گۆزه‌كانیان پڕ له‌ ئارامى و دڵه‌كانیان ڕاڕا

بڕیارى ڕاپه‌ڕین دژى ئاغاكان له‌ به‌هارى 1953

كه‌ باس له‌ گوند و دێهات و ده‌ستڕۆییه‌كان و ژێرده‌سته‌كانیان ده‌كه‌ین، كاتێ به‌ مێژووى هه‌موو جیهاندا ده‌چینه‌وه‌ و لێكدانه‌وه‌یه‌ك بۆ غه‌ریزه‌ و ویست و ناخى مرۆڤــ ده‌كه‌ین، به‌ده‌ر نییه‌ له‌ گیانى خۆسه‌پاندن و داگیركارى و ده‌ستڕۆیى، ئه‌م دیارده‌یه‌ش له‌ ده‌ره‌وەی شاره‌ گه‌وره‌كانه‌وه‌ ده‌ستى پێ كردووه‌، چونكه‌ سه‌ری گه‌وره‌ و ده‌ستڕۆ و داگیركه‌ر له‌ ده‌ره‌ شار به‌ ناوى برای مەزن په‌یدا ده‌بێت، دانیشتوانى ده‌كاته‌ كۆیله‌ و ڕه‌عیه‌- مسكێن- گزیر- دارده‌ست- سه‌ركار- خزمه‌تچى- مشه‌خۆر- گه‌نده‌ڵ ..هتد ، ئیتر به‌ فییئوداڵ ناوى ببه‌ین، یان ( ئاغا- پاشا- شێخى عه‌شیره‌ت- چه‌له‌بى- میـر- به‌گ- خان- كێخوا). هه‌رچه‌نده‌ به‌ تێپه‌ڕبوونى زه‌مه‌ن و به‌ره‌وپێشه‌وه‌چوونى دنیاى ته‌كنه‌لۆژیا و دیجیتال و ئه‌لكترۆنیات و په‌ره‌سه‌ندنى رۆشنبیرى و كولتوور به‌گشتى و ئاسانكاربیه‌ په‌یوه‌ندییه‌كان له‌نێوان ده‌ره‌شار و شاره‌ شارستانییه‌كان و گۆڕنكارییه‌ خێراكان و په‌یڕه‌وى سیسته‌م و یاساى پاراستنى مرۆڤــ و مافه‌كانیان، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا تا ئاستێك داگیركار تاك ده‌سه‌ڵاتڕه‌و و قۆرخكردن هه‌ر ماوه‌، به‌تایبه‌تى له‌ وڵاتانى ڕۆژهه‌ڵات و وڵاته‌ هه‌ژار و دواكه‌وتووكاندا، به‌ڵام به‌ره‌و نه‌مان ده‌چێت، نادادپه‌روه‌رى و گرێ و وته‌ى به‌ توێكڵ و كێشه‌ و ململانێ هه‌میشه‌ هه‌بووه‌، له‌ لایه‌ك ڕۆڵى ده‌سه‌ڵات و ده‌ستڕۆیى ئاغا كه‌ سته‌مكارى و قۆرخكارى هه‌بووه‌، خۆیان پۆشته‌ و هه‌بوو و تێر و ته‌سه‌ل، جووتیار و پاڵه‌ و ره‌عیه‌ و مسكێن و گزیریش ماندوو و هه‌ژار و دارده‌ست، هه‌رچه‌نده‌، ئاغاى وا هه‌بووه‌ پێشبینیى ئه‌وه‌ى كردووه‌ ئه‌م وه‌زعانه‌ بۆ كه‌س تا سه‌ر نابێ، زۆر ژیرانه‌ و دادپه‌روه‌رانه‌ مامه‌ڵه‌ى له‌گه‌ڵ خه‌ڵكى گوند و ده‌وروبه‌ره‌كه‌ى كردووه‌، بۆ نموونه‌، هه‌ر له‌ چله‌كانه‌وه‌ له‌ گوندى عوێنه‌ كه‌ ئاغاكه‌ى (حه‌سه‌ن ئاغا) بووه‌ به‌ (حه‌سه‌ن شێته‌) ناوداره‌، كه‌ ده‌كاته‌ باوكى شه‌هید (عوسمان سه‌رسۆر) شه‌هیدى ناوبراو ئه‌ندامى په‌رله‌مانى هه‌رێمى كوردستان بوو و كه‌سێكى تیكۆشه‌ر و كوردپه‌روه‌ر و له‌ زیندانییانى سیاسى و خۆشمه‌شره‌ب بوو، به‌ ده‌ستێكى نادیار شه‌هید كرا، به‌ڵێ ئه‌و گونده‌ى عوێنه‌ چه‌ندین تێكۆشه‌ر و كه‌سانى سیاسیى كوردپه‌روه‌ر و نووسه‌ر و هونه‌رمه‌ندى لێ كه‌وتووەته‌وه‌، ئه‌وه‌ش به‌شێكى ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كاره‌ چاكه‌كانى ئاغاكه‌یان حه‌سه‌ن شێته‌، كه‌ به‌ خۆى ڕۆڵى هه‌بووه‌، یه‌كه‌م ئاغا بووه‌ به‌ هه‌وڵى خۆى له‌ چله‌كاندا قوتابخانه‌ى هێناوه‌ته‌ گوند و هانى منداڵانى داوه‌ خوێندن ته‌واو كه‌ن، له‌ په‌نجاكاندا سینه‌ماى سه‌فه‌ریى هه‌بووه‌، به‌ قسه‌ى شایه‌دمه‌نده‌ زیندووه‌كان ئه‌و ئاغایه‌ سینه‌ما سه‌فه‌ریى داوه‌ت كردووه‌ تا گوندنشین له‌ گونده‌كه‌یان فیلم ببینن. وه‌ك باسى ده‌كه‌ن، به‌رده‌وام له‌ دیوەخانه‌كه‌ى ڕۆژنامه‌ و گۆڤار و كتێب هه‌بووه‌ و خۆیشى زمانى ئینگلیزى و عه‌ره‌بى و توركى، جگه‌ له‌ زمانى دایك زانیویه‌تى، هه‌میشه‌ هانى گه‌نجه‌كانى داوه‌ بۆ خۆ ڕۆشنبیركردن. مامۆستا چه‌تۆ حه‌سه‌نى هونه‌رمه‌ند، كه‌ له‌دایكبووى ئه‌و گونده‌یه‌، ده‌ڵێت ئه‌و ئاغایه‌ كه‌ له‌ گوند سێ جۆره‌ ترومبێڵى هه‌بووه‌، قه‌مه‌ره‌- جێب- لۆرى. له‌ به‌هاران هه‌موو خه‌ڵكى سوارى ترومبێله‌كانى ده‌كرد بۆ به‌ره‌و زوورگه‌كان بۆ سه‌یران و گه‌شتوگوزار .. هتد، هه‌روه‌ها له‌ گوندى (عالڵا) عەزیز پاشا، ئه‌ویش قوتابخانه‌ى له‌ گونده‌ كردووەته‌وه‌، ده‌نا زۆربه‌ى ئاغاكان نه‌یانویستووه‌ خه‌ڵكه‌ ساده‌كه‌ خوێنده‌وار بن و رۆشنبیرییان هه‌بێت و چاوكراوه‌ بن، نه‌وه‌ك له‌ ئاغاكانیان هه‌ڵگه‌ڕێنه‌وه‌، كەواته‌ مه‌سه‌له‌كه‌ ڕێژه‌ییه‌ نه‌ك شێوه‌ى ڕه‌ها وه‌رگرێت، ئاغاى وا هه‌بووه‌ زۆر باش و دووربین، هه‌بووه‌ تێكۆشه‌ر و خه‌باتگێڕ، هه‌ش بووه‌ سته‌مار و چه‌وسێنه‌ر و خراپ، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ش هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ و به‌گژداچوونى ئاغاكان هه‌بووه‌، بۆ نموونه‌ : (حاجى سمایل قادر سوراحى) له‌ به‌هارى 1953 و له‌سه‌ر گردى گوندى قازیخانه‌ له‌ ده‌شتى هه‌ولێر، بڕیارى دا ڕاپه‌ڕین دژى ئاغاكان به‌رپا بكا، به‌ گه‌وره‌ترین ڕووداو ئه‌ژمار ده‌كرێت له‌ مێژووى خه‌باتى چینایه‌تى له‌ كوردستان له‌ناو خه‌ڵك به‌ (هه‌راى فه‌ڵاح) و (ساڵى سوێندخواردن) ناسراوه‌، ئه‌و پیاوه‌ و هاوه‌ڵه‌كانى بڕیاره‌كه‌ى وه‌ك ئاگرى نێو پووش ته‌واوى گونده‌كانى گرته‌وه‌، هه‌ژموونى ئاغاكانى شكاند، به‌ جۆرێك ده‌نگى دایه‌وه‌ كه‌ ڕۆژنامه‌كانى ئه‌وساى به‌غدا وه‌ك مانشێت و له‌ لاپه‌ڕه‌كانى یه‌كه‌میان باسیان كردووه‌، ئه‌وكات ئاغاكان هانایان بۆ نوورى سه‌عید بردووه‌ و به‌ فه‌رمانێكى پادشایى حاجى سمایل ده‌ستگیر كرایه‌ و ڕه‌وانه‌ى زیندانى مووسڵ كراوه‌.


ئه‌وه‌تا (هێمن موكریانى)ی شاعیریش له‌ (كوێوه‌ بۆ كوێ)ى دیوانى تاریك و رووندا باس له‌ ڕاپه‌ڕینێكى جووتیارانى ئێران ده‌كات دژ به‌ ئاغاكان، به‌م شێوه‌یه‌ (جووتیاره‌كانى كوردستانى ئێران له‌ 1331 ــ 1952 له‌ دژى زوڵم و زۆر و چه‌وساندنه‌وه‌ى ده‌ره‌به‌گه‌كان ڕاپه‌ڕین و بۆ یه‌كه‌مین جار له‌ مێژووى كوردستانى ئێراندا، ناته‌بایى چینایه‌تى گه‌یشته‌ ڕاده‌ى ته‌قینه‌وه‌ و چینى چه‌وساوه‌ى وڵاته‌كه‌مان بۆ ماوه‌یه‌كى كورت له‌ به‌شێكى كوردستاندا توانى به‌سه‌ر چینى ده‌سه‌ڵاتداردا زاڵ بێ، جووتیاره‌كان هه‌ر به‌ هێزى خۆیان توانییان له‌ به‌رى (فه‌یزوڵڵا به‌گیان و چۆمى بۆكان و چۆمى مه‌جیدخان و شامات) و به‌شێكى مەحاڵ، بێ خوێنڕێژى و ئازاردان و خراپه‌كردن له‌گه‌ڵ ئاغاكان له‌ گوندان ده‌ربكه‌ن و به‌ خاووخێزانه‌وه‌ له‌ شارى بۆكانیان په‌ستیون و له‌وێشدا گه‌مارۆیان بده‌ن و به‌په‌له‌ خه‌ریكى چه‌كداربوون بن).


(پیلیوت)ى زانا ده‌ڵێت: پیاوى له‌خۆبایی له‌و كه‌ڵه‌شێره‌ ده‌چێ وا ده‌زانێ سبه‌ینان كه‌ ڕۆژ هه‌ڵدێ بۆیه‌ هه‌ڵدێ گوێ له‌ خوێندنى ئه‌و بگیرێ.


(پیره‌مێرد)ى شاعیریش ده‌ڵێت: هه‌ندێ له‌ خۆیدا ده‌ست به‌ تێلایـــــه‌
هیچ ناڵـــێ ڕۆژان رۆژى له‌دوایــــــه‌


ده‌مه‌وێ ئه‌وه‌ش بڵێم، هه‌ندێك له‌ مه‌لایه‌كان له‌ گونده‌كان ده‌سه‌ڵاتدار بوون، له‌به‌ر ئه‌وه‌ى له ‌به‌ره‌ى ئاغا و دیوخانه‌كان بوون، وانه‌ى ئایینییان ده‌دایه‌وه‌ و فه‌قێشان هه‌بوو، فه‌قێكان كاتى نانخواردنى نیوه‌ڕۆ و ئێواران، ماڵ به‌ ماڵ ده‌گه‌ڕان (راتبه‌ى فه‌قێیان ڕه‌حمه‌تى خواتان لێ بێ) فه‌قێیه‌كان زیاتر له‌ ماڵه‌ هه‌بووه‌كانه‌وه‌ ده‌ستیان پێ ده‌كرد، زۆر جاریش دڵیان ده‌ڕه‌نجا و شێوێكیان به‌رچاو ده‌كه‌وت و شێوێكى تریان وه‌رده‌گرت، بۆیه‌ فه‌قێیه‌كیان كه‌ له‌ راتبه‌ وه‌رگرتن هاتبۆوه‌ گوتبووى (برنجیان نیشان دام، ماشیان ده‌رخوارد دام).


دیارده‌یه‌كى دى له‌ گوندان هه‌بوو. كه‌ خۆم دیومه‌ ئه‌ویش (دێوه‌ره‌) كه‌ بەقاڵێكى سه‌فه‌رى بوو، شه‌كرۆكه‌ و شیرینیاتى منداڵان و كه‌لوپه‌لى پێویستمه‌ندى ماڵانى پێ بوو، سه‌ره‌تا به‌ تێرگ و سه‌ر پشتى گوێدریژ و دواتر به‌ ئاره‌بانه‌، كه‌ له‌ گوند ده‌رده‌كه‌وت و هاوارى ده‌كرد (دێوه‌ره‌) لێى كۆ ده‌بوونه‌وه‌، جۆره‌ چێژ و تام و بۆنێكى تایبەتی خۆى هه‌بوو.