داگیركه‌ر ده‌ركه‌ن

ئه‌زموونی بوونمان له‌ناو ده‌وڵه‌تی عێراقدا، چه‌وسانه‌وه‌ و پلیشانه‌وه‌ بووه‌ و هیچی تر

ئه‌مڕۆ نووسه‌رێكی عه‌ره‌ب له‌ ڕۆژنامه‌یه‌كی عه‌ره‌بیدا، عێراقی به‌ (كه‌شتییه‌ ماندووه‌كه‌) ناو بردووه‌، بۆیه‌ هه‌رچه‌نده‌ ئێستا باس و خواس له‌باره‌ی ئه‌و كه‌شتییه‌ شكاوه‌ گه‌رمه‌، به‌ڵام من ئه‌مه‌وێ به‌سه‌ریدا باز بده‌م و له‌م دۆخه‌شدا، باسی بابه‌تێكی په‌یوه‌ست به‌ سه‌ربه‌خۆیی كوردستان بكه‌م.


سه‌ربه‌خۆیی كوردستان له‌ كورتترین ده‌ربڕیندا بریتییه‌ له‌ نه‌هێشتنی ده‌سه‌ڵات و هه‌ژموونی داگیركه‌ر به‌سه‌ر كوردستانه‌وه‌ (باشوور). له‌ ڕیفراندۆمدا (25ی 9ی 2017) كوردستان به‌ خه‌تێكی تۆخ مافی چاره‌نووسی پێناسه‌ كرد، كه‌ سه‌ربه‌خۆییه‌، ئه‌مه‌ش هه‌نگاوێكی گه‌وره‌ و بوێرانه‌ی كوردستان بوو. ڕیفراندۆم ته‌نیا قه‌یرانێكی ئه‌خلاقی بۆ ده‌وڵه‌تی داگیركه‌ری عێراق به‌رهه‌م نه‌هێنا، به‌ڵكوو قه‌یرانێكی قووڵی فیكری و سیاسیشی بۆ به‌غدا هێنایه‌ كایه‌وه‌، چونكه‌ جارێكی تریش له‌جیاتی دیموكراسی و مافی هاووڵاتیبوونی ڕاسته‌قینه‌ و مافی یه‌كسانیی نه‌ته‌وه‌كان و پابه‌ندبوون به‌ بنه‌ما نێوده‌وڵه‌تییه‌كان و ده‌ستوور و ده‌یان ده‌سته‌واژه‌ و چه‌مكی هاوشێوه‌ی خسته‌ ژێر پێیان و مه‌سه‌له‌ی داگیركردنی كوردستانی كرده‌وه‌ به‌ بنه‌مای هه‌ره‌ سه‌ره‌كیی هه‌بوونی خۆی وه‌ك ده‌وڵه‌ت. بۆیه كوردستان، بۆ ئه‌وه‌ی سه‌ربه‌خۆیی وه‌ده‌ست بێنێ، ئه‌بێ هه‌بوونی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ داگیركه‌ره‌ به‌ ئامانج بگرێ. ڕیفراندۆم هه‌نگاو و پرۆسه‌یه‌كی گرنگ بوو به‌و ئاراسته‌یه‌دا، به‌ڵام بۆ ئه‌و به‌ئامانجگرتنه‌ ته‌نیا ڕیفراندۆم به‌س نییه‌ و ناكرێ له‌سه‌ر سه‌رینی ڕیفراندۆم لێی بخه‌وین، به‌ڵكوو چه‌ندین ئه‌ركی تری قورسی ڕۆژانه‌مان له‌ئه‌ستۆدایه‌. زۆر له‌ شاره‌زایان له‌ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌دا ئه‌و ئه‌ركه‌ قورسانه‌ به‌ بنیاتنانی ئابوورییێكی به‌هێز، دپلۆماسیه‌تی كارا، دیموكراسیی پته‌و و هێندێكیش به‌ بنیاتنانه‌وه‌ی تاكی كوردستانی و دیزاینكردنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگای كورده‌واری ئه‌به‌ستنه‌وه‌، هاوكات هێندێ بۆچوونی خه‌یاڵاویش لێره‌وله‌وێ هه‌ن، كه‌ پێیان وایه‌ ئه‌بێ ده‌وڵه‌ته‌كانی ده‌وروبه‌ر و زلهێزه‌كانی دنیا و ڕای گشتیی عه‌ره‌ب (به‌تایبه‌ت عه‌ره‌بی عێراق)، فارس و تورك قه‌ناعه‌ت پێ بێنین، كه‌ به‌ سه‌ربه‌خۆیی كوردستان ڕازی بن. ڕاسته‌ ئه‌مانه‌ هه‌موویان ئه‌ركی جێی باس و سه‌رنجن، ئه‌گه‌رچی هێندێكیان خه‌یاڵ پڵاویشن.


له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌، كه‌ ڕزگاربوون له‌ داگیركاری ته‌نیا ده‌ربازبوون نییه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی ده‌ستووری و ئامراز و میكانیزمه‌كان و ڕه‌مزه‌كانی فه‌رمانڕه‌وایی داگیركه‌رانه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراق به‌سه‌ر كوردستانه‌وه‌، كه‌ هه‌میشه‌ به‌ زه‌بری شه‌ق سه‌پێنراوه‌ته‌ سه‌ر كوردستان، به‌ڵكوو دژایه‌تیكردن و ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌شه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ژموونی فیكری داگیركه‌رانه‌، كه‌ به‌ ده‌یان شێوازی توند و نه‌رم په‌یڕه‌و كراوه‌ و ده‌كرێ. به‌داخه‌وه‌ كه‌ مه‌ترسیی ئه‌و شێوازه‌ له‌ هه‌ژموون نه‌ك به‌ ئه‌ندازه‌ی پێویست لای لێ نه‌كراوه‌ته‌وه‌، به‌ڵكوو لای هێندێك به‌ئاگاییه‌وه‌ و لای هێندێكیش به‌ نائاگاییه‌وه‌ ده‌ستبار بۆ ئه‌و هه‌ژموونه‌ داگیركارییه‌ ئه‌گرنه‌وه‌. له‌م وتاره‌ كورته‌دا جێی باسكردنی هه‌مه‌لایه‌نه‌ نییه‌، ده‌نا هه‌ر به‌ته‌نیا كاریگه‌رییه‌ سایكۆلۆژییه‌كانی ئه‌و جۆره‌ له‌ هه‌ژموون به‌سه‌ر تاك و كۆی كورده‌وارییه‌وه،‌ هه‌ڵئه‌گرێ ده‌یان و سه‌دان لیكۆڵینه‌وه‌ و كتێبی له‌سه‌ر بنووسرێ و سه‌دان كۆڕ و سیمینار و ۆركشۆپیشی بۆ ڕێك بخرێ.


ئه‌گه‌ر ڕیفراندۆم وه‌ك پرۆسه‌یه‌كی ته‌واو دیموكراتیك پێشمه‌رجێكی گرنگی سه‌ربه‌خۆبوون بێ، ئه‌وا ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی هه‌ژموونی داگیركه‌ر له‌ هه‌موو بواره‌كانی ژیانی تاك و كۆمه‌ڵگای كوردستاندا، پێشمه‌رجێكه‌ هیچی له‌ پێشمه‌رجی ڕیفراندۆم كه‌متر نییه‌، كه‌ خۆشبه‌ختانه‌ ئه‌ومان به‌ ئه‌نجام گه‌یاند و تێپه‌ڕاند. بۆیه‌ ئێستا وه‌ختی هاتووه‌ و بگره‌ وه‌دره‌نگیش كه‌وتووین، كه‌ هه‌ژموونی چه‌مك و بیروباوه‌ڕه‌كانی ده‌وڵه‌تی داگیركه‌ر له‌ كۆمه‌ڵگا و له‌ ئاوه‌ز و یاده‌وه‌ریی تاك و ده‌سته‌جه‌معی كورده‌واری كاڵ بكه‌ینه‌وه‌ و كۆتاییان پێ بێنین، چونكه‌ به‌درێژایی نزیك به‌ سه‌د ساڵ و به‌ به‌رده‌وام، به‌ ده‌یان هۆكار و ئامراز و شێوازی جیاجیا و له‌ بواری جیاجیادا، فیكری داگیركه‌ر كنه‌ی كردووەته‌ ناو عه‌قڵ و هۆشیاری و بگره‌ سۆزی نه‌ته‌وه‌كه‌مانه‌وه‌، كه‌ هه‌ر ئه‌و جۆره‌ هه‌ژموونه‌یه‌ بووەته‌ پشتیوانیی ده‌سه‌ڵاتی زاڵمانه‌ و خۆسه‌پێنه‌رانه‌ی داگیركه‌ر به‌سه‌ر كوردستانه‌وه‌، وه‌ك چۆن زه‌مینه‌سازییشه‌ بۆ زاڵكردنی بیر و ئاماده‌یی داگیركردن له‌ناو كۆمه‌ڵگای كوردستاندا، كه‌ هه‌ر جاره‌ و لای هه‌ر یه‌كه‌ به‌ جۆرێك گوزارشتی لێ ئه‌كرێ، وه‌ك خۆشگوزه‌رانیی ئابووری، كۆت و پێوه‌ندی جیۆپۆڵه‌تیكی، فه‌شه‌لی ناسیۆنالیزم و كۆتایی تیۆری ده‌وڵه‌ت- نه‌ته‌وه‌، ده‌وڵه‌تی پێكه‌وه‌ژیانی نه‌ته‌وه‌كان، نه‌ته‌وه‌ی دیموكراتیك، پاشخانی پێكه‌وه‌ژیانی نه‌ته‌وه‌كان، ده‌وڵه‌تی هاووڵاتیبوون و ده‌یان چه‌مكی تری هاوشێوه‌. هه‌موو ئه‌و چه‌مكانه‌، ئه‌گه‌ر نه‌شڵێین داگیركه‌ر و ده‌وڵه‌تی داگیركه‌ر وه‌ك زه‌رووره‌تی ئه‌م چه‌رخه‌ و چاره‌سه‌ری ممكن پیشان ئه‌ده‌ن، ئه‌وا لانی كه‌م ئه‌توانین بڵێین، دواجار ئه‌بنه‌ پاساو بۆ مانه‌وه‌ی كوردستان به‌ داگیركراوی. پاساو بۆ ڕازیكردنی خۆمان. با ببینین، سیاسه‌تمه‌داران و تیۆریسینه‌كانی داگیركه‌ر به‌ نیشاندان و به‌ گه‌وره‌ نماییشكردنی هه‌مان ئه‌و پاساوانه‌وه‌، ئه‌یانه‌وێ درێژه‌ به‌ ده‌سه‌ڵاتی داگیركه‌رانه‌ی خۆیان بده‌ن. زۆر سه‌یره‌، تیۆریسینه‌كانی داگیركه‌ر، له‌ ئێستا و له‌ ڕابردووشدا، بۆ هێشتنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی داگیركه‌رانه‌ی نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ستی عێراق (عه‌ره‌ب) په‌نا ئه‌به‌نه‌ به‌ر زۆر له‌ چه‌مك و تێگه‌یشتنی تر، كه‌ پتر داگیركردنی خۆیان بۆ كوردستان پاساو پێ ئه‌ده‌ن، وه‌ك بیانووه‌كانی هاوئایینی و بگره‌ هاوڕه‌گی نه‌ته‌وه‌كانی ئه‌م عێراقه‌ به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ پاشخانی مێژوویی میزۆپۆتامیا و ده‌وڵه‌تی ئاشووری و ئه‌وانی تر، یاخۆ بیانووی ئه‌وه‌ی كه‌ قه‌واره‌ و بلۆكی دیمۆگرافیی گه‌وره‌ی فره‌ نه‌ته‌وه‌ و فره‌ ئایین و فره‌ كولتوور له‌ قازانجی نه‌ته‌وه‌كانی تری عێراقه‌ وه‌ك كورد، هاوكات پاساوه‌كانی په‌یوه‌ست به‌ ئابووری و سیستمی گلۆبالیزه‌یشن ئه‌هێننه‌وه‌، كه‌ ئه‌یانه‌وێ كورد به‌و پاساوانه‌ قه‌ناعه‌ت پێ بێنن، كه‌ كوردستان ته‌نیا به‌و شێوه‌یه‌ پارێزراو ئه‌بێ. بێ ئه‌وه‌ی لانی كه‌م له‌ دامه‌زرانی ده‌وڵه‌تی عێراقه‌وه‌ 1921 یه‌ك تاكه‌جار نیشانمان بده‌ن، كه‌ هه‌موو ئه‌و پاساوانه‌ به‌ قازانجی كوردستان شكاونه‌ته‌وه‌. كوردستان له‌ دامه‌زرانی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌وه‌، به‌ به‌رده‌وامی چه‌وساوه‌ته‌وه‌ و ئازار دراوه‌ و قه‌تڵ و عام كراوه‌ و سه‌ر كرز و كۆیله‌ كراوه‌، ئێمه‌ ته‌نیا وابه‌سته‌بوون و به‌شێك بوون له‌ عێراقمان تاقی كردووەته‌وه‌، بێ ئه‌وه‌ی هه‌رگیز له‌ خۆمان و ئاینده‌مان دڵنیا بین، به‌ واتایه‌كی تر، ئه‌زموونی بوونمان له‌ناو ده‌وڵه‌تی عێراقدا، ئه‌زموونی چه‌وسانه‌وه‌ و پلیشانه‌وه‌ بووه‌ و هیچی تر، له‌و سه‌د ساڵه‌شدا ده‌رگای ئه‌زموونی سه‌ربه‌خۆبوونمان نه‌دیوه‌ و ئه‌وه‌ی سه‌راپای یاده‌وه‌ری و مێژووی ئێمه‌ی له‌و سه‌د ساڵه‌دا پڕ كردووەته‌وه‌، ژیانی ژێرده‌ستی و كۆیله‌یی و برابچووكی بێزراو و داگیركردن بووه‌. ئێستاش، كه‌ گوایا ئێمه‌ به‌شێكین له‌ ده‌وڵه‌تێكی فیدڕاڵیی دیموكراتیك و له‌ به‌غداش نوێنه‌ر و وه‌زیر و گزیرمان هه‌ن، كه‌چی به‌ هیچ جۆرێك مه‌ترسییه‌كانی سه‌رمان له‌ ئێستا و داهاتووشدا نه‌سڕاونه‌ته‌وه‌. ئێستاش ئه‌وه‌ی هه‌ژموونی به‌سه‌رمانه‌وه‌ هه‌یه‌ سیستمی داگیركارییه‌ و ڕه‌مز و دروشم و به‌رجه‌سته‌كانیه‌تی، كه‌ وه‌ك له‌سه‌ره‌وه‌ گوتمان، كنه‌یان كردووەته‌ ناو تاك و كۆی كورده‌واری. بۆیه‌ ئه‌بێ ئه‌و هه‌ژموونه‌ نابووت بكه‌ین و له‌ناوی به‌رین و هاوشانی تێكۆشان بۆ نه‌هێشتنی ده‌سه‌ڵات و هه‌ژموونی فیزیكیی داگیركه‌ر و ده‌ركردنی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌، ئه‌بێ هه‌ژموونی داگیركه‌ر له‌ عه‌قڵی تاك و كۆی كوردستان وه‌ده‌ر نێین، ئه‌مه‌ كارێكی فیكری، میدیایی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، به‌ڵام ئه‌ركی ڕووناكبیران و میدیا و حزبه‌ سیاسی و ناوه‌نده‌ ئه‌كادیمییه‌كان و كۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی له‌و بواره‌دا له‌پێش هه‌مووانه‌وه‌یه‌، به‌تایبه‌ت كه‌ كاری یه‌كه‌م و هه‌وه‌ڵ ئه‌وه‌یه‌، بوار و مه‌یدانه‌كانی ئه‌و بنه‌ما، ده‌رهاوێشته‌، ده‌سته‌واژه‌، كرداره‌ ترادیسیۆنییه‌كان، چالاكییه‌ ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، داهێنانه‌ كولتوورییه‌كان و زمانی میدیا و بگره‌ ئاخاوتنی ڕۆژانه‌ش، كه‌ له‌ژێر هه‌ژموونی داگیركه‌ر و فیكری داگیركه‌ردان و تا ئه‌ندازه‌یه‌كی زۆر لێكه‌وته‌ و جێكه‌وته‌یان دیار و كاریگه‌ره‌ بناسین و له‌ هه‌موو بواره‌كاندا وه‌ده‌ریان بنێین و ئه‌ڵته‌رناتیڤیان بۆ بدۆزینه‌وه‌. ئه‌مه‌ به‌رگریكردنه‌ له‌ ڕیفراندۆم و ئه‌نجامه‌كانی و تێكۆشانه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ سه‌ربه‌خۆیی. من ئه‌مه‌ به‌ بنه‌مایه‌كی یه‌كجار گرنگی نه‌هێشتنی فیزیكیی داگیركه‌ر ئه‌زانم، چونكه‌ بێ ده‌ركردنی داگیركه‌ر له‌ناو عه‌قڵ و هه‌ڵسوكه‌وت و بیركردنه‌وه‌ و چالاكییه‌كانماندا، سه‌ربه‌خۆیی ئاسته‌م ئه‌بێ، چونكه‌ كۆمه‌ڵگاكه‌مان، وه‌ك زۆربه‌ی كۆمه‌ڵگا داگیركراوه‌كانی دوێنێ و ئه‌مڕۆی جیهان و بگره‌ سه‌ختتریش، گیرۆده‌ی ئه‌و جۆره‌ له‌ هه‌ژموونی داگیركه‌ره‌ و زه‌مینه‌كانی قبووڵكردنی داگیركه‌ری فه‌راهه‌م كردووه‌ و له‌مانه‌وه‌یاندا ئه‌و زه‌مینانه‌ به‌رده‌وام ئه‌بن و باشتر خۆیان ئه‌گونجێنن و پتریش ڕۆئه‌چنه‌ ناومان.


سڕینه‌وه‌ی هه‌ژموونی نافیزیكیی داگیركه‌ر، خۆی له‌خۆیدا شۆڕشێكی مه‌زنه‌، كه‌ نابێ خۆمانی لێ ببوێرین، زیاد له‌وه‌ش، ئه‌مه‌ ئه‌و شۆڕشه‌یه‌ كه وه‌ك شۆڕشی مقاوه‌مه‌تی چه‌كداریی هه‌موو خه‌ڵكه‌ ئاساییه‌كه‌ش ده‌ره‌قه‌تی دێت و ئه‌توانێ له‌و شۆڕشه‌دا به‌شدار بێت، كه‌ شۆڕشی ده‌ركردنی داگیركه‌ره‌ به‌ ئامراز و شێوازه‌ نه‌رم و مۆدێرنه‌كان .


كه‌واتە زۆر دره‌نگه‌ با داگیركه‌ر ده‌ركه‌ین.

 

تێبینی: له‌ ده‌رفه‌تی تردا دێمه‌وه‌ سه‌ر ئه‌م باسه‌.