ئه‌ده‌ب و فێمێنیزم

”زۆرجار زیره‌كترین و زرنگترین پیاوانێ هه‌ن له‌مه‌ڕ ژن خاوه‌ن وه‌همن“

"ئه‌گه‌ر پیاوان بیانتوانایه‌ به‌و شێوه‌ بمانبینن كه‌ هه‌ین، هه‌رگیز له‌مه‌ڕ ئێمه‌ ئه‌وه‌نده‌ تووشی سه‌رسوڕمان نه‌ده‌بوون، به‌ڵام زۆرجار زیره‌كترین و زرنگترین پیاوانێ هه‌ن له‌مه‌ڕ ژن خاوه‌ن وه‌همن. له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌وان له‌ روانگه‌ی راسته‌قینه‌وه‌ ژنان ناخوێننه‌وه‌، به‌ باشیش لێیان ناگه‌ن، جا ئیتر ژنانی چاك بن یان خراپه‌ژن. ژنی چاك و گوێڕایه‌ڵ بۆ ئه‌وان شتێكی ئاڵۆزه‌ و نیوه‌ فریشته‌یه‌كه‌، به‌ڵام ژنی شه‌ڕانی ئه‌وه‌ ئه‌هریمه‌نێكه‌ بۆ خۆی".


به‌م چەند رسته‌یه‌ به‌شی یه‌كه‌می كتێبی (ئه‌ده‌ب و فێمێنیزم)ی بام مۆریس ده‌خوێنینه‌وه‌. خودی ئه‌م كتێبه‌ به‌ كورته‌ زانیارییه‌ك له‌سه‌ر چه‌مكی فێمێنیزم و جۆره‌كانی ده‌ست پێده‌كات، واته‌ (فیمینزمی لیبرالی، رادیكالی، ماركسی، ره‌ش پێستان، ...). هه‌روه‌ها زانیاریی زۆری تێدایه‌ له‌سه‌ر په‌یوه‌ندیی قوتابخانه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان، له‌ شێوه‌ی روانینی ژنان بۆ نووسین و به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان. دیاره‌ كتێبه‌كه‌ زۆر به‌ وردی ره‌وتی مێژووی سیاسیی بزووتنه‌وه‌كانی ئافره‌تان شی ده‌كاته‌وه‌، پاشان‌ زاراوه‌ سیاسی و ئه‌ده‌بییه‌كان روون دەکاتەوە و له‌ چوارچێوه‌ی بۆچوونی فێمێنیزمدا دایانده‌نێت. بزووتنه‌وه‌ی فێمێنیزمی سه‌رچاوه‌كه‌ی بۆ دامه‌زراندنی رێكخراوانی ئافره‌تان له‌ شه‌سته‌كان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، كاتێ له‌نێو ئاپۆڕه‌ی هه‌ڵچوونی سیاسی و داواكردنی مافه‌ مه‌ده‌نییه‌كاندا له‌ ئه‌وروپا و ئه‌مه‌ریكا سه‌ریان هه‌ڵدا. ئه‌م رێكخراوانه‌ ئامانجیان به‌دیهێنانی خه‌ون و خه‌یاڵی ژنان بوو، به‌ڵام له‌پاشدا بۆیان ده‌ركه‌وت زۆر له‌و مافە سیاسییانەی پیاوه‌كان بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌كه‌ن، ته‌نیا پڕوپاگه‌نده‌ن و له‌سه‌ر زه‌مینه‌ی جێبه‌جێكردندا هیچ ده‌نگدانه‌وه‌یه‌كیان نییه‌. هه‌ر بۆیه‌ سیمۆن دوبوڤوار ده‌نووسێ: ”ناتوانین ببینه‌ خاوه‌نی هۆشی خۆمان، تا تێنه‌گه‌ین به‌رامبه‌ره‌كه‌مان ئێمه‌ نییه“‌. دیاره‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی ته‌نیا له‌و سنووره‌دا نه‌وه‌ستایه‌وه‌، بگره‌ زۆربه‌ی چالاكه‌ رۆشنبیری و ئه‌ده‌بییه‌كان مۆركی پیاوانه‌ و پاتریۆتیكی پێوه‌ دیار بوو، به‌ته‌واوی شتێك نه‌بوو ده‌ربڕی خه‌ون و هه‌سته‌كانی ژنان بێت، ئه‌وان له‌ چوارچێوه‌ی داخراوی سیاسییه‌وه‌ هاتنه‌ ژووره‌وه‌، به‌ڵام ده‌رگایه‌كیان نه‌دی لێی بچنه‌ ده‌ره‌وه‌. بۆیه‌ ئه‌ده‌بی ئافره‌تان تووشی ئه‌و سه‌ركوتییه‌ بوو كه‌ له‌ سیاسه‌ت و كۆمه‌ڵگادا تووشی بووبوون. له‌كۆتایی شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌مدا دوو كتێب بڵاو كرانه‌وه‌، هه‌ردووكیان ره‌خنه‌گر و نووسه‌رێكی ئافره‌ت نووسیبوویان، كتێبه‌كان هه‌وڵ بوون بۆ دووباره‌ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و ده‌قانه‌ی كه‌ پیاوان نووسیبوویان، ئه‌ویش كتێبی ماری ئیلمان (بیركردنه‌وه‌ له‌باره‌ی ژنانه‌وه)‌، و كتێبه‌كه‌ی كیت میللیت (سیاسه‌تی سیكسوالی) بوو، كتێبه‌كه‌ی میللیت ژاوه‌ژاو و مقۆمقۆیه‌كی بێوێنه‌ی له‌نێو دنیای ئه‌ده‌ب و سیاسه‌تدا وروژاند، هه‌ر خێرا بوو به‌ پڕفرۆشترین كتێبی ئه‌و سه‌رده‌مه‌. زمانی ئه‌و كتێبه‌ دڕ بوو، خوێنه‌ران تووشی شۆك بوون كاتێ بینیان چۆن ئه‌و كتێبه‌ هێرشێكی توند ده‌كاته‌ سه‌ر نووسه‌رانی وه‌ك (د.ه.لۆرانس، هینری میلله‌ر، نۆرمان مایله‌ر) به‌وه‌ی ئه‌وان ته‌نیا جه‌ختیان ده‌كرده‌ سه‌ر دڵه‌ڕاوكێی په‌یوه‌ندیی سێكسی له‌ كاره‌كانیاندا. میللیت ده‌ڵێ هێزی باوكایه‌تی له‌ رێگای پیاوانه‌وه‌ به‌رده‌وامه‌ و كاری خۆیان ده‌كه‌ن بۆ كۆنترۆڵكردنی په‌یوه‌ندیی سێكسی. ئه‌م كۆنترۆڵكردنه‌ش بۆ پارێزگاریكردن له‌ ده‌سه‌ڵاتی سێكسی راڤه‌یه‌ بۆ ئه‌و وێنانه‌ی ئه‌وان له‌باره‌ی ژنانه‌وه‌ له‌ ده‌قه‌ ئه‌ده‌بییه‌كانیاندا ده‌یكێشن، به‌ شێوه‌یه‌ك قێزه‌ونیی به‌رامبه‌ر به‌ ژنان پیشان ده‌ده‌ن، وه‌ك ئه‌وه‌ی ئه‌وان سۆزانی و پاكیزه‌، شه‌هوه‌تبازن، ده‌ستلێنه‌دراو و ده‌سته‌مۆ بوون. پاشان له‌ شوێنێكی تر سیمۆن دوبوڤوار دێت ئه‌و وێنانه‌ دووباره‌ ده‌خوێنێته‌وه،‌ كه‌ پیاوان به‌ قه‌ڵه‌می خۆیان ژنانیان پێ كێشاوه‌. له‌كۆتایی شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌مدا ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی ژنان گه‌یشته‌ ئاستێك، هه‌موو ئه‌و ده‌قانه‌ی خوێنده‌وه‌ كه‌ به‌ ده‌قی پاكیزه‌ و پیرۆز ناسرابوون، كه‌وتنه‌ گیانی ئه‌و ده‌قانه‌ی كه‌ به‌ قه‌ڵه‌می نێره‌كان نووسرابوون، واته‌ ره‌خنه‌یه‌ك بوو دژ به‌ ده‌سه‌ڵاتی پیاوان، له‌نێو ده‌قه‌كاندا ره‌خنه‌یه‌ك په‌یدابوو به‌ ناوی (ره‌خنه‌ی كێرانه‌)، ره‌خنه‌گر ئیلین شوالته‌ر یه‌كێك بوو له‌و ره‌خنه‌گرانه‌. هه‌روه‌ها ساندرا جیلبه‌رت و سۆزان چوبار، ئه‌مان ئه‌وه‌یان سه‌لماند كه‌ زیادبوونی نووسه‌ری ئافره‌تان دڵه‌ڕاوكێیه‌كی لای پیاوانی نێو ئه‌ده‌ب دروست كردووه‌. هه‌روه‌ها چه‌ندین نموونه‌ی تری وه‌ك كاره‌كانی تیللی ئولسین ده‌بینین، له‌مه‌ڕ تێكسته‌ زیندووه‌كان و ره‌خنه‌ی فێمێنیستی، به‌ڵام سه‌رباری هه‌موو ئه‌و هه‌وڵانه‌ش هێشتا ئه‌ده‌ب له‌ژێر ركێفی پیاوانه‌، هه‌ر ئه‌مه‌ش وای له‌ سیمۆن دوبوڤوار كرد بڵێ (تا ئێسته‌ش ژنان له‌ رێگای خه‌ونی پیاوانه‌وه‌ خه‌ون ده‌بینن). دواجار ره‌خنه‌گری فێمێنیستی كارولین هیلبرات، دووباره‌ هه‌ندێ له‌ چیرۆكه‌ كلاسیكییه‌كانی خوێندەوە، هه‌روه‌ك هه‌وڵی دا وێنه‌ی نووسه‌رانی ئافره‌تان له‌ ئه‌ده‌بی هاوچه‌رخدا پیشان بدات. دیاره‌ كاریگه‌ریی ئه‌رێنیی كه‌له‌پووری نووسینی فێمێنیستی وای كرد هه‌ندێ ئه‌زموونی نوێی ژنانه‌ ده‌ركه‌ون، ئه‌مه‌ش وای كرد زیاتر خۆیان بناسن.


ئه‌م گرفته‌ ته‌نیا له‌ سنووری ئه‌ده‌ب و رۆشنبیری ناوه‌ستێته‌وه‌ و ده‌ڕوات و ده‌گاته‌ بواره‌كانی ده‌روونناسی و جێنده‌ر و رووه‌كه‌ی تری ئه‌ده‌ب. به‌و ئاڕاسته‌یه‌ی ئه‌ده‌بێكی بێ توخم دروست ده‌بێت، بۆیه‌ جۆلیا كریستیڤا، یه‌كێك له‌ ره‌خنه‌گران و سیمیۆلۆجیسته‌كان بوو، هه‌وڵی دا له‌ رێگای زمانی ئاماژه‌پێكراوه‌وه‌ باس له‌ نووسینی شه‌هوانی بكات، جۆلیا كریستیڤا پێی وایه‌ قۆناغی ئۆدیبی سێ پێگه‌ی بۆ كچان تێدایه‌، یان ده‌بێ تێكه‌ڵ به‌ سیسته‌می باوكایه‌تی بن، یان تێكه‌ڵ به‌ سیسته‌می دایكایه‌تی، یان ده‌بێ پێگه‌یه‌ك له‌نێوان ئه‌م دووانه‌ بۆ خۆیان هه‌ڵبژێرن. كریستیڤا داوا له‌ ژنان ده‌كات شێوه‌ هه‌ڵوێستێ هه‌ڵبژێرن كه‌ ئه‌مه‌ش قۆناغی ده‌رپه‌ڕینه‌.


بەڵام‌ هه‌ر گۆڕانێك له‌ ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی بووه‌ته‌ هۆی گۆڕانكاری له‌ په‌یوه‌ندیی ئه‌ده‌بی و به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بییه‌كاندا، له‌ ئه‌مه‌ریكا ره‌خنه‌ی فێمێنسیتی هاوتوخمبازیی ئافره‌تان په‌ره‌سه‌ندنێكی بێوێنه‌ی به‌خۆیه‌وه‌ بینی‌.


كتێبی (ئه‌ده‌ب و فێمێنیزم) له‌ مێژووه‌وه‌ ده‌مانگوێزێته‌وه‌ بۆ بواری ئه‌ده‌بی فێمێنیستی، له‌وێشه‌وه‌ بۆ رێچكه‌ و ته‌وژمه‌ سه‌یر و سه‌مه‌ره‌كانی بواری سه‌رهه‌ڵدانی بزووتنه‌وه‌ی رزگاریخوازیی ژنان، ئه‌و پرسیاره‌ گرنگانه‌ ده‌كات كه‌ تا ئێسته‌ زۆر له‌ كتێبه‌كانی بواری نووسینی ژنانه‌ نه‌یانخستووه‌ته‌ ڕوو، بۆنی باهۆزی توندڕه‌ویی فێمێنیستی له‌م كتێبه‌دا به‌ده‌گمه‌ن ده‌بینرێ، زۆر به‌كه‌می ئاماژه‌ به‌ دانانی نێوان پیاو و ژن كراوه‌، ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ زیاتر هێرشكردنه‌ سه‌ر چه‌مك و شێوازه‌كانی پیاوه‌ له‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ژن وه‌ك بوونه‌وه‌رێكی تایبه‌ت. بانگه‌شه‌كردن له‌ ئه‌ده‌بی فێمێنیستی له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌‌م به‌دواوه‌ گه‌یشته‌ توندڕه‌وی و بانگه‌شه‌كردن بۆ مه‌مله‌كه‌تی ژن. به‌ڵام ئه‌ده‌بی فێمێنیستی وه‌ك رۆمانه‌كانی رادیلیف و ئیمیلی برونتی نموونه‌ن له‌ رۆمانسیه‌ت و پێكه‌وه‌ژیانی ژن و پیاو له‌نێو یه‌ك بۆته‌قه‌دا.

 

سه‌رچاوه‌:
Literature and Feminism : An Introduction
First edition
Pam Morris 1993
Published by Wiley & Sons