پرۆژه‌ یاسای چاكسازی، چاكسازی و گۆرانكارییه‌؟

 

هه‌رێمى كوردستان له‌م ڕۆژگاره‌ى ئه‌مڕۆماندا دووچارى كۆمه‌ڵێك قه‌يران و كێشه‌ى گه‌وره‌ بووەته‌وه‌، كه‌ به‌ره‌نجامى ئه‌و فۆرمه‌ له‌ حوكمڕانييه‌يه‌ كه‌ له‌ ماوه‌ى 27 ساڵى ڕابردوو له‌ هه‌رێمى كوردستان پياده‌ كراوه‌، ئه‌وانيش: قه‌يرانى سياسى، قه‌يرانى دارايى، قه‌يرانى ياسايى، قه‌يرانى كۆمه‌ڵايه‌تى، قه‌يرانى خزمه‌تگوزارى، قه‌يرانى ته‌ندروستى و ژينگه‌يى، قه‌يرانى كولتوورى و په‌روه‌رده‌يى، كه‌ ئه‌مه‌ى دوایيان كاره‌ساتێكى گه‌لێك گه‌وره‌يه‌ و سه‌رچاوه‌ى هه‌موو قه‌يرانه‌كانى دیكه‌یه‌. بۆيه‌ ده‌بينرێت قه‌يرانه‌كان له‌ هه‌موو سێكته‌ره‌كانه‌وه‌يه‌‌ به ‌شێوه‌ى جياواز و ڕێژه‌ى جياواز هەن. له‌ هه‌رێمى كوردستانيش بەڕووکەش هه‌مووان داواى چاكسازى ده‌كه‌ن: په‌ر‌له‌مان، حزبه‌كان به‌ ئۆپۆزیسيۆن و ده‌سه‌ڵاته‌وه‌، ڕۆشنبيران و كۆمه‌ڵگه‌ و پياوانى ئايینى و ڕێكخراوه‌كانى كۆمه‌ڵى مه‌ده‌نى و، ته‌نانه‌ت خودى حكوومه‌تى هه‌رێميش داواى چاكسازى ده‌كات و ده‌ڵێت پێويستیمان به‌ چاكسازييه‌. ته‌نانه‌ت چه‌ندان ليژنه ‌و كۆڕ و سمينار و وۆركشۆپ بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى گه‌نده‌ڵى ده‌به‌سترێت، جگه‌ له‌مه‌یش ده‌سته‌ى نه‌زاهه‌ و ديوانى چاودێریى دارايى هه‌ن، وه‌ك دوو دامه‌زراوه‌ى فه‌رمى بۆ دژايه‌تیى گه‌نده‌ڵى.


لێره‌دا چه‌ند پرسيارێكى سه‌ره‌كى سه‌ر هه‌ڵده‌دەن:‌ بۆچى پرۆسه‌ى چاكسازى له‌ هه‌رێمى كوردستان، به‌رده‌وام له‌ حاڵه‌تى شكستدايه‌؟ ئايا ده‌توانين بڵێین پرۆژه‌يه‌كى چاكسازى له‌ كوردستاندا هه‌يه‌؟ ئايا ويست و ئيراده‌ى چاكسازى، پێش حزب و حكوومه‌ت له‌ ناخى تاكه‌كاندا هه‌يه؟‌ واته‌ تاك، له‌ بيركردنه‌وه‌ و هه‌ڵسوكه‌وت و ژيانى تايبه‌تیى خۆیدا ئاماده‌یى گۆڕانكاریى تێدايه‌؟ بۆچی ئاستى گه‌نده‌ڵى له‌ هه‌رێمى كوردستان، له‌ ڕێژه‌يه‌كى زۆر به‌رزدایه‌؟ بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ى ئه‌م پرسيارانه،‌ ده‌بێت ڕاسته‌وخۆ تيشك بخه‌ينه‌ سه‌ر بنياتى كۆمه‌ڵايه‌تى و كو‌لتوورى و سياسی و په‌روه‌رده‌يی كۆمه‌ڵگه‌ى كوردى، چونكه‌ به‌بێ جياوازى، به‌شێكى زۆرى ئه‌و لايه‌نانه‌ى كه‌ پرۆژه‌يان بۆ چاكسازى هه‌يه‌، خۆيان به‌شێكن له‌ كێشه‌كان. دابونه‌ريت و كو‌لتوورى ته‌سك و به‌رژه‌وه‌ندیى كه‌سی، ئاسته‌نگى گه‌وره‌ى به‌رده‌م پرۆسه‌ى چاكسازین له‌ هه‌رێمى كوردستان. خاڵێكى جه‌وهه‌رى لێره‌دا ئه‌وه‌يه،‌ له‌ هه‌موو پرۆژه‌يه‌ك و پاكێجێكى چاكسازیدا به‌رژه‌وه‌ندیى حزبى له‌به‌رچاو گيراوه‌. مه‌به‌ست لێى، ڕه‌شكردنه‌وه‌ و سڕينه‌وه‌ى به‌رامبه‌ر بووه،‌ به‌تايبه‌ت له‌ لايه‌ن حزبه‌ ئۆپۆزیسيۆنه‌كانه‌وه‌،‌ يان بۆ به‌رده‌وامیى ئه‌و واقیعه‌ بووه كه‌ ده‌سه‌ڵات دروستى كردووه‌، له‌ لايه‌ن حزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانه‌وه‌. كه‌واته‌ پرۆژه‌يه‌كى چاكسازیى ڕاسته‌قينه‌ له‌ كوردستاندا نه‌بووه‌. هه‌روه‌ها به ‌درێژایی 27 ساڵى ڕابردوو، هيچ بزووتنه‌وه‌يه‌ك، يان گرووپێكى چاكسازى په‌يدا نه‌بووه‌، نه‌ له‌ناو خودى حزبه‌ سياسييه‌كان، نه‌ له‌ناو نوخبه‌ى ڕۆشنبير و نووسه‌ران و نه‌ له‌ناو چينه‌ جياوازه‌كانى كۆمه‌ڵگه‌دا. ئه‌وه‌ى هه‌بووه‌ ته‌نیا له‌ چوارچێوه‌ى چه‌ند وه‌ره‌قه‌يه‌كى نووسراو و چه‌ند قسه‌يه‌كى بريقه‌دار بووه‌، چونكه‌ بۆ پرۆسه‌ى چاكسازى و هه‌ر ڕابوونێكى ڕيفۆرمخوازى، چه‌ند خاڵێكى بنه‌ڕه‌تى هه‌ن كه‌ به‌ هه‌ند وه‌رده‌گيرێن:


1- ئيراده‌ و ويستى جێبه‌جێكردن.
2- ئه‌قڵ و فه‌لسه‌فه‌ و بنياتى هزرى.
3- ده‌ستنيشانكردنى خاڵه‌ لاوازه‌كان و كێشه‌ جه‌وهه‌رييه‌كان.


ئه‌گه‌ر ته‌ماشاى هه‌رێمى كوردستان بكه‌ين، ده‌بينين كێشه‌ى گه‌وره‌ له‌و سێ خاڵه‌ى سه‌ره‌وه‌ هه‌يه‌. سه‌باره‌ت به‌ خاڵى يه‌كه‌م، ده‌توانين بڵێین هه‌موو ئه‌و لايه‌نانه‌ى له‌ هه‌رێمى كوردستاندا پرۆژه‌ى چاكسازييان پێشكه‌ش كردووه،‌ ئيراده‌ و ويستى جێبه‌جێكردنيان له‌ ئاستێكى زۆر لاوازدا بووه‌. بۆ نموونه‌ حزبه‌كانى ده‌سه‌ڵاتدار، به‌تايبه‌ت (پارتى و يه‌كێتی)، كاركردنيان زۆر جار به‌پێچه‌وانه‌ى ئه‌و پرۆژه‌ چاكسازييانه‌ بووه‌، كه‌ خودى حزبه‌كانيان، يان فراكسیۆنه‌ په‌رله‌مانييه‌كانيان پێشكه‌شيان كردووه‌. ئه‌م خاڵه‌ بۆ حزبه‌كانى تريش وه‌كوو (بزووتنه‌وه‌ى گۆڕان) و (كۆمه‌ڵى ئيسلامى) و (يه‌كگرتووى ئيسلامى) هه‌مان ڕاده‌ی ڕاستى تێدايه‌، چونكه‌ له‌ چه‌ندان هه‌ڵوێستى سياسیدا مامه‌ڵه‌ى دژبه‌يه‌كيان كردووه‌. بۆ نموونه‌، بزووتنه‌وه‌ى گۆڕان له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ى دواخستنى دانيشتنى په‌رله‌مان، جاڕى ئه‌وه‌يان دا كه‌ په‌رله‌مانتار و فراكسيۆنه‌كه‌يان به ‌شێوه‌يه‌كى سه‌ربه‌خۆ كار ده‌كه‌ن، به‌ڵام ئه‌م بزووتنه‌وه‌يه‌ له‌ كاتى ڕێككه‌وتننامه‌كه‌ى له‌گه‌ڵ يه‌كێتیى نیشتمانیدا، له‌ به‌ياننامه‌يه‌كدا باسيان له‌وه‌ كرد كه ‌ده‌بێت فراكسيۆنه‌كانيان پشت به‌ سه‌ركردايه‌تیى هاوبه‌شى هه‌ردوو لا ببه‌ستن، كه‌ ئه‌مه‌یش كارێكى دژيه‌كه‌ له‌ گوتارى ئه‌و حزبه‌دا.‌ خاڵێكى تر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ميشه‌ ئه‌م حزبانه‌ له ‌يه‌كتر به‌ به‌هانه‌ن و هه‌وڵى شكستپێهێنانى هه‌موو جوانييه‌كانى يه‌كتر ده‌ده‌ن. كه‌واته‌ پێش چاكسازیى ڕيشه‌يى له‌ كۆمه‌ڵگه‌، پێويسته‌ چاكسازى له‌ناو خودى حزبه‌كان و كارى حزبايه‌تى له‌ هه‌رێمى كوردستاندا بكرێت. به‌م شێوه‌يه‌ هيچ حزبێك ناتوانێت ڕێبه‌رايه‌تیى بزووتنه‌وه‌ى چاكسازى له‌ هه‌رێمى كوردستاندا بكات.


سه‌باره‌ت به‌ خاڵى دووه‌م، هه‌روه‌ك ده‌بينرێت له‌پشته‌وه‌ى هيچ پرۆژه‌يه‌كى چاكسازى له‌ هه‌رێمى كوردستان، فه‌لسه‌فه‌ و ئه‌قڵ و هزرێكى قووڵ نييه‌، كه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى فه‌لسه‌فه‌يه‌كى سياسيی قووڵه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ى گرتبێت. ڕه‌نگه‌ هۆكارى ئه‌مه‌یش ئه‌وه‌ بێت كه‌ به‌شێكى زۆرى نووسه‌ر و ڕۆشنبيران كه‌سانێكى حزبى بن و نه‌توانن له‌ده‌ره‌وه‌ى ئيراده‌ و ويستى حزبه‌كانيانه‌وه‌ كار بكه‌ن.


تايبه‌ت به ‌خاڵى سێيه‌ميش، چونكه‌ ويست و ئيراده‌ و ئه‌قڵ و فه‌لسه‌فه‌ له‌پشته‌وه‌ى ئه‌و پرۆژانه‌وه‌ نييه‌ كه‌ له‌ هه‌رێمى كوردستان بۆ چاكسازى پێشكه‌ش ده‌كرێن، بۆيه‌ش نه‌توانراوه‌ ده‌ستنيشانى كێشه‌ جه‌وهه‌رييه‌كان بكرێت. له‌ هه‌رێمى كوردستان، كه‌ باس له‌ چاكسازى و ڕيفۆرم و گه‌نده‌ڵى ده‌كرێت، ڕاسته‌وخۆ پرۆژه‌ چاكسازييه‌كان بۆ كێشه‌ى دارايى و سياسی پێشكه‌ش ده‌كرێن، چونكه‌ درك پێكردنى كێشه‌ جه‌وهه‌رييه‌كان له ‌لاى ئه‌و لايه‌نانه‌ى پرۆژه‌ بۆ چاكسازی پێشكه‌ش ده‌كه‌ن، زۆر لاوازه‌. بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ر چاكسازييه‌ به‌ناوبانگه‌كانی (كانگ) له‌ چينی كۆندا له‌ ساڵی 1800، كانگ ڕاسته‌وخۆ بيرى له‌ گۆڕينى سيسته‌مى په‌روه‌رده‌يى كرده‌وه،‌ چونكه‌ دركى به‌وه‌ كرد كه‌ پێش هه‌موو كێشه‌كان، چين كێشه‌ى بنياتنانى هاووڵاتیى باشى هه‌يه‌، ئه‌مه‌یش به‌ پشتبه‌ستنى به‌ بير و بۆچوونه‌كانى (كۆنفۆشيۆس – ئه‌فلاتۆن – ئه‌رستۆ). كه‌واته‌ ئه‌م گه‌نجه‌ سياسييه،‌ ڕاسته‌وخۆ دركى به‌وه‌ كرد كه‌ ده‌بێت ده‌ستنيشانى پله‌ به ‌پله‌ى كێشه‌كان بكرێت. ئێستا له‌ هه‌رێمى كوردستانيش به‌ هه‌مان شێوه،‌ گرنگترين و جه‌وهه‌ريترين كێشه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا بريتييه‌ له‌ نه‌بوونى هاووڵاتیى باش، هاووڵاتييه‌ك كه‌ له‌پێناو پاراستن و گه‌شه‌سه‌ندن به‌ ئاسايشى نه‌ته‌وه‌يیدا، تواناى ناسينى به‌ها به‌نرخه‌ نه‌ته‌وه‌يى و مه‌ده‌نييه‌كانى هه‌بێت، به‌ڵام هيچ يه‌ك له‌ حزبه ‌سياسييه‌كان له‌ پرۆژه‌ و پاكێجه‌ چاكسازييه‌كانيانه‌وه باسيان له‌م خاڵه‌ نه‌كردووه‌ و به‌هه‌نديان وه‌رنه‌گرتووه‌. هيچ كات باسيان له‌ گۆڕانكارى له‌ پرۆسه‌ى په‌روه‌رده‌يى نه‌كردووه‌، چونكه‌ نابێت بيرمان بچێت، گرنگترين كه‌ناڵى پێگه‌ياندن و بنياتنانى هاووڵاتیى باش، بريتيیه‌ له‌ سيسته‌مى په‌روه‌رده‌ و فێركردن. هه‌روه‌ك فه‌يله‌سووفى گه‌وره‌ (ئيمانوێل كانت) ده‌ڵێت: "ناتوانرێت گۆڕانكاریى ڕيشه‌يى له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا بكرێت، ته‌نیا و مه‌گه‌ر گۆڕانكارى له‌ كو‌لتوور و ئه‌قڵييه‌تى باوى كۆمه‌ڵگه‌دا بكرێت، بۆ ئه‌مه‌یش ته‌نیا يه‌ك كه‌ناڵمان هه‌يه‌، ئه‌ويش بريتيیه‌ له‌ په‌روه‌رده‌ و فێركردن."


حزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كان، له‌ ماوه‌ى ڕابردوودا نه‌ياتوانيوه‌ سيسته‌مێكى په‌روه‌رده‌يى پێشكه‌وتوو و مۆدێرن له‌ هه‌رێمى كوردستان بنيات بنێن، كه‌ هاووڵاتييه‌كى هۆشيارى كاراى مه‌ده‌نى و نیشتمانى پێ بگه‌يه‌نێت، چونكه‌ تا ئێستا نازانرێت سيسته‌مى په‌روه‌رده‌يى له‌ هه‌رێمى كوردستان، ده‌يه‌وێت چ هاووڵاتييه‌ك پێ بگه‌يه‌نێت. هه‌روه‌ها حزبه‌كانى تر كه‌ پێشتر وه‌كوو ئۆپۆزیسيون كاريان ده‌كرد، به‌ڵام له‌م كابينه‌يه‌دا‌ به‌شداریى حكوومه‌تى بنكه‌فراوانيان كرد كه‌ بريتين له (بزووتنه‌وه‌ى گۆڕان- كۆمه‌ڵى ئيسلامى – يه‌كگرتووى ئيسلامى)، ديسانه‌وه‌ خۆيان له‌ قه‌ره‌ی ئه‌و بابه‌ته‌ نه‌داوه‌ و هه‌ستيان به‌ گرنگیى گۆڕانكارى له‌ سيسته‌مى په‌روه‌رده‌يى بۆ بنياتنانى هاووڵاتیى باش نه‌كرد. بۆ نموونه‌ هه‌موو ههو‌ڵ و تێكۆشان و گفتوگۆكردنيان له‌سه‌ر وه‌رگرتنى ئه‌و وه‌زاره‌تانه‌ بوو‌ كه‌ هێز و پاره‌ى تێدايه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێينه‌وه‌ سه‌ر وته‌كه‌ى ئيمانوێل كانت، ئه‌گه‌ر ئه‌و لايه‌نانه‌ بايه‌خ و گرنگیيان به‌ پرۆسه‌ى چاكسازى و گۆڕانكاریى ڕيشه‌يى بدايه‌، ده‌بوايه‌ له‌ هه‌نگاوى يه‌كه‌مدا هه‌وڵى وه‌رگرتنى وه‌زاره‌تى په‌روه‌رده‌ی حكوومه‌تى هه‌رێمى كوردستانيان دابايه‌ و گۆڕانكاریى گه‌وره‌يان له‌وێوه‌ ده‌ست پێ بكردايه‌. كه‌واته‌ هه‌تا ئێستا پرۆژه‌يه‌كى گشتگير و جه‌وهه‌رى بۆ چاكسازیى ڕاسته‌قينه‌ پێشكه‌ش نه‌كراوه‌، كه‌ ئه‌مه‌یش جێگه‌ى داخه‌! چونكه‌ به‌م شێوازه‌، هيچ هه‌نگاوێك له‌ پرۆسه‌ى دژايه‌تیى گه‌نده‌ڵى و چاكسازیى ڕيشه‌يیدا ناچينه‌ پێشه‌وه‌. له‌كۆتايیدا، پێویسته‌ هه‌نگاوی سه‌ره‌تایی پرۆژه‌ی چاكسازی له‌ هه‌رێمی كوردستان بریتی بێت له‌ بنیاتنانی هاووڵاتیى باش، به‌بێ ئه‌مه‌ هیچ لایه‌نێك ئه‌لته‌رناتیڤی ئه‌وی تر نییه‌، چونكه‌ ئه‌گه‌ر ته‌نیا گۆڕانكاریى ڕووكه‌شى بكرێت و حكوومه‌ت و ده‌سه‌ڵات، له‌جياتى لايه‌نێك، لايه‌نێكى تر وه‌رى بگرێت، به‌ هه‌مان ئه‌و ئه‌قڵیيه‌ت و ڕۆحييه‌ته‌ی له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا باوه‌، ئه‌وا هيچ شتيك ناگۆڕێت. بۆيه‌ پێويسته،‌ گه‌نده‌ڵى له‌ هزر و بنيات و ناخى تاكه‌كان ده‌ربهێنرێت، ئينجا گۆڕانكاریى گه‌وره‌ ده‌ست پێ بكه‌ين.


ئێستا پاش ئه‌و خوێندنه‌وه‌یه‌ بۆ چاكسازی، ئه‌گه‌ر وه‌ڵامی پرسیاره‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی خۆمان بده‌ینه‌وه‌، كه‌ بریتییه‌ له‌وه‌ی ئایا پرۆژه‌ یاسای چاكسازی، چاسازی و گۆڕانكارییه؟ ده‌توانین به‌دڵنیاییه‌وه‌ بڵێین: نه‌خێر، به‌ڵكوو ئه‌و پرۆژه‌یه‌ پرۆژه‌یه‌كه‌ بۆ رێكخستنی مووچه‌ و شێوازی خانه‌نشینی و كۆمه‌ڵێك رێكاری تایبه‌ت به‌ دارایی و ئابووری، كه‌ ڕه‌نگه‌ بۆ مه‌ودا كورت خزمه‌ت به‌ حكوومه‌تی هه‌رێم بكات، كه‌ نزیكه‌ی 70 بۆ 100 ملیۆن دۆلار بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ خه‌زێنه‌ی حكوومه‌ت، ڕه‌نگه‌ بۆ قۆناغی ئێستا ئه‌وه‌ شتێكی باش بێت، به‌ڵام به‌رمه‌بنای ئه‌و شیكردنه‌وانه‌ی پێشوو كه‌ باس كرا، دیسانه‌وه‌ ئێمه‌ تووشی هه‌مان قه‌یران و گرفت ده‌بینه‌وه‌، ئێستا هه‌ر بۆ په‌سه‌ندكردنی ئه‌م پرۆژه‌ یاسایه‌ ده‌بینی هه‌موو حزبه‌كان موزایه‌ده‌ له‌سه‌ر یه‌كتری ده‌كه‌ن و یه‌كتر تۆمه‌تبار ده‌كه‌ن، كه‌ نایانه‌وێت پرۆژه‌ یاسایی چاكسازی له‌ په‌رله‌مانه‌وه‌ په‌سه‌ند بكرێت.


بۆ گۆڕانكاریی ریشه‌یی و چاكسازیی هه‌مه‌لایه‌نه‌ و درێژخایه‌ن پێویستمان به‌ گۆڕانكاری له‌ عه‌قڵییه‌ت و كولتووری سیاسی و هزری تاكدا هه‌یه‌، یان به‌ شێوه‌یه‌كی تر دوو جۆر گۆڕانكاری هه‌یه:


1- گۆڕانكاری له‌ سه‌ره‌وه‌ بۆ خواره‌وه‌: ئه‌مه‌ ئه‌و گۆڕانكارییه‌ كه‌ له‌ بنیاتی ده‌سه‌ڵات و سیسته‌می سیاسی ڕوو ده‌دات، به‌بێ ئه‌وه‌ی بیر له‌ گۆڕانكاری له‌ هزر و كولتووری تاك بكرێته‌وه‌، ئه‌م جۆره‌ له‌ گۆڕانكارییانه‌ گۆڕانكاریی سه‌ركه‌وتوو نابن و زیاتر ناسه‌قامگیری و نادڵنیایی به‌دوای خۆیدا ده‌هێنێت، گۆڕانكاری له‌ ده‌سه‌ڵات له‌ شۆڕشه‌كانی به‌هاری عه‌ره‌بی له‌ ده‌وڵه‌تانی عه‌ره‌بیدا به‌ نموونه‌.


2- گۆڕانكاری له‌ خواره‌وه‌ بۆ سه‌ره‌وه‌: ئه‌م جۆره‌ گۆڕانكارییه‌ جه‌خت له‌سه‌ر بیر و هزری تاك و عه‌قڵییه‌ت و كولتووری سیاسیی تاك ده‌كاته‌وه‌، كه‌ زیاتر گۆڕانكارییه‌كی پۆزه‌تیڤه‌ و خزمه‌ت به‌ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی و سه‌قامگیریی سیاسی و ئابووری ده‌كات، كار له‌سه‌ر بنیاتنانی هاووڵاتیی باش ده‌كات، كه‌ ئێمه‌ له‌ كوردستان پێویستمان به‌م جۆره‌ له‌ گۆڕانكارییه‌ هه‌یه‌، بۆیه‌ هه‌ر هه‌نگاوێك جگه‌ له‌مه‌ خزمه‌ت به‌ گۆڕانكاریی ڕیشه‌یی و چاكسازیی هه‌مه‌لایه‌نه‌ ناكات.