خوێندنه‌وه‌ی حیكمه‌تی ئیشراق - 13

گەڕانەوەی سوهرەوەردی بۆ ماڵە کوردییەکەی

 

ئه‌وه‌ی پێشوو بۆ ئه‌وه‌ باس كرا كه‌ پانۆرامایه‌كی سه‌رده‌می مه‌ئموون وه‌ربگرین و كاریگه‌ریی ره‌گه‌ فارسییه‌كه‌ی و زه‌رده‌شتییه‌كه‌ی له‌سه‌ر ئیسلامی سه‌رده‌می وی بزانین. هه‌روه‌ها كاریگه‌ریی ئه‌و ره‌گه‌ مێژووییه‌ له‌سه‌ر داهاتووی ئیسلام له‌ به‌غدا و ناوچه‌كانی تریش. هه‌روه‌ها ئه‌و ده‌رگایه‌ی كه‌ مه‌ئموون له‌ رێی وه‌رگێڕان و ره‌گه‌ فارسییه‌كه‌ی كردییه‌وه‌ به‌سه‌ر ئیسلامدا چۆن درێژ ده‌بێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می سوهره‌وه‌ردی و له‌ویشه‌وه‌ بۆ دوای خۆی. كردنه‌وه‌ی ئه‌و دوو ده‌رگه‌یه‌:
یه‌كه‌م- ده‌رگه‌ی ئه‌قڵ له‌ رێی موعته‌زیله‌كان بۆ دامەزراندنی پرسیاری نوێ یان رێگه‌دان به‌ گوتن و گفتوگۆكردنی ئه‌و پرسیارانه‌ به‌ ئاشكرا له‌ سه‌رده‌می ئه‌ودا له‌سه‌ر (خه‌ڵقكردنی قورئان)دا.


دووه‌م- كردنه‌وه‌ی ده‌رگه‌ی رۆحانییه‌تی شیعه‌ و چوونه‌ نێو سروشتی خودا و (خه‌ڵقكردنی قورئان) و بابه‌ته‌كانی تری پێوه‌ند له‌و مه‌سه‌له‌ هزری و ره‌وانییانه‌، له‌ رێی ره‌گه‌ فارسییه‌كه‌ی و فارسپه‌رستنه‌كه‌ی.


كردنه‌وه‌ی ئه‌و ده‌رگه‌یه‌، رێگه‌خۆشكه‌ر بوو بۆ به‌ره‌و پێشه‌وه‌چوونی هه‌ردوو هێڵی ئه‌قڵی و ره‌وانی یۆنانی و فارسی و سریانی و یه‌هوودی و لاتینی و رژاندنیان به‌ نێو ئیسلامدا. بۆیه‌ ئه‌و هه‌وڵه‌ی مه‌ئموون نه‌وه‌ك هه‌ر رێگه‌ی له‌ میراتی كۆن نه‌گرت، به‌ڵكوو ده‌رگه‌یه‌كی نوێتری لێ كرده‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌وجاره‌ ئه‌و هێڵه‌ رۆحانییه‌ تێكه‌ڵ به‌ ئه‌قڵ و لۆژیك و كۆمه‌ڵێ زانیاریی تریش بێت و له‌ به‌رگێكی نوێتر و رازاوه‌تردا خۆی ده‌ربخات. ئه‌و به‌رگه‌ رازاوه‌ و نوێتره‌یش خۆی له‌ حیكمه‌تی ئیشراقی سوهره‌وه‌ردیدا ده‌بینێته‌وه‌. به‌ هه‌موو روونی و په‌نهانی خۆی و به‌ دیار و نادیاره‌كانی خۆیدا. به‌ تایبه‌تیش له‌باره‌ی (مانی)دا.

 

٤/ ئیلحادی مانی و زه‌نده‌قه‌
(ئه‌وه‌ بنه‌مای كوفری مه‌جووس و ئیلحادی مانی نییه‌.)
دوای داخستنی بازنه‌ی په‌یامبه‌رێتی، بازنه‌ی ئیمامه‌ت له‌ لایه‌ك و بازنه‌ی خه‌لافه‌ت له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ ده‌ستی پێ كرد. جگه‌ له‌و دوو بازنه‌یه‌ بازنه‌یه‌كی دیكه‌ش هاته‌ ئاراوه‌ كه‌ ئه‌ویش بازنه‌ی (ئیلحاد) بوو. وه‌ك (عه‌بدولڕه‌حمان به‌ده‌وی) ده‌ڵێت: (ئه‌گه‌ر ئیلحادی رۆژئاوایی به‌و ره‌وته‌ دینامیكییه‌ ده‌ستی پێ كردبێت كه‌ نیتشه‌ به‌ گوتنی "خوا مرد" گوزارشتی لێ كردبێت. ئه‌گه‌ر ئیلحادی یۆنانی ئه‌وه‌ بێت كه‌ ده‌ڵێت: "خواوه‌نده‌كانی شوێنی پیرۆز مردن" ئه‌وه‌ ئیلحادی عاره‌بی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێت: "بیرۆكه‌ی پێغه‌مبه‌ر و پێغه‌مبه‌رێتی مرد".)


به‌ نه‌مانی پێغه‌مبه‌ر، پردی نێوان خوا و مرۆڤه‌كان كه‌ وشه‌ بوو رووخا. به‌ نه‌مانی وشه‌ دین ره‌ت درا. ره‌تدانی پێغه‌مبه‌رێتی ره‌تدانی خواوه‌ندیش بوو. دوای دینه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان، میترایی، زه‌رده‌شتی، یه‌هوودی، مه‌سیحی و مانی. له‌گه‌ڵ هاتنی ئیسلام و داگیركردنی زۆر ناوچه‌ و رۆشنبیری جیاواز و سه‌رهه‌ڵدانی بزاوه‌ (شعووبییه‌كان) و تۆڵه‌ستاندنه‌وه‌ له‌ عاره‌ب و ئیسلام. گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ره‌گ و فه‌رهه‌نگ و دینه‌ ره‌سه‌نه‌كانی ئه‌و ناوچانه‌. له‌به‌رئه‌وه‌ی دین و ده‌وڵه‌ت به‌ نێو یه‌كدیدا ره‌گداكوتاو بوون، بۆ نموونه‌ زه‌رده‌شتیی دینی ره‌سمی ئیمپه‌راتۆریی ساسانی بوو. دواتر مانی له‌ سه‌رده‌می ئه‌رده‌شێری بابه‌ك بوو به‌ دینی ره‌سمی، كه‌ ئیسلامیش هات بووه‌ دینی ئیمپراتۆرییه‌كی په‌لهاوێژ بۆ زۆر ناوچه‌. بۆیه‌ دین ره‌گێكی توندی له‌ بزاوه‌ (شعووبییه‌كان) هه‌بوو. سه‌ره‌تای ئیلحادیش له‌ رۆشنبیری ئیسلامیدا به‌ (زه‌نده‌قه‌) ده‌به‌سترێته‌وه‌. سه‌ره‌تای زه‌نده‌قه‌ش به‌ (مانی) گرێ ده‌درێت. كه‌ سه‌رچاوه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی مانییه‌كان بڕوایان به‌ دوو بنه‌ڕه‌تی ئه‌زه‌لی هه‌یه‌ بۆ جیهان كه‌ ئه‌ویش رووناكی و تاریكییه‌. دوای مانی واتای زه‌نده‌قه‌ فراوان ده‌بێت و هه‌موو بزاوێكی شعووبی و سیاسی نه‌یار ده‌گرێته‌وه‌ بۆ ده‌سته‌ڵات به‌ تایبه‌تی له‌سه‌رده‌می یه‌كه‌می عه‌باسییه‌كاندا. خه‌لیفه‌ مه‌هدی هێرشێكی توند ده‌كاته‌ سه‌ر مانییه‌كان به‌ فه‌رمانی قازی (عه‌بدولجه‌بار موحته‌سه‌ب) كه‌ به‌ تاوانی زه‌نده‌قه‌، ده‌ست به‌ گرتن و راوه‌دوونان و كوشتنی مانییه‌كان ده‌كرێت. كتێبه‌كانیان ده‌سووتێنرێن و ده‌دڕێنرێن. به‌ تایبه‌تی له‌ ساڵانی (٧٨٤-٧٨٧) كه‌ به‌ بچووكترین گومان زه‌ندیقه‌كان ده‌گیرێن و ده‌درێنه‌ دادگه‌ و داوایان لێ ده‌كرێت له‌ زه‌ندیقییه‌كه‌یان په‌شیمان ببنه‌وه‌ تا به‌ربدرێن. ئه‌وه‌ی په‌شیمانیش نه‌بووبایه‌ ده‌كوژرا. بۆ دڵنیابوونیش له‌ په‌شیمانبوونه‌وه‌ی زه‌ندیقه‌كان، وێنه‌یه‌كی مانییان ده‌هێنا و داوایان له‌ زه‌ندیقه‌ په‌شیمان بووه‌وه‌كه‌ ده‌كرد تف له‌ وێنه‌كه‌ بكات. كه‌ مه‌به‌ست لێی رێسواكردنی مانی و دینه‌كه‌ی بوو. هه‌روه‌ها داواشیان لێ ده‌كرد سه‌ری باڵنده‌یه‌ك ببڕێت. چونكه‌ كوشتن و كوشتنه‌وه‌ی باڵنده‌ و ئاژه‌ڵه‌كان له‌ دینی مانیدا رێپێدراو نه‌بوو. تۆمه‌تباركردنی زه‌ندیقه‌كان ده‌رگه‌یه‌كی بۆ خه‌لیفه‌كان واڵا كرده‌وه‌ تا به‌ ناوی زه‌نده‌قه‌ تۆڵه‌ له‌ هه‌موو نه‌یاره‌ سیاسییه‌كانیان بكه‌نه‌وه‌ و خه‌لیفه‌ش كه‌ ده‌سته‌ڵاتی دین و ده‌وڵه‌تی هه‌بوو، ده‌ستكراوه‌ بوو به‌ تۆمه‌تی زه‌نده‌قه‌ له‌ سه‌ر و ملی هه‌ر نه‌یار و دوژمنێكی بدات.


(عه‌بدولڕه‌حمان به‌ده‌وی) زه‌ندیقه‌كان له‌ سێ تایه‌فه‌دا كورت ده‌كاته‌وه‌:
1. سه‌رۆكه‌كانی مانییه‌كان له‌ ئیسلامدا.
2. موته‌كه‌لمینه‌كان.
3. ئه‌دیب و نووسه‌ر و شاعیره‌كان.


هه‌ندێك له‌و زه‌ندیقانه‌ به‌ راستی بڕوایان به‌ مانی بوو، ئاره‌زوویه‌كی راستگۆیان هه‌بوو بۆ دینی مانی. دڵسۆزیش بوون بۆ دینه‌كه‌یان و به‌وپه‌ڕی هێزه‌وه‌ ده‌یانپاراست. هه‌ندێكیشیان زه‌نده‌قه‌ به‌ واتا مانییه‌كه‌ی كولتوور و رۆشنبیری باووباپیرانی خۆیانیان تێدا ده‌دیته‌وه‌ بۆیه‌ ده‌یانپاراست. واتا ئه‌وه‌ نه‌بوو كه‌ بڕوایان به‌ سوودی ئه‌و دینه‌ هه‌بێت وه‌ك بڕواداری، به‌ڵكوو جۆره‌ ره‌زامه‌ندییه‌ك بوو بۆ هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تییان و تێركردنی ئاره‌زووه‌ شعووبییه‌كه‌یان. هه‌روه‌ها جێگه‌ی شانازییان بوو بۆ ئه‌وه‌ی دین و كولتووری خۆیان به‌ كولتوور و دینی عاره‌ب به‌راورد بكه‌ن. بۆیه‌ هه‌موو ئه‌و مانییانه‌ فارس بوون. جۆرێكی تری زه‌ندیقیش هه‌بوون كه‌ زه‌ندیقیان وه‌ك پردێك وه‌رگرتبوو بۆ په‌ڕینه‌وه‌ بۆ نێو دنیای عه‌به‌سیی هزری و گومانكردن و گه‌مه‌كردن به‌ بیروبڕوای خه‌ڵك و پشتگیریكردنی لاواز و په‌راوێزخراوان له‌ به‌رابه‌ر هێزه‌ به‌هه‌ژموون و باڵاده‌سته‌كان.


تایه‌فه‌ی یه‌كه‌م سه‌رۆكه‌كانی مانییه‌كان بڕوایه‌كی راست و دروستیان هه‌بوو، لێوه‌شاوه‌ بوون بۆ ئه‌وه‌ی سه‌ركرده‌ی مانییه‌كان بن. تایه‌فه‌ی دووه‌م گومانی هزری و هزریی گوماندارییان هه‌بوو، موته‌كه‌لیم بوون. خاوه‌نی هزر و مه‌زهه‌ب و وتار بوون، پشتییان به‌ ئه‌قڵ و بیركردنه‌وه‌ ده‌به‌ست. بێ به‌رژه‌وه‌ندی و بڕوا. تایه‌فه‌ی سێیه‌م بزاوێكی شعووبی بوون، چونكه‌ شاعیران و نووسه‌ران دانوویان له‌گه‌ڵ ئیمان ناكوڵێت. تاقه‌تی گومانی هزریشیان نه‌بوو، زیاتر ئیشیان له‌سه‌ر رووداوی توند و سۆزی ئاگرین و خه‌یاڵی راچه‌نیو بوو. ره‌گه‌ شعووبییه‌كانیش بۆ ئه‌و باره‌ باش بوون كه‌ به‌ سۆزه‌وه‌ یادی شكۆ و گه‌وره‌یی رابردووی باوباپیرانیان بكه‌نه‌وه‌.


ئێرانییه‌كان له‌ سه‌ره‌تای دروستبوونی ده‌وڵه‌تی عه‌باسییه‌وه‌ كاریگه‌رییان هه‌بوو. به‌ تایبه‌تی له‌ خوراسان كه‌ ناوه‌ندێكی ئه‌قڵی و زانستی گرنگ بوو. هه‌روه‌ها هاوكاره‌ نهێنییه‌كانی ئه‌بو موسلیم خوراسانی له‌ به‌سرا و كوفه‌ كاریگه‌رییان هه‌بوو. له‌ كۆتایی رۆژگاری ئه‌مه‌وییه‌كاندا، كۆمه‌ڵێك شارستانی له‌ خوراسان كۆ بووبوونه‌وه‌ و ململانێیه‌كی هزریی توندی یه‌كدییان ده‌كرد. كه‌ كاریگه‌ریی زۆر بوو له‌سه‌ر پێكهاتنی ئه‌قڵی نوێی ده‌وڵه‌تی عه‌باسی له‌ سه‌رده‌می یه‌كه‌میدا. بۆیه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌و ئه‌قڵییه‌ته‌ نوێیه‌ ده‌بێت له‌و ناوه‌نده‌ بگه‌ین كه‌ كولتوور و شارستانییه‌ جیاوازه‌كان تێیدا له‌ ململانێدا بوون. كه‌ یه‌كه‌م تۆوی ژیاری و ئه‌قڵییان به‌ سه‌رده‌می یه‌كه‌می عه‌باسییه‌كان به‌خشی.


له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ مانی كه‌ رای گه‌یاند: (فاراقلیت له‌و به‌رجه‌سته‌ بووه‌.) فاراقلیت یان (paracletus) به‌ لاتینی. كه‌ له‌ ئینجیلدا ده‌بێته‌ (روحی قدووس) له‌ مه‌سیحیدا. ره‌گی ئه‌و ناوه‌ ده‌بێته‌ كێشه‌یه‌كی گه‌وره‌ بۆ مانی و مانییه‌كان، چونكه‌ ناوی (paracletus)ی لاتینی و فاراقلیتی عاره‌بی وه‌رگێڕدراوی هه‌ردوو بڕگه‌ی (Para) و (Kletos) ی یۆنانییه‌. بڕگه‌ی یه‌كه‌م (Para) به‌ واتای (ته‌نیشت، نزیك، له‌ لای، اچافه‌ الی) دێت. بڕگه‌ی دووه‌م (Kletos) به‌ واتای (تكا ده‌كه‌م، داوا ده‌كه‌م، بانگ ده‌كه‌م، راده‌دێرم) دێت. واتای وشه‌كه‌ ده‌بێته‌ (ئه‌وه‌ی بانگی ده‌كه‌م له‌ لابێت) له‌ ده‌قه‌ یۆنانییه‌كاندا ئه‌و ناوه‌ زۆر به‌كار هاتووه‌ و به‌ واتای (پارێزه‌ر– محامی) و (ئامۆژگار) هاتووه‌، هه‌روه‌ها به‌ واتای (شه‌فیع) (پاڵپشت) (المعزی) (المواسی)یش دێت. (فیلۆنی ئه‌سكه‌نده‌ری) ئه‌و وشه‌یه‌ی به‌ واتای (شه‌فیع) به‌كار هێناوه‌. واتا ئه‌و كه‌سه‌ی له‌ نێوان خودا و مرۆڤدا نێوه‌ندگیری ده‌كات. یه‌سووع كه‌ خۆی جوو بووه‌ و به‌ عیبری یان به‌ ئارامی ئه‌و بێژه‌یه‌ی كردووه‌ته‌ واژه‌. له‌و سه‌رده‌مدا لای جووه‌كان ئه‌و وشه‌یه‌ به‌ واتای (پارێزه‌ر) باو نه‌بووه‌ له‌ باره‌ دادوه‌رییه‌كاندا وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ یۆنان باو بووه‌. به‌ڵكوو زۆرتر واتای (شه‌فیع – نێوه‌ندگیر- پاكانه‌كار) به‌ واتا دینییه‌كه‌ی باو بووه‌. هه‌روه‌ك چۆن له‌ رۆشنبیری عاره‌بیش وشه‌ی (Parakletos) واتای نێوه‌ندگیر- پاكانه‌كار ده‌دات. له‌ ئایه‌تی یه‌كه‌م له‌ ئیسحاحی دووه‌م له‌ ئینجیلی یوحه‌ننادا هاتووه‌: (كوڕه‌كانم ئه‌وه‌تان بۆ ده‌نووسم تا هه‌ڵه‌ نه‌كه‌ن، ئه‌گه‌ر هه‌ڵه‌تان كرد ئه‌وه‌ شه‌فیعێكمان له‌ لای خودا هه‌یه‌: یه‌سووعی مه‌سیحی باڕ). له‌ زۆربه‌ی وه‌رگێڕانه‌ ئینگلیزییه‌كانیشدا (Parakletos) له‌و ئایه‌ته‌دا به‌ ده‌سته‌واژه‌ی (we have an Advocate with the Father) وه‌رگێڕدراوه‌. له‌ وه‌رگێڕانی بۆ عاره‌بیش بووه‌ته‌ (شه‌فیع) و له‌ هه‌ندێ وه‌رگێڕانی تریشدا بووه‌ته‌ (المعزّی) كه‌ ئه‌وه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ بنه‌ڕه‌ته‌ عیبرییه‌كه‌ی (נחם=نحم=واسی) له‌ وه‌رگێڕانی تردا وشه‌ی (Parakletos) له‌ ته‌ئویلكردندا ده‌بێته‌ (رۆحی قدووس). له‌ سریانیدا ده‌بێته‌ (منحمنا و فاراقلیت).