ئه‌و شاره‌). ئه‌وه‌ی بۆچوونی هه‌یه‌ خه‌ڵكی شاره‌ نه‌ك شار.
*لە لاپەڕه‌ 40- نووسیویه‌تی: (زۆر له‌و ئێوارانه‌ی باوكم له‌ نوێژی هه‌ینی ده‌گه‌ڕایه‌وه‌). سه‌یرە كه‌سێك ڕۆمان بنووسێت و نه‌زانێت نوێژی هه‌ینی له‌ نیوه‌ڕۆیانه‌ نه‌ك ئێواران. هه‌موو ڕۆژێكیش نییه‌، ته‌نیا هه‌فته‌ی یه‌ك جاره‌. ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستیشی نوێژی شێوان بێت، ئه‌وا ئه‌و نوێژه‌ هه‌ر به‌و ناوه‌ ده‌ناسرێته‌وه‌.
*لە لاپەڕه ‌46- نووسیویه‌تی: (ده‌م و چاوی یه‌كتریان به‌ مشته‌كۆڵه‌ هێنابووه‌ خواره‌وه‌). شكاندبوو شیاوتره‌.
*لە لاپەڕه ‌74- نووسیویه‌تی: (چاوه‌كانی وه‌ك دوو هێلكه‌ ده‌رپۆقیبوون). هیچ ئستاتیكا و چێژێك له‌و ده‌ربڕینه‌ نامۆیه‌دا هه‌یه‌؟
*لە لاپەڕه‌ 74- نووسیویه‌تی: (نارین به‌ ده‌سته‌ گۆشتنه‌كانی) كه‌چی سه‌یر له‌وه‌دایه‌ له‌ لاپەڕه‌ (67) نووسیبووی (به‌ ده‌سته‌ باریكه‌كانی). سه‌دان جار كه‌وتووەته‌ به‌رچاوم نووسه‌ر بیری چووەته‌وه‌ پێشتر چی نووسیوه‌. له‌به‌ر درێژكردنه‌وه‌ی نووسینه‌كه‌ی كه‌ هه‌ر مه‌به‌ستی بووه‌ شتێك بنووسێت!
*لە لاپەڕه‌ 99- نووسیویه‌تی: (هه‌ردووكمان وه‌ك سه‌گی برسی یه‌كتریمان ده‌لێسته‌وه‌) ئه‌گه‌ر دوو كه‌س زۆر یه‌كتریان خۆش بووێت و تامه‌زرۆی یه‌كتری بن، ئایا وه‌ك سه‌گ یه‌كتری ده‌لێسنه‌وه‌؟ یان یه‌كتری ڕاده‌مووسن؟
*لە لاپەڕه‌ 131- نووسیویه‌تی: (ترسی عشق دڵی خنكاندبووم).!
*لە لاپەڕه‌136-نووسیویه‌تی: (قسه‌ له‌ ده‌مم خلیسكا). خۆ ناو ده‌می مرۆڤ سه‌هۆڵبه‌ندان نییه‌، تا قسه‌ی لێ هه‌ڵخلیسكێ.
*لە لاپەڕه‌ 140- نووسیویه‌تی: (به‌و ڕاسته‌ شه‌قامه‌دا شۆڕ بوومه‌وه‌). شۆڕبوونه‌وه‌ بۆ شه‌قامێكه‌ كه‌ لێژایی یان نشێو بێت.
*لە لاپه‌ره‌ 147- نووسیویه‌تی: (تایه‌ی لاستیكیان ده‌سووتاند). تایه‌ خۆی لاستیكه‌.
*لە لاپەڕه‌ 148-نووسیویه‌تی: (كه‌ف و كوڵی ناخی بڕه‌وێنێته‌وه‌). نووسه‌ر جیاوازیی نه‌كردووه‌ له‌نێوان دامركاندنه‌وه‌ و ڕه‌وانه‌وه‌.
*لە لاپەڕه‌ 175- نووسیویه‌تی: (هه‌وره‌ ڕه‌شه‌كه‌ به‌فرێكی ساردی هه‌ڵگرتبێت) هیچ هه‌ورێك هه‌یه‌ به‌فری گه‌رمی هه‌ڵگرتبێت؟
*لە لاپەڕه‌ 178- نووسیویه‌تی: (مووچڕكێك هه‌موو جه‌سته‌می له‌رزاند). نووسه‌ر ته‌زاندن و له‌رزاندنی لێ تێكه‌ڵ بووه!
*لە لاپەڕه‌ 192- نووسیویه‌تی: (ده‌م و چاوه‌كه‌ی ئه‌وه‌نده‌ی تر تاڵتر ببوو). ده‌م و چاو گرژ، مۆن، تووڕه‌ ده‌بێت نه‌ك تاڵ.
*لە لاپەڕه‌ 205-نووسیویه‌تی: (كچه‌ هه‌رزه‌كاره‌كه‌ی له‌گه‌ڵ خۆی هێنابوو كه‌ زانكۆی ته‌واو كردبوو). ئەرێ كه‌سێك زانكۆ ته‌واو بكات هێشتا هه‌ر هه‌رزه‌كاره‌؟
*لە لاپەڕه‌ 218- نووسیویه‌تی: (هه‌موو جه‌سته‌م نغرۆی ئاره‌قه‌ی جه‌سته‌ی خۆم ببوو). دیاره‌ كاره‌كته‌ره‌کەی ڕۆمانه‌كه‌ی ئه‌و به‌ڕێزه‌ دوو جه‌سته‌ی هه‌بووه‌!
*لە لاپەڕه ‌220- نووسیویه‌تی: (باوكی سه‌ركه‌وت له‌ ژنی دووه‌می سێ كوڕ و دوو كچی هه‌بوو، كه‌چی هه‌ر دێڕێك دواتر ده‌نووسێت: (له ‌ژنی دووهمی سه‌ركه‌وت و به‌نازی خوشكی و دوو برای هه‌بوو).
*لە لاپەڕه ‌220- نووسیویه‌تی: (به‌ناز له‌ ژنی دووه‌می باوكی سه‌ركه‌وت بوو). كه‌چی بیری چووەته‌وه‌ پێشتر چی گوتووه‌، ئه‌مجاره‌یان له‌ لاپەڕه ‌228 نووسیویه‌تی: (به‌ناز و خوشكه‌كانی له ‌ژنی یه‌كه‌می بوون)!!
*لە لاپەڕه‌ 229- نووسیویه‌تی: (ئاگر له‌ جه‌سته‌م ده‌چۆڕا)!
*لە لاپەڕه‌ 244-نووسیویه‌تی: (شێره‌ ئازاكه‌ - ڕێویی دارستان- گورگی تێنوو). شێر هه‌یه‌ ترسنۆك بێت؟
*لە لاپەڕه‌267-نووسیویه‌تی: (مرۆڤه‌كان وه‌ك ئه‌وه‌ی تفیان له‌ زاری یه‌كتری نابێت، وه‌ك یه‌ك بیر ده‌كه‌نه‌وه‌). ئەرێ تفی ناو ده‌م هیچ په‌یوه‌ندیی به‌ بیركردنه‌وه‌وە هه‌یه‌؟
*لە لاپەڕه‌282- نووسیویه‌تی: (بۆنی بوخوورێكی گرانبه‌ها لووته‌كانمی پڕ كرد) سه‌رنج له ‌(لووته‌كانی!) بده‌ن.
*لە لاپه‌ڕه ‌287-نووسیویه‌تی: (وه‌ك ژیله‌مۆیه‌ك ئه‌دره‌وشایه‌وه‌). نووسه‌ر جیاوازیی له‌نێوان دره‌وشانه‌وه‌ و گه‌شانه‌وه‌ نه‌كردووه‌، وا ده‌زانێت هه‌ردووكییان هه‌ر یه‌كن!
*لە لاپەڕه ‌303- نووسیویه‌تی: (غه‌ڵبه‌ غه‌ڵبێكی ناوازه‌)!
*لە لاپەڕه‌ 338-نووسیویه‌تی: (ده‌م و چاوێكی پانی پێوه‌ بوو). وه‌ك ئه‌وه‌ی ده‌م و چاوی مرۆڤ ده‌عامیی ئوتومبێل بێت، كه‌ی مه‌به‌ستی بوو به‌ یه‌كی جوانتری بگۆڕێت.
*به‌درێژایی ڕۆمانه‌كه‌ی، نووسه‌ر له‌بری (ده‌ست) په‌لی نووسیوه‌!
*ئه‌م ڕۆمانه‌ گه‌رچی باسی سه‌رده‌می فه‌یسبووك و ته‌كنه‌لۆژیای زانیاری و مۆبایل ده‌كات، به‌ڵام هه‌ردوو كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كیی ڕۆمانه‌كه‌، واته‌ سوركێو و شه‌ونم، كه‌ له‌ په‌یمانگا به‌یه‌كه‌وه‌ن و یه‌كتریان زۆر خۆش ده‌وێت و خۆشه‌ویستیی یه‌كتریشن، به‌ڵام ڕۆماننووس ده‌ڵێ: (بیریان له‌وه‌ نه‌كردبوه‌وه‌ ژماره‌ مۆبایلی یه‌كتری بزانن!).
دڵنیام ئه‌گه‌ر جارێكی تر ڕۆمانه‌كه‌ بخوێنمه‌وه‌، هه‌ڵه‌ی زۆرتریش ده‌بینم. ناكرێت هه‌ر كه‌سێك بابه‌تێكی بیست، یاخود بیرۆكه‌یه‌ك له‌ مێشكیدا بوو، بیكاته‌ به‌ناو ڕۆمان و ده‌رخواردی خوێنه‌رانی بدات. ئه‌م جۆره‌ ده‌قانه‌ زمانی كوردی وێران ده‌كه‌ن. هه‌ر له‌و ڕوانگه‌یه‌شه‌وه‌یه‌ ئێستا و داهاتووش به‌سه‌ریان ده‌كه‌مه‌وه‌. نه‌ك كه‌سانێك بێن به‌هۆی نه‌زانییانه‌وه‌ بێت له ‌ڕۆمان، یاخود هاوڕێیه‌تییان له‌گه‌ڵ بنووسی ئه‌و ده‌قانه‌، له‌ به‌شێك له‌ ڕۆژنامه‌كان په‌سنی بكه‌ن و به ‌شان و باڵی ده‌قه‌كه‌ و نووسه‌ره‌كه‌شیدا هه‌ڵبده‌ن. ئه‌م ڕۆمانه‌ گه‌رچی پێداچوونه‌وه‌ی زمانه‌وانی و ڕێنووس و هه‌ڵه‌چنیشی بۆ كراوه‌، به‌ڵام له‌ چه‌ندین شوێنی ڕۆمانه‌كه‌ هه‌ڵه‌ی ڕێنووس و چاپ ده‌بینرێن. ته‌نانه‌ت وشه‌ هه‌یه‌ به‌ دوو ڕێنووسی جیاواز نووسراوه‌. هه‌موو ئه‌مانه‌شم لای خۆم تۆمارم كردوون. دواجار پێشنیارم بۆ ئه‌و جۆره‌ نووسه‌رانه‌ ئه‌وه‌یه‌، تا له‌توانایاندایه‌ بخوێننه‌وه‌، تا بزانن چۆن وشه‌ ده‌خه‌نه‌ ڕسته‌وه‌ و له‌ چ شوێن و جێگه‌یه‌كی زماندا، وشه‌ی شیاو و گونجاو بۆ ده‌ربڕین هه‌ڵده‌بژێرن. ده‌نا وه‌ك ئه‌و جه‌نگاوه‌ره‌یان لێ دێت كه‌ به‌ دوو فیشه‌ك ده‌یه‌وێت شه‌ڕێكی سه‌خت و درێژخایه‌ن بكات!

 

*په‌راوێز: سیسه‌می خوێناوی/ ڕۆمان –نووسینی جه‌بار عوسمان/ بڵاوكردنه‌وه‌ی ده‌زگای جه‌مال عیرفان -سلێمانی 2017.