به‌جیهانیبوون و توندوتیژیی هاوچه‌رخ

له‌ رێگای توندوتیژی و كاره‌ سیاسییه‌كانیەوە هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌دات جیهان بكاته‌ گوندێكی گه‌وره

د. فه‌یسه‌ڵ عه‌باس، له‌ كتێبی (به‌جیهانیبوون و توندوتیژیی هاوچه‌رخ.. جه‌ده‌لیه‌تی حه‌ق و هێز) به‌وردی باس له‌ سه‌رهه‌ڵدانی دیارده‌ی توندوتیژی و ئه‌و سیسته‌مانه‌ ده‌كات كه‌ رێگایان خۆش كردووه‌ بۆ سه‌رچاوه‌ی ململانێ و دژایه‌تیكردنی نێوان تاكه‌كانی یه‌ك كۆمه‌ڵگا. هه‌روه‌ها باس له‌ به‌رقه‌راربوونی یه‌ك مه‌ودایی سیسته‌می ئابووری و سیاسی ده‌كات. ئه‌م كتێبه‌ هه‌ڵگری زانیارییه‌كی به‌رچاوه‌ له‌سه‌ر سه‌رهه‌ڵدانی توندوتیژی له‌پاش بڵاوبوونه‌وه‌ی تێزی به‌جیهانیبوون. دیاره‌ له‌گه‌ڵ سه‌رهه‌ڵدانی تێزه‌كانی كۆتایی، واته‌ كۆتایی مێژوو و كۆتایی كۆمۆنیست و كۆتایی یه‌ك مه‌ودایی. كۆمه‌ڵێ تێزی تر سه‌ریان هه‌ڵدا، وه‌ك باڵاده‌ستیی هێز، توندوتیژی، دیموكراسیی لیبرالی. ئه‌م كتێبه‌ پێمان ده‌ڵێت "مرۆڤ وه‌ك سیفه‌تی خۆویستیی خۆی، وا ده‌كات هه‌موو شتێكی به‌رده‌م خۆی بسڕێته‌وه‌، تا به‌ئاسانی بتوانێ تێپه‌ڕێت و ئامانجه‌كانی خۆی بپێكێت". له‌ رووی ده‌روونییه‌وه‌ شیكردنه‌وه‌ بۆ پێكهاته‌ی مرۆڤ ده‌كات، وه‌ك بوونه‌وه‌رێكی توندوتیژ، پاشان باس له‌و سیسته‌مانه‌ ده‌كات كه‌ هه‌ڵده‌ستن به‌ په‌ره‌پێدان و گه‌شه‌پێدانی دیارده‌كانی توندوتیژی له‌ ناخی مرۆڤدا، دیاره‌ ئه‌مه‌ش به‌ چه‌نده‌ها شێوازی جۆراواجۆر پیاده‌ ده‌كرێت. وه‌ك كاركردن له‌سه‌ر گۆڕینی ده‌روونی مرۆڤ، به‌كارهێنانی پڕوپاگه‌نده‌ وه‌ك میتۆد بۆ كاركردنه‌ سه‌ر ئاكاری مرۆڤ. هه‌روه‌ها به‌كارهێنانی شێوازی ئابووری و سیاسی له‌ ده‌ستنیشانكردنی سیسته‌مه‌كاندا، جگه‌ له‌ شوشتنه‌وه‌ی مێشك و ستراتیژی گۆڕینی مرۆڤ له‌ تاكێكه‌وه‌ بۆ ده‌سته‌جه‌معی، واته‌ كاركردن له‌سه‌ر مرۆڤ وه‌ك ره‌وه‌مرۆڤ.


به‌پێی نووسینه‌كانی سیگمۆند فرۆید، سێ دۆزینه‌وه‌ی مه‌زن له‌ مێژوودا بوونه‌ هۆی ئه‌وه‌ی لوتبه‌رزی له‌ مرۆڤ بسه‌ننه‌وه‌، ئه‌مه‌ش كاریگه‌ریی ده‌روونی له‌ ئاستی مرۆڤایه‌تی دروست كرد. ئه‌و سێ دۆزینه‌وه‌ش بریتی بوون له‌، یه‌كه‌م: شۆڕشی كوپەرنیكۆس، ئه‌م شۆڕشه‌ زه‌ویی بچووكتر كرده‌وه‌، پێشتر وا ده‌زانرا زه‌وی سێنته‌ری گه‌ردوونه‌، به‌ڵام ده‌ركه‌وت زه‌وی یه‌كێكه‌ له‌ ئه‌ستێره‌كان و خۆر سه‌نته‌ره‌. دووه‌م، دۆزینه‌وه‌ی تیۆری داروینی له‌باره‌ی بنه‌چه‌ی مرۆڤه‌وه‌. سێیه‌م شۆك: بریتی بوو له‌ تێكشكانی (من)ى مرۆڤ، واته‌ وا ده‌زانرا كه‌ مرۆڤ له‌ ناخه‌وه‌ یه‌ك بوونه‌وه‌ره‌، ده‌ركه‌وت وا نییه‌ و بوونه‌وه‌رێكی تێكشكاوه‌ و دابه‌ش ده‌بێت بۆ هۆش و ناهۆشمه‌ندی. سه‌رهه‌ڵدانی تیۆری شیكردنه‌وه‌ی ده‌روونی، بووه‌ هۆی زیاتر ناساندنی لایه‌نه‌ شه‌ڕانگێزییه‌كانی مرۆڤ. قوتابخانه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانیش كاریان بۆ گۆڕینی مرۆڤ كرد. به‌م شێوه‌یه‌ سه‌رهه‌ڵدانی رێباز و بیره‌ سیاسی و فه‌لسه‌فییه‌كان زیاتر گه‌شه‌یان به‌ بیركردنه‌وه‌ی مرۆڤ دا، تا گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی بیره‌ فه‌لسه‌فییه‌كان خرانه‌ گه‌ڕ بۆ به‌دیهێنانی پڕۆژه‌ سیاسی و سه‌ربازییه‌كان. بیری سه‌نته‌ریزمی رۆژئاوا، بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی رۆڵی كولتووره‌كانی تر كه‌م بكرێته‌وه‌، بۆیه‌ مێژووی رۆژئاوا پاش داگیركردنی سه‌ربازی و كۆلۆنیالیزمی و گه‌شه‌كردنی ته‌كنه‌لۆژیا و سه‌رهه‌ڵدانی ئینته‌رنێت، بووه‌ مێژووی هه‌موو جیهان و هه‌ر ئه‌م مێژووه‌ش بوو به‌ هه‌موو مێژوو. هه‌ردوو چه‌مكی (كۆتایی مێژوو، ململانێی كولتووره‌كان) بوون به‌ تێزێ بۆ پیاده‌كردنی به‌جیهانیبوونی رۆژئاوا. فه‌یله‌سووفی ئه‌ڵمانی هیگڵ بڕوای وابوو له‌ ساتێ له‌ ساته‌ ره‌هاكاندا مێژوو ده‌گاته‌ به‌رزترین لووتكه‌، له‌وێدا دوا شێوه‌ی ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگا باڵاده‌ست ده‌بێت. دیاره‌ تێزی (كۆتایی مێژوو") كه‌ پێشتر هیگڵ ئاماژه‌ی بۆ كردبوو، بریتی بوو له‌وه‌ی مرۆڤ بتوانێ به‌ ئازادی بیر بكاته‌وه‌، كه‌ مرۆڤ توانی به‌ ئازادی بیر بكاته‌وه‌، كه‌واته‌ دوا به‌ری سیاسیی كۆمه‌ڵگا هاتووه‌ته‌ به‌ر، له‌م سیسته‌مه‌دا كه‌ لیبرالیزم كاری بۆ ده‌كات، عه‌قڵانیه‌ت له‌گه‌ڵ واقیعدا جووت ده‌بێت. هه‌ر بۆیه‌ به‌جیهانیبوون له‌و روانگه‌ی مێژووییه‌وه‌ كاری خۆی ده‌كات.. له‌م كتێبه‌دا هەروەها زانیاریی وردمان ده‌ست ده‌كه‌وێت له‌مه‌ڕ سه‌رهه‌ڵدانی ده‌روونی و كۆمه‌ڵایه‌تیی دیارده‌ی توندوتیژی. ئینجا ده‌چینه‌ نێو ورده‌كارییه‌كانی سیفه‌تی كۆمه‌ڵگای هاوچه‌رخ، ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ی به‌پێی پێكهاته‌ی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ په‌ره‌ به‌ بیری توندوتیژی ده‌دات. یه‌كێ له‌ دیارده‌كانی ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ ململانێیه‌. تاكی دابڕاو ناچاره‌ ململانێ له‌گه‌ڵ كه‌سێكی تری كۆمه‌ڵگاكه‌ی خۆی بكات، تا به‌سه‌ریدا سه‌ركه‌وێ، بۆیه‌ سه‌ركه‌وتنی یه‌كێ مانای رووخانی ئه‌وی تره‌. ده‌ره‌نجامی ئه‌م پرۆسه‌یه‌ش بڵاوبوونەوه‌ی په‌تای دوژمنایه‌تییه‌ له‌نێوان كه‌سه‌كان، ململانێ كه‌مكردنه‌وه‌ی توانای بوونی دڵنیایی و په‌یوه‌ندیی سۆزدارییه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وی تردا. هه‌لومه‌رجی ئه‌م جۆره‌ ململانێیه‌ ده‌بێته‌ هۆی نه‌مانی متمانه‌ و دڵنیایی نێوان تاكه‌كان و ئەمەش‌ له‌گه‌ڵ خۆیدا زه‌مینه‌یه‌كی گونجاو بۆ دوژمنكاری دابین ده‌كات.


له‌ به‌شێكی تری ئه‌م كتێبه‌ ئاشنا ده‌بین به‌ ورده‌كارییه‌كانی گرفتی نێوان حه‌ق و هێز. حه‌ق ئه‌و رێگایه‌یه‌ وا ده‌كات ئیراده‌ ئازاد بێت، كه‌واته‌ حه‌ق واته‌ ئازادی، بۆیه‌ تێگه‌یشتن له‌م مافه‌ به‌پێی تێگه‌یشتنی سیاسی و ئایدیۆلۆژی و ئایینی ده‌گۆڕێت. ئه‌مه‌ش بۆ خۆی شه‌ڕ و ماڵوێرانی دروست ده‌كات. فرۆید له‌ كتێبی (شه‌ڕ بۆچی؟) ده‌نووسێ "ده‌سه‌ڵات بۆ ئه‌وانه‌یه‌ خاوه‌ن گه‌وره‌ترین هێزن، ده‌سه‌ڵات بۆ هێزه‌ دڕنده‌كانه‌ یان بۆ ئه‌و جۆره‌ توندوتیژیانه‌یه‌ كه‌ پاڵپشته‌ به‌ ئایدیۆلۆژیا". به‌م بۆچوونه‌ شه‌ڕ شتێكی سروشتییه‌ و هۆكه‌ی بۆ پێكهاته‌ی بایه‌لۆژیی مرۆڤ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، بۆیه‌ فرۆید ئاماژه‌ی كردووه‌ كه‌ "له‌ ئاینده‌دا خۆ لادان له‌ شه‌ڕ مه‌حاڵه‌، ئه‌مه‌ ته‌نیا به‌ دووكه‌رتكردنی ده‌روون دێته‌ دی". كه‌واته‌ ده‌رچوون له‌م قه‌یرانه‌ بوونگه‌راییه‌ بریتییه‌ له‌ دروستكردنی (ده‌سه‌ڵاتێكی سه‌نته‌ری) و ده‌بێ هێزیكی سێنته‌ری بدرێته‌ ده‌ست ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌، تا بتوانێ له‌ كاتی پێویست كۆنترۆڵی مرۆڤایه‌تی بكات، ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ خۆی له‌ (نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان)دا ده‌بینێته‌وه‌. ئه‌وه‌ی ئه‌م كتێبه‌ مه‌به‌ستییەتی بیخاته‌ روو پێكه‌وه‌به‌ستنی هه‌ردوو رووداوی به‌جیهانیبوون و هه‌ڵكشانی دیارده‌ی توندوتیژییه‌ له‌ جیهاندا. سیسته‌می نوێی جیهانی كه‌ سیسته‌مێكه‌ پاڵپشته‌ به‌ دیارده‌ی به‌جیهانیبوون، له‌ سیما دیاره‌كانی توندوتیژییه‌. سروشتی ئه‌م سیسته‌ممه‌ گۆڕین و تێكشكاندی ئه‌و سیسته‌مانه‌یه‌ كه‌ كه‌ ناچنه‌ ژێر ركێفی به‌رنامه‌ و بۆچوونه‌كانی، هه‌ر بۆیه‌ بۆردیار ده‌ڵێ: "تیرۆر بریتی نییه‌ له‌ بڕوا و تیئۆرییه‌ك كه‌ له‌گه‌ڵ به‌جیهانبووندا یه‌ك ناگرێته‌وه‌، بگره‌ تیرۆر له‌ خودی به‌جیهانیبووندایه‌". بۆیه‌ ئه‌م جه‌نگانه‌ی ئێسته‌ هه‌ن جه‌نگن له‌نێوان به‌جیهانیبوون و ده‌ره‌نجامه‌كانی. ئه‌و له‌ رێگای سیاسه‌تی لیبرالی هاوچه‌رخه‌وه‌، كار ده‌كات بۆ ئازادیی بازاڕ و به‌گشتیكردنی پڕۆژه‌كان، ئه‌و بۆ ئه‌وه‌ دروست بووه‌ تا له‌ مه‌یدانی ئابوورییدا یه‌ك بازاڕی دروست بكات. هه‌موو گه‌لان بیانه‌وێ و نه‌یانه‌وێ ده‌بێ بێنه‌ ژێر ركێفی ئه‌م سیسته‌مه‌وه‌، ئه‌گه‌ر نا تووشی كوده‌تا و تێكشكان و ماڵوێرانی ده‌بن. بۆیه‌ به‌جیهانیبوون له‌ رێگای توندوتیژی و كاره‌ سیاسییه‌كانی هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌دات جیهان بكاته‌ گوندێكی گه‌وره‌. ده‌یه‌وێ مرۆڤی گه‌ردوونیی دروست بكات. به‌ڵام ئه‌م سیسته‌مه‌ سه‌ره‌ڕای باشی و پێشكه‌وتنه‌كانی هه‌ڵگری كۆمه‌ڵێ ترسناكیی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌. له‌وانه‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی بێكاری به‌هۆی گه‌شه‌كردنی ته‌كنه‌لۆژیا و به‌ڕۆبۆتبوون و چڕبوونه‌وه‌ی ئابووری له‌ رووبه‌رێكی به‌رته‌سكدا، هه‌روه‌ها كۆنترۆڵكردنی مرۆڤایه‌تی و نه‌مانی نهێنیی تاكه‌كه‌سی و ده‌وڵه‌تان به‌هۆی سیاسه‌تی سیبرانی و سیسته‌می ئه‌لیكترۆنی. هه‌روه‌ها گه‌شه‌كردنی خه‌یاڵ و وه‌هم له‌نێو په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا. ئه‌م كتێبه‌ له‌ ته‌ك كاریگه‌رییه‌كانی به‌جیهانیبوون له‌ بواری سیاسه‌ت و سه‌ربازی و ده‌روونی، چه‌ندین باری تری بواره‌كانی ژیان باس ده‌كات، وه‌ك ته‌له‌فزیۆن، نووسین، مۆسیقا... له‌ هه‌موو بواره‌كانی ته‌كنیكی و سیبرانی و میدیای كۆمه‌ڵایه‌تی نموونه‌ی زیندوو ده‌هێنێته‌وه‌.

 

سه‌رچاوه‌:
- العولمة و العنف المعاصر.
- جدلیة الحق و القوة.
- الدكتور: فیصل عباس.
- دار المنهل اللبنانیي الطبعة‌ الاولى 2008 .