هه‌ندێ له‌ ڕاسپارده‌‌ و تایبه‌تمه‌ندییەكانى ئایینى به‌هایی

خانمى بسكزێڕین خاوه‌نى زۆربه‌ى پەیامە مرۆڤایه‌تییه‌ نوێیەكانى ئایینه‌كه‌یانه‌

(5)


- له‌ درۆكردن دوور كه‌ونه‌وه‌، بۆ یەكدى دڵسۆز بن، هه‌روه‌كوو گه‌ڕیده‌ى ئه‌ڵمانى هارۆڵد پیته‌رمان H. Peterman دانى پێدا ده‌نێت.


- ده‌ستبه‌رداربوونى گشت جۆره‌كانى ده‌مارگیرى، جا ئه‌گه‌ر به‌هۆكارى ئایینى، نیشتمانپه‌روه‌رى، خێڵه‌كى، ئیتنى یان ڕه‌گه‌زپه‌رستى، چینایه‌تى، یان هه‌ر هۆكارێكى دى بێت.


- حه‌رامكردنى جه‌نگ‌ و (جیهاد)‌ و شه‌ڕ‌ و تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌. بڕوابوون به‌و ئایه‌ته‌ى (بكوژرێیت باشتره‌ له‌وه‌ى بكوژیت).


- به‌پیره‌وه‌چوونى مه‌رگ‌ و ئیعدامكردن وه‌ك بۆ زه‌ماوه‌ندكرن خۆئاماده‌كردنه‌. ئه‌وه‌بوو حه‌زره‌تى پاكیزه‌ (قوڕه‌تولعه‌ین) بۆ ئیعدامكردنه‌كه‌ى، نایابترین به‌رگى پۆشى‌ و جوانترین ئارایشتی كرد‌ و گرانبه‌ها گوڵاوى له‌ خۆى دا. ئه‌وجا ده‌سڕه‌ ئاوریشمینه‌كه‌ى دایه‌ ده‌ست جه‌لاده‌كه‌ى تا به‌وه‌ بیخنكێنێت!


- ته‌بایى‌ و ئاشتكرنه‌وه‌ى زاست‌ و ئایین.


- یەكسانى له‌ ماف‌ و ئه‌ركه‌كانى نێوان ژن‌ و پیاوان (وه‌ك هه‌ردوو باڵى باڵنده‌). به‌بێ ئه‌م یەكسانیبوونه‌ باڵنده‌كان (مه‌به‌ست له‌ به‌شه‌رییه‌ته‌) ناگه‌نه‌ پایه‌ بڵند‌ و شكۆداره‌كان (ئامانج‌ و پێشكه‌وتن‌ و شارستانیێتى).


- ئه‌و ڕاسپارده‌یه‌ى پێشوو یەكێكه‌ له‌ پەیامەکانی خاتوونى بسكزێڕین (قوڕه‌تولعه‌ین)، كه‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌‌ و به‌ گوزاره‌یەكى كورت‌ و ڕه‌وان‌ و ئه‌وپه‌ڕى بوێرانه‌وه‌ ڕای گه‌یاند (ئیدى نابێت -ژنان- به‌ موڵكى تاكه‌كه‌سى بمێننه‌وه‌). ئەمە لە دژى فره‌ژنى‌ و ئه‌و سه‌دان‌ و هه‌زاران ژن‌ و كه‌نیزه‌كانى نێو كۆشك‌ و ته‌لارى خه‌لیفه‌‌ و سوڵتانه‌كان، هه‌روه‌ها حه‌رامكردنى حیجابیش.


- فێركردنى ئیجباریى منداڵان به‌ كوڕان‌ و كچانه‌وه‌.


- به‌كارهێنانى زمانێكى جیهانی بۆ ئاسانكردنى دیالۆگى لێكدى تێگه‌یشتن له‌نێوان گه‌لاندا‌ و چه‌سپاندى ئاشتى‌ و برایه‌تیى نێوانیان.


- هه‌موو مرۆڤێ له‌م جیهانه‌دا مافى ئه‌وه‌ى هه‌یه‌ به‌شى خۆى له‌ ژیاندا وه‌ربگرێت. ئه‌م گوزاره‌ كورت‌ و شكۆدار‌ و گشتگیرییه‌ یەكێكه‌ له‌ پەیامەکانی (پاكیزه‌- قوڕه‌تولعه‌ین)، كه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ بانگه‌شه‌ى هاوبه‌شیكردنى (پووڵ‌ و سامان)ى كرد.


- پڕكردنه‌وه‌ى ئه‌و بۆشاییه‌ قووڵ‌ و به‌رینه‌ى كه‌وتووەته‌ نێوان هه‌ژاریى پشتشكێن‌ و ده‌وڵه‌مه‌ندیى لەڕاده‌به‌ده‌ره‌وه‌.


- پرس‌ و ڕا‌ و تاوتوێكردنى ته‌واو به‌ر له‌ هه‌ر بڕیاردانێ.


- بڕوانه‌بوون به‌ تێكسته‌ ڕه‌ها‌ و پیرۆز‌ و چه‌قبه‌ستووەكان‌ و له‌برى ئه‌وه‌ بڕوابوونى ڕه‌ها به‌وه‌ى هه‌موو شتێ به‌پێى سه‌رده‌م‌ و قۆناغه‌كان له‌ گۆڕانكاریدان، ته‌نانه‌ت ئه‌م ئایه‌ت‌ و ڕاسپارده‌‌ و ڕێنماییانه‌ى خۆشیان.


- دانانى دادگه‌یەكى نێوده‌وڵه‌تى بۆ یەكلاكردنه‌وه‌ى ناكۆكییەكانى نێوان ده‌وڵه‌تان.


- به‌رزكردنه‌وه‌ى پله‌‌ و پایه‌ى كار‌ و پیشه‌ بۆ ئاستى شكۆمه‌ندیى (مه‌به‌ست له‌ كاركردنى لێبڕاوانه‌‌ و پسپۆڕانه‌یه‌ له‌ خزمه‌تى كۆمه‌ڵگه‌دا).


- دادوه‌رى‌ و ویژدان له‌ هه‌موو كاروباره‌كانى كۆمه‌ڵگه‌ى مرۆڤایه‌تیدا سه‌رچاوه‌‌ و كۆڵه‌كه‌ى ژیانن‌ و سه‌رتاپاى ئاسووده‌یى‌ و به‌خته‌وه‌رى‌ و ئاشتى‌ و خۆشگوزه‌رانییان پێوه‌ پابه‌نده‌.


- ده‌بێت ئایین بۆ ده‌سته‌به‌ركردنى دڵنیایى بۆ مرۆڤ ‌و پارێزه‌رى گه‌لانى جیهان بێت. نه‌ك بۆ دڵه‌ڕاوكێ نانه‌وه‌‌ و كوشت‌وبڕ‌ و یەخسیركردن‌ و داگیركاركرنى و تاڵانیى گه‌لان‌ و وڵاتانى دى بێت.


- گوێڕایه‌ڵی بۆ فه‌رمانداریى (حوكمه‌ت) له‌ هه‌موو شتێكدا ئه‌رك‌ و ڕه‌وایه‌، ته‌نیا له‌ ئینكاركردنى ئازادیى بیروبڕوا (عه‌قیده‌)دا نه‌بێت.


- ڕۆژانه‌ سێ جار نوێژ‌ و به‌هه‌مووى 9 ركات‌ و به‌ته‌نیاش ده‌كرێت، نوێژى جه‌ماعه‌ت ته‌نیا له‌سه‌ر مردووانه‌، شه‌ش جار پێكه‌وه‌ ته‌كبیر به‌ (ئه‌ڵاهو ئه‌بها- خواوه‌ند شكۆمه‌ندترینه‌).


- خۆ هه‌ڵ نه‌قورتاندن له‌ كاروبارى ڕامیاری‌ و نه‌چوونه‌ نێو پارته‌ سیاسییەكانه‌وه‌.


- دامه‌زراندن‌ و چه‌سپاندنى ئاشتیى جیهانى شكۆمه‌ندترینى ئامانجى به‌هائیزمه‌.


- لای بەهاییان پیرۆزترین كتێب (كتاب الاقدس)ى حه‌زره‌تى به‌هائوڵا حسێنه‌‌، به‌و پێیه‌ى حه‌زره‌ت ده‌رگه‌ (باب)ى گه‌یشتنه‌ لاى خواوه‌ند (ئامانج)ه‌، و به‌یەكێتیبوون (وه‌حده‌ى وجوود)‌ و دۆناودون‌ و جودانه‌كردنه‌وه‌ى لاهووت‌ و ناسووت (لاهووت: واتا گشت ئه‌و سیفه‌تانه‌ى به‌ خواوه‌ند‌ و میتافیزیكه‌وه‌ پابه‌ندن‌، ناسووت: ئه‌وانه‌ى به‌ جه‌سته‌‌ و مرۆڤه‌وه‌ تایبه‌تن) لاى حه‌زره‌تى به‌هائوڵا، نیشانه‌یەكى به‌ ڕوخساریەوه‌ نا، هه‌ر وه‌كوو له‌ (كتاب الاقدس)دا ده‌ڵێت: (ئه‌وه‌ى منى ناسى په‌ى به‌ مه‌به‌ست ده‌بات).


- لای بەهاییەکان ناردن‌ و دابه‌زینى سرووش (وه‌حى) خواوه‌ندانه‌ بێ كۆتاییه‌‌ و هه‌ر به‌رده‌وام ده‌بێت، چونكه‌ ئه‌وه‌ په‌یمانى خواوه‌نده‌ له‌گه‌ڵ به‌نده‌كانى.


- كه‌س بۆى نییه‌ كاتى ڕۆیشتن‌ و گه‌ڕان به‌ ڕێگه‌‌وباندا زمانى به‌ زیكرى خواوه‌ند له‌به‌رچاوى خه‌ڵكیدا وه‌جووڵێنێت.


- به‌هائییان بڕوایان به‌ فیرده‌وس – (به‌هه‌شت)‌ و ئاگر (جه‌هه‌ننه‌م) نییه‌، واتا بڕوایان به‌ پاداشت‌ و سزاى جه‌سته‌یى دواى مه‌رگ نییه‌، به‌ڵكوو بڕوایان به‌ سزا‌ و قه‌ره‌بووى ڕۆحییه‌.


- بڕوایان به‌ فریشته‌‌ و جنۆكان نییه‌.


- بڕوایان به‌ ژیانى دواى مه‌رگ له‌و‌ دنیادا نییه‌ (بڕوابوون به‌ ژیانى دواى مردن قۆناغێكى بنه‌ڕه‌تییه‌ بۆ به‌رده‌وامیى ژیانه‌ ڕۆحییەكه‌یان، واتا بڕوایان به‌ به‌رده‌وامیى ژیانى جه‌سته‌یى‌ و مادیى دواى مه‌رگ نییه‌).


- بڕوابوونیان به‌ له‌خاچدانى حه‌زره‌تى مه‌سیح.


- بڕوانه‌بوون به‌ ئینتیما‌ و خۆ به‌ نیشتمانه‌وه‌ لكاندن. به‌ڵكوو هه‌موو دنیا یەك نیشتمانه‌ بۆ هه‌مووان. به‌هائوڵا داواى خۆشویستنى هه‌موو به‌شه‌رییه‌ت له‌ یاران‌ و وه‌دوكه‌وتووانى خۆیان ده‌كات‌ و ده‌ڵێت: (مایه‌ى شانازى نییه‌ نیشتمانه‌كه‌ت خۆش بوێت، به‌ڵكوو شانازی ئه‌وه‌یه‌ هه‌موو دنیات خۆشبووێت).


- بڕوایان به‌ به‌كارهێنانى تاكه‌ زمانێكى جیهانى هه‌یه‌ (كه‌ نه‌ته‌وه‌‌ و گه‌لانى سه‌رزه‌مین له‌سه‌رى ڕێك بكه‌ون) بۆ له‌یەكدى تێگه‌یشتنى زێتر.


- نه‌ریتى‌ و په‌رستنى تایبه‌ت به‌ ئایینه‌كه‌ى خۆیان، (به‌هائیزم) له‌وانی دى جیا ده‌كاته‌وه‌. به‌ تایبه‌تى:
- ساڵ‌ و ڕۆژژمێر (ته‌قویم)ى تایبه‌ت به ‌خۆیان هه‌یه‌، به‌ناوى ته‌قویمى به‌هائیزم یان (به‌دیع). له‌ ڕۆژى 21ى ئازار (نه‌ورۆز)ه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات. ساڵ له‌ ڕۆژى ڕاگه‌یاندنى ئایینه‌كه‌یان له‌ 1844ه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات، هه‌موو پێڕه‌وى ئه‌م ته‌قویمه‌ ده‌كه‌ن‌ و ئێسته‌ له‌ ساڵى 174ى به‌هائیدا ده‌ژین.


- چه‌ندین جه‌ژن‌ و بۆنه‌ى ئایینیى تایبه‌ت به‌ خۆیان چێ كردووه‌. یەكه‌مین جه‌ژن‌ و له‌ هه‌موو جه‌ژنه‌كان پیرۆزتر لاى به‌هاییەكان جه‌ژنى (نه‌ورۆز)ه‌.


- ڕووگه‌ (قیبله‌)ى تایبه‌تمه‌ندییان بۆ بۆنه‌‌ و ڕێوڕه‌سمه‌ ئایینییەكان، وێرد‌ و نوێژ‌ و ڕۆژوو...تد، ڕوو ده‌كه‌نه‌ كۆشك، یان باخچه‌ى (به‌هجه‌ت) له‌ (عه‌ككا). حه‌جیش هه‌ر له‌وێ ده‌كه‌ن، چونكه‌ مه‌رقه‌دى حه‌زره‌تى به‌هائوڵا كه‌ له‌ 1892دا وه‌فاتی كرد، له‌وێیه‌‌ و به‌ پیرۆزترین شوێنى دنیاى داده‌نێن‌ و...تد.

 

چه‌ند تێبینیێ له‌مه‌ڕ ئایه‌ت‌ و ڕاسپارده‌كانى به‌هائیزم:
- بچووك‌ و كه‌مكردنه‌وه‌ى لایه‌نه‌ میتافیزیك‌ و خورافیاتەكان ‌و بایەخدان به‌ لایه‌نه‌ ڕۆشن‌ و به‌ها شكۆداره‌كانى مرۆڤ‌ و ژیان‌ و واقیع‌ و ئازادی.


- نزیكى‌ و لێكچوون له‌گه‌ڵ ڕاسپارده‌‌ و ئایه‌ته‌كانى مه‌سیحی له‌ بایبڵ (ئنجیل)ه‌كاندا، به‌تایبه‌تى له‌ ڕووى مرۆڤایه‌تى‌ و لێبورده‌ییه‌وه‌. وه‌لێ، هێشتا هه‌ر به‌وه‌ى ئینجیل ناگات کە ده‌ڵێت (بیستووتانه‌ وتراوه‌ دۆست‌ و نزیكه‌كانتان خۆش بوێت‌ و دوژمنه‌كانتان ببوغزێنن، به‌ڵام من پێتان ده‌ڵێم: دوژمنه‌كانتان خۆش بوێت...تد، بایبڵى (مه‌تتا) سوره‌ت (ئیسحاح)ى پێنجه‌م/ ئایه‌ته‌كانى 43‌و 44).


- داننان به‌ له‌خاچدانى حه‌زره‌تى عیسادا. له‌ په‌یمانى نوێ (هه‌ر چوار بایبڵه‌كان)دا جه‌ختى له‌سه‌ر كراوه‌‌ و سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌ غه‌یره‌ كریستیانییەكانى دواتریش ده‌یسه‌لمێنن كه‌ له‌نێوان ساڵانى 30‌ و 33دا پرۆسه‌ى له‌خاچدانه‌كه‌ى ڕوو داوه‌، هه‌روه‌كوو سه‌دان ساڵ له‌وه‌وبه‌ریش له‌ په‌یمانى دێرین (ته‌ورات)دا له‌لایه‌ن ئیشه‌عیا پێغه‌مبه‌ره‌وه‌ پێشبینیى ئه‌مه‌ كراوه‌ (سفرى ئیشه‌عیا سوره‌تى 53/ ئایه‌ته‌كانى 4تا 12).. ئیسلامه‌كانیش دان به‌وه‌دا ده‌نێن كه‌سێكى چون مه‌سیح (له‌شێوه‌ى ئه‌و)‌ و له‌برى ئه‌و له‌خاچ دراوه‌ (وما قتلوه وما صلبوه ولكن شُبه لهم/ النسا‌ء:157).


به‌راورد‌ و تێبینیى زۆرم له‌سه‌ر ئایه‌ت‌ و ڕێنماییه‌كانى به‌هائیزم هه‌یه‌، لێ، لێره‌دا به‌م سێ خاڵه‌ سه‌ره‌كییه‌ كۆتایى به‌م بابه‌ته‌یان دێنم.

 

سه‌رچاوه‌:
الدكتور علي الوردي/ هكذا قتلوا قرة العين/ منشورات الجمل الطبعة/ الثانية كولونيا-ألمانيا 1997 قصة مقتطفة من لمحات اجتماعية من تاريخ العراق الحديث" - الجزء الثاني - الفصل الخامس.
مارثا روت- Martha L. Ros/ الطاهرة اعظم امراة ايرانية/ ترجمة سيفى النعيمى.
ئاواره، ميرزا عبد الحسين/ الكواكب الدرية في مآثر البهائية.