گورگه‌كه‌ى دوێنێ ته‌مه‌نى ئاینده‌شمانى خوارد

 

وه‌ك له‌ ئه‌ڵقه‌ى پێشوودا ئاماژه‌م پێ كردووه‌، ئه‌مه‌یش پانۆڕامه‌یه‌كه‌ چۆن ڕژێمه‌كان و ده‌سه‌ڵاتدارانیان بە كۆده‌تاى سه‌ربازى و سیاسى، یه‌ك به‌دواى یه‌كدا هاتوون، ئێمه‌ى نه‌وه‌ و گه‌نجانى ژیاوى ئه‌و سه‌رده‌مانه‌ چۆن له‌ ژیانى كوله‌مه‌رگى و نائارامیدا ته‌مه‌نمان به‌فیڕۆ چووه‌، به‌تایبه‌تى ئێمه‌ى كورد. ژیان له‌ناو عێراقێكى پڕ له‌ كێشه‌ و مه‌زهه‌بگه‌رایى و چه‌ندین نه‌ته‌وه‌ و كه‌مایه‌تى، به‌ نه‌بوونى مافى نه‌ته‌وایەتیى و ئازادیى پێویست و زه‌بر و زه‌نگى یه‌ك له‌دوا یه‌كه‌كانى دیكتاتۆرییه‌تى ڕژێمه‌كان و قه‌بووڵنه‌كردنى یه‌كتر و بوونى چه‌وساندنه‌وه‌ و نادادپه‌روه‌رى، زۆریى ژماره‌ى زیندان و گۆڕستانه‌كان و شه‌هیدان و ونبووان، هه‌ژارى و ده‌مكوتكردن و ئه‌شكەنجه‌ و وێرانى، كه‌مم گوتووه‌، ئێوه‌ زۆرتریش ده‌زانن، واته‌ له‌نێو ئه‌م وه‌زعانه‌دا ژیاوین، ده‌رفه‌تیش تێپه‌ڕیوه‌ و ناگه‌ڕێته‌وه‌، به‌هارێكى كورت و لالووتبوونى نێرگز و پووكانه‌وه‌ى، وه‌ك (مارك ئورل) ده‌ڵێت: ”گوڵ كاتێ هه‌ست به‌ بۆنى خۆى ده‌كات كه‌ بولبول له‌سه‌رى بخوێنێ“. كه‌چى بولبوله‌كانى ئێمه‌یان هه‌ڵفڕاند، تازه‌ به‌ دره‌نگ كاتەوە، چۆن ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌. ڕاسته‌ وه‌ك (ڤۆلتیر) ده‌ڵێت: ”ئه‌گه‌ر له‌به‌رامبه‌ر پێشهاته‌ خراپه‌كان دڵته‌نگ و ده‌سته‌وئه‌ژنۆ دانیشیت، ماناى وایه‌ كه‌سێكى لاوازیت“. وه‌نه‌بێ به‌نده‌ وه‌ك كه‌سێك خۆم لاواز نیشان دابێ، چونكه‌ شانازى به‌وه‌ ده‌كه‌م، هه‌موو ژیانم به‌ خاوخێزانمه‌وه‌ له‌ تێكۆشان و به‌رگرى و خۆڕاگریدا بووه‌، هه‌میشه‌ دژ به‌ دژه‌ باى وه‌شتى ڕووداوه‌كان وه‌ستاوین، به‌ڵام به‌ شێوه‌ گشتییه‌كه‌ وا بووه‌، ده‌نا له‌گه‌ڵ شێڵانى قوڕه‌ خه‌سته‌كه‌ ڕاهاتووین، وه‌ك براى نووسه‌ر محه‌مه‌د عارف ده‌ڵێت: ”ئێمه‌ وه‌ك شووشه‌ واین، كه‌ى شكاین، تیژتر ده‌بین“. به‌ڵێ به‌درێژایی مێژووى كورد، هه‌ر له‌ شه‌ڕى چاڵدێرانه‌وه‌ (1514)وه‌ تا ئێستا زۆر هه‌ڵسانه‌وه‌ و سه‌ركه‌وتنمان بینیوه‌، بۆ ماوه‌یه‌ك به‌ ده‌سه‌ڵات و ئازاد بووینه‌، پاشانیش نسكۆ و شكست و كه‌وتن، كه‌م پێكه‌نیوین و زۆر گریاوین، هه‌ر وه‌ك (خه‌یام) ده‌ڵێت: (بولبول گوتى به‌ زبانى حاڵ .. رۆژێ پێكه‌نین ساڵێ گریان). جا وه‌ك پانۆڕامه‌یه‌ك ئه‌و سه‌رده‌مانه‌ى به‌ سه‌رماندا تێپه‌ڕیوه‌ و بینیومانه‌ و بیستوومانه‌، ده‌خه‌ینه‌ ڕوو:


1 ــ سه‌رده‌مى ده‌سه‌ڵاتدارێتیى مه‌له‌كى ــ پادشاییى:
ته‌مه‌نم هه‌شت ساڵان بوو، له‌ پۆلى سێیى سه‌ره‌تایى له‌ قوتابخانه‌ى (نه‌هزه‌) قوتابى بووم له‌ (1958)دا كه‌ ئێستایش قوتابخانه‌كه‌ ماوه‌، لا دیوارێكى ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر فولكه‌ى به‌ته‌ماى خوا (ناوى فولكه‌كه‌ وا ڕۆیشتووه‌) هه‌روه‌ها له‌ سه‌ره‌تاى ئه‌م فولكه‌وه‌ جاده‌كه‌ى درێژ ده‌بێته‌وه‌ تا ده‌گاته‌ بینایه‌ى پارێزگاى ئێستا، جا له‌ مانگى نیسانى 1958، مه‌لیك فه‌یسه‌لى دووه‌م هاته‌ هه‌ولێر و ئێمه‌ى قوتابییان له‌ به‌رده‌رگاى قوتابخانه‌كه‌مان ڕیز كراین، پێش نیوه‌ڕۆ بوو كه‌ژاوه‌ى مه‌لیك فه‌یسه‌ڵ به‌ به‌رده‌ممان تێپه‌ڕ بوو، مه‌لیك له‌گه‌ڵ (نوورى سەعید) سه‌رۆكى وه‌زیران و چه‌ندان تر له‌ناو ترومبێڵێكى سه‌رواڵا و به‌پێوه‌ وه‌ستابوون، چه‌ند ئه‌سپسوارێكى پۆلیسى سواره‌ له‌ پێشیاندا ده‌ڕۆیشتن، ئێمه‌ى قوتابییان گوڵبارانمان ده‌كردن و مه‌لیك به‌ ده‌ستێكه‌وه‌ سڵاوى ده‌كرد و سڵاوى ده‌ستانده‌وه‌. ئاوا مه‌لیك و دار و ده‌سته‌كه‌یم بینى، له‌به‌ر ئه‌وه‌ى له‌ ئه‌ڵقه‌كانى پێشوودا به‌ دوور و درێژى باسم كردووه‌، نامه‌وێ جارێكى دى بگه‌ڕێمه‌وه‌ سه‌رى. چه‌ند مانگێكى پێنه‌چوو، شۆڕشى 14/ى گه‌لاوێژ به‌ سه‌رۆكایەتیی زه‌عیم عه‌بدولكریم قاسم هەڵگیرسا و ڕژێمى پاشایه‌تى ته‌فر و تونا بوو. له‌ سه‌رده‌مى پاشایه‌تى ته‌مه‌نه‌كه‌م وا بووه‌، وه‌ك پێویست هه‌ستم به‌ بارى سیاسى و نه‌ته‌وایه‌تى و ئابوورى و ئه‌و جۆره‌ وه‌زعانه‌ نه‌كردووه‌، چونكه‌ ته‌مه‌نه‌كه‌م به‌ دوور بووه‌ له‌ هه‌ستپێكردنى ئه‌و مه‌سه‌لانه‌، به‌ڵام ده‌زانم كه‌ خه‌ڵكى به‌ هه‌ژارى و نه‌دارى و ساده‌یی و ساكارى ده‌ژیان، هه‌ولێر له‌و قۆناغ و سه‌رده‌مه‌دا ئه‌و گه‌ڕه‌كانه‌ى له‌خۆ ده‌گرت (قه‌ڵات) كه‌ نیشته‌جێبووانى پێك هاتبوون له‌ ئاغاكان، گوند و زه‌وى و زاریان له‌ ده‌شتى هه‌ولێر هه‌بوو و له‌ ڕێى جووتیار و سه‌ركاره‌كانیان به‌روبووم و به‌رهه‌مهێنانى كشتوكاڵى و ئاژه‌ڵدارییان ده‌سته‌به‌ر ده‌كرد، هه‌روه‌ها كه‌سایه‌تى و پیاوانى ئایینیى ناودار و چه‌له‌بى و ئه‌فه‌ندى و بازرگان و پیشه‌وه‌رانى قه‌یسه‌رى و بازاڕ له‌نێو ئه‌و قه‌ڵاته‌دا نیشته‌جێ بوون، زۆربه‌یان وه‌ك تایبه‌تمه‌ندییه‌كى جێماوى سه‌رده‌مى عوسمانى به‌ توركى قسه‌یان ده‌كرد، چونكه‌ له‌و سه‌رده‌مدا ئه‌وه‌ى به‌و زمانه‌ قسه‌ى ده‌كرد، گوایه‌ ئه‌سڵى ڕه‌سه‌نى دانشتوانى هه‌ولێره‌ و كاره‌كانى له‌ داموده‌زگاكانى حكوومه‌ت و دایەره‌كان به‌ چاكى ده‌ڕۆیشت، دیاره‌ كۆڵه‌گه‌ى مانى میلله‌ت به‌ زمانیه‌وه‌یه‌ كه‌ بمینێ، بۆیه‌ عوسمانییه‌كان هه‌وڵیان داوه‌ خه‌ڵكى ئه‌م شاره‌ به‌ توركى قسه‌ بكه‌ن و هاندانى له‌پشته‌وه‌ بووه‌، له‌و سه‌رده‌مدا حوكمى مه‌له‌كى پادشایى زۆرتر بایه‌خى به‌ چینى فێۆداڵ (ئاغا و به‌گ و چه‌له‌بى و میـر و شێخى عه‌شیره‌ت و پیاوانى ئایینى و ده‌روێش و شێخ و ته‌كیه‌ و حوجره‌ى مه‌لایان و مزگه‌وت داوه‌ ... هتد).


هه‌ولێر چه‌ند گه‌ڕه‌كێكى سه‌ره‌كیى له‌خۆ ده‌گرت، وه‌ك گه‌ڕه‌كى (عاره‌بان، تەیراوه‌، ته‌عجیل،ـ سەعدووناوه‌، سێتاقان، سەیداوه‌) هه‌وه‌ها له‌به‌ریدا عێنكاوه‌ و باداوه‌ و قوشته‌په‌.. هتد. له‌و سه‌رده‌مدا كه‌س ته‌له‌ڤزیۆنى نه‌بوو، ته‌نیا ڕادیۆ- قه‌وان (گرامافۆن)، دواتر تەسجیل به‌ به‌كره‌ى شریت، ته‌نیا ماڵه‌ خواپێداوه‌كان و مامناوه‌نده‌كان هه‌یاننبوو، نه‌ك كرێكار و هه‌ژار و نه‌داران، یه‌ك سینه‌ما هه‌بوو به‌ ناوى سینه‌ماى (حەمرا)، به‌ساڵاچووان ده‌گێڕنه‌وه‌ له‌ (1946) دامه‌زراوه‌، یه‌كه‌م فیلمى میسرى بووه‌ به‌ ناوى (السلامه‌)، وه‌رزش هه‌بوو، وه‌ك تۆپ تۆپێن و پاڵەوانانى وه‌رزشى قورس و له‌شجوانی و نماییشى ساڵانه‌ى قوتابخانه‌كان، به‌ شێوه‌یه‌كى گشتى دواكه‌وتن و هه‌ژارى و نه‌خوێنده‌وارى و هاندانى كۆنه‌په‌رستان له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارانه‌وه‌ و كه‌مى و زه‌حمه‌تى ڕێگاوبانه‌كان و كوشتنى ڕۆحى نه‌ته‌وایەتی، به‌ڵام ژیان و ئارامییه‌ك هه‌بوو، پاره‌ تا ئه‌و ئاسته‌ كه‌م بوو، خۆراك و كه‌لوپه‌ل ئالوگۆڕ ده‌كرا، بۆ نموونه‌ له‌ ناوچه‌ى خۆشناوه‌تى دۆشاو و گوێز و مێوژیان ده‌هێنا و له‌ ده‌شتى هه‌ولێر به‌ گه‌نم و نیسك و نۆك و ئه‌و جۆره‌ شتانه‌ ئاڵوگۆڕیان پێ ده‌كرد، كاتێ خزمه‌كانمان له‌ گونده‌كانه‌وه‌ به‌ مێوانى ده‌هاتنه‌ ماڵى ئێمه‌ كه‌ له‌ گه‌ڕه‌كى عاره‌بان بووین و چه‌قى شار بوو لە نزیك بازاڕ، زیاتر حه‌زیان له‌ كه‌باب بوو، دایكم ڕه‌وانشاد، قاپێكى فافۆنی ده‌دایه‌ ده‌ستم و ده‌چوومه‌ بازاڕى ناو نه‌جاڕان، (كه‌بابخانه‌ى نه‌جار ئێستاش ماوه‌ و كوڕ و نه‌وه‌كانیان به‌ڕێوه‌ى ده‌به‌ن) ئه‌وه‌ى شایانى باسه‌ كه‌باب دانه‌ى به‌ (10) فلوس بوو.