خوێندنه‌وه‌ی حیكمه‌تی ئیشراق - 12

گەڕانەوەی سوهرەوەردی بۆ ماڵە کوردییەکەی

(12)

 

رۆڵی به‌رمه‌كییه‌كان هه‌ر له ‌سه‌ره‌تای ده‌وڵه‌تی عه‌باسییه‌وه‌ هه‌بووه‌ له‌ رووی سیاسی و دینی و رۆشنبیرییه‌وه‌. به‌رمه‌كییه‌كان له‌ بنه‌ڕه‌تدا زه‌رده‌شتین و له‌ ناوچه‌ی بەڵەخ (بەڵخ) كه‌ سه‌ر به‌ هه‌رێمی خوراسانه‌ هاتوون. باپیره‌ گه‌وره‌یان به‌رمه‌كی گه‌وره‌، كوڕی جامئه‌سپ كوڕی یه‌شتاسفی به‌رمه‌كییه‌ كه‌ زه‌رده‌شتی بووه‌ و سه‌رپه‌رشتیاری ئاته‌شگه‌ی (نوبه‌هار) بووه‌ تا ساڵی ٦٥٢ زایین ئه‌و كاره‌یان راپه‌ڕاندووه‌. كه‌ له‌و ساڵه‌دا ئیسلامه‌كان بەڵەخ داگیر ده‌كه‌ن. ده‌بێته‌ موسڵمان و دواتریش كه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ی له‌ ئیسلام هه‌ڵده‌گه‌ڕێنه‌وه‌. بانگی به‌رمه‌ك ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر دینه‌كه‌ی و ببێته‌وه‌ به‌ سه‌رپه‌شتیاری ئاته‌شگه‌ی نوبه‌هار، ئه‌ویش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌.


جارێكی دیكه‌ موسڵمانه‌كان له‌ ساڵی ٧٠٤ به‌ڵه‌خ داگیر ده‌كه‌نه‌وه‌. به‌رمه‌ك ده‌چێته‌ دیمه‌شق لای خه‌لیفه‌ی ئه‌مه‌وییه‌كان (عه‌بدولمه‌لیك كوڕی مه‌ڕوان) دوای مردنیشی له‌گه‌ڵ (هشامی كوڕی عه‌بدولمه‌لیك كوڕی مه‌ڕوان) پێوه‌ندیی باش ده‌بێت و ده‌بێته‌وه‌ موسڵمان و ناوی ده‌كه‌نه‌ (عه‌بدولعه‌زیز) دواتر له‌وێ هه‌ڵدێت و كه‌ یه‌كه‌م خه‌لیفه‌ی عه‌باسیش دێته‌ سه‌ر ته‌خت به‌یعه‌تی ده‌داتێ. (خالید)ی كوڕی له‌ ساڵی ٧٠٩ له‌ دایكێكی فارسی له‌دایك ده‌بێت. ده‌بێته‌ یه‌كێك له‌و كه‌سانه‌ی بزاوی عه‌باسییه‌كان له‌ ناوچه‌ی خوراسان بڵاو ده‌كه‌نه‌وه‌ و ده‌بێته‌ یه‌كێك له‌ سه‌ركرده‌ سه‌ربازییه‌كان له‌ خوراسان. ئه‌ویش دوو كوڕی هه‌بوون به‌ ناوی (یه‌حیا و محه‌مه‌د) یه‌حیاش ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ په‌ره‌وه‌رده‌ی هاڕوون ره‌شید ده‌كات و له‌گه‌ڵی ده‌بێت.


(محه‌مه‌د عابد ئه‌لجابری) له‌ كتێبه‌كه‌یدا (تكوین العقل العربی) ده‌ڵێت: (بزاوی وه‌رگێڕان كه‌ مه‌ئموون چالاكی كرد و تواناییه‌كی زۆری ده‌وڵه‌تی بۆ ته‌رخان كرد كه‌ به‌ره‌و ئه‌ریستۆ ئاراسته‌ی گرت وه‌ك بنه‌ما، ئامانج لێی به‌رگریكردن بوو له‌ گنوسیی مانه‌وی و عیرفانی شیعی. واتا سه‌رچاوه‌ی مه‌عریفی كه‌ بزاوه‌كانی دژ به‌ عه‌باسییه‌كان ده‌یانگرته‌ به‌ر. كه‌واتا بزاوی وه‌رگێرانه‌كه‌ به‌ تایبه‌تی به‌ره‌و ئه‌ریستۆ ئاراسته‌ی گرت، ئه‌وه‌ به‌شێكی ئه‌ساسی و سه‌ره‌كی بوو له‌ ستراتیژێكی نوێ كه‌ مه‌ئموون گرتییه‌ به‌ر وه‌ك به‌رگرییه‌كی مه‌عریفی دژ به‌ ئایدیۆلۆژیای نه‌یاره‌ سیاسییه‌كانی)


ئه‌وه‌ی ئاگاداری ره‌گه‌كانی خه‌لیفه‌ مه‌ئموون نه‌بێت، ره‌نگه‌ ئه‌و قسه‌یه‌ بێ ره‌خنه‌ تێبپه‌ڕێنێت. چونكه‌ به‌پێی سه‌رچاوه‌كان مه‌ئموون نه‌ دژی میراتی كۆنی ئێرانی بووه‌ و نه‌ دژی شیعه‌كانیش. ئه‌گه‌ر هۆگری ئه‌ریستۆ و لۆژیكه‌كه‌یشی بووبێت، ئه‌و هۆگرییه‌ وای كردووه‌ كه‌ بزاوێكی وه‌رگێڕان و نووسینی زۆر سه‌رچاوه‌ی فه‌لسه‌فی و نوژداریی و زانستی و ئه‌ده‌بی و ماتماتیك و ئه‌ستێره‌ناسیی و ئه‌ندازیاری و كیمیا له‌ زمانی یۆنانی، فارسی، هیندی، سریانی، عبری، لاتینی، نه‌به‌تی و قیبتی لێ بكه‌وێته‌وه‌ و كتێبخانه‌ی عه‌باسییه‌كان پڕ بكات له‌ جۆره‌ها كتێب، نه‌ك ته‌نیا ئه‌ریستۆ و راڤه‌كارانی ئه‌ریستۆ. بۆیه‌ مه‌ئموون دژی میراتی كۆنی ئێرانی نه‌بووه‌ و له‌گه‌ڵ وه‌رگێڕانی كاره‌كانی ئه‌ریستۆ مه‌به‌ستی نه‌بووه‌ به‌رهه‌م و هزری ئێرانیش له‌نێو ببات یان رێیان لێ بگرێت. ئه‌وه‌ش به‌ به‌ڵگه‌ی ئه‌و هۆكارانه‌ی خواره‌وه‌:


1. دایكی مه‌ئموون فارس بووه‌. بۆیه‌شه‌ كاتێك باوكی ده‌مرێت ئه‌و له‌ خوراسانه‌ خه‌ڵكی خوراسان و له‌ دژی برایه‌كه‌ی به‌یعه‌تی ده‌ده‌نێ. كه‌ له‌ دژی برایه‌كه‌یشی (ئه‌مین) ده‌ست به‌ شه‌ڕ ده‌كات، به‌ سوپایه‌كی ئێرانی له‌ خوراسانه‌وه‌ هێرش ده‌كاته‌ سه‌ر ئه‌مین و ده‌یكوژێت. له‌ ساڵی ٨١٣ زایین. ئه‌و كاته‌ی له‌ خوراسانه‌ به‌ ئاشكرا پشتگیری له‌ فارسه‌كان ده‌كات و خه‌ڵكی عێراق، عاره‌به‌كان و هاشمییه‌كان له‌ دژی راده‌په‌ڕن. بۆیه‌ یه‌كه‌م شۆڕش دژی مه‌ئموون عاره‌به‌كان ده‌یكه‌ن به‌ سه‌ركردایه‌تیی سه‌ركرده‌یه‌كی عاره‌ب به‌ ناوی (ئه‌بو ئه‌لسه‌رایا ئه‌لسری كوڕی مه‌نسووری شه‌یبانی). كه‌ مه‌ڵبه‌نده‌كه‌یان كوفه‌یه‌ له‌ عێراق، ژماره‌یه‌كی زۆری عه‌له‌وییه‌كانیش كه‌ رقییان له‌ عه‌باسییه‌كانه‌ پاڵپشتی ئه‌و شۆڕشه‌ ده‌كه‌ن، به‌سره‌ و قادسیه‌ ده‌گرن. سه‌ركرده‌یه‌ك به‌ ناوی (هه‌رپم كوڕی ئه‌عیون) ده‌چێته‌ سه‌ریان و له‌ ناویان ده‌بات، شایانی باسه‌ ئه‌و (هرپم بن أعین) وه‌ك (الحر العاملی) وه‌سفی ده‌كات: (خزمه‌تكاری مه‌ئموون بوو، به‌ڵام ئه‌هلی به‌یتی زۆر خۆش ده‌ویستن، خۆیشی به‌ یاوه‌رانی ئه‌وان داده‌نا، خزمه‌تی ره‌زای ده‌كرد سه‌لامی خوای لێ بێت و چاودێریی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ده‌كرد. له‌ هه‌موو یاوه‌رانی له‌ پێشتر داده‌نا، هه‌رچه‌نده‌ له‌ مه‌ئموونیش نزیك بوو)


2. هنری كۆربان باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ خه‌لیفه‌ مه‌ئموون ویستوویه‌تی ددان به‌ ده‌سته‌ڵاتی ئیمام (عه‌لی ره‌زا) ئیمامی هه‌شته‌می شیعه‌كان دابنێت. بۆیه‌ ده‌ڵێت: (مه‌ئموون ددانی به‌ "عه‌لی ره‌زا٧٧٠-٨١٨" ئیمامی هه‌شته‌می شیعه‌كاندا نا كه‌ میراتگری هه‌ڵبژێردراوه‌، به‌ڵام به‌ هۆی ته‌مه‌ن كورتی ناوبردراو نه‌یهێشت ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ سه‌ر بگرێت.) له‌ ساڵی ٨١٧ مه‌ئموون ئیمامی عه‌له‌وییه‌كان (عه‌لی ره‌زا) ده‌هێنێت و به‌یعه‌تی ویلایه‌تی عه‌هدی ده‌داتێ. كچی خۆیشی ده‌داتێ. فه‌رمانیش ده‌رده‌كات سوپای عه‌باسی ئاڵای ره‌ش فڕێ بده‌ن و به‌رگی سه‌وز بكه‌نه‌ به‌رییان.


3. ئه‌مینی برای مه‌ئموون به‌ ده‌ستی فارسه‌كان كوژرا.


4. هۆزه‌ عاره‌به‌كان له‌ شام و جه‌زیره‌ دژی مه‌ئموون راپه‌ڕین.


5. پێش وه‌رگرتنی خه‌لافه‌ت، له‌ ساڵی ٨٠٢ زایین هاڕوون ره‌شید و كوڕه‌كانی ئه‌مین و مه‌ئموون ده‌چنه‌ حه‌ج و له‌وێ رێككه‌وتنێك ده‌كه‌ن به‌وه‌ی هه‌ردووكیان بۆ یه‌ك دڵسۆز بن و خه‌لافه‌ت بۆ ئه‌مین بێت له‌ دوای خۆی. ئه‌مینیش ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵات بۆ مه‌ئموون به‌جێ بێڵێت به‌ هه‌موو شتێكه‌وه‌. رێككه‌وتنامه‌كه‌ له‌ بنایه‌ی كه‌عبه‌ هه‌ڵده‌واسرێت بۆ ئه‌وه‌ی پیرۆزتر بێت و پاته‌ی جێبه‌جێكردنی بكاته‌وه‌. به‌و شێوه‌یه‌ خه‌لافه‌ت له‌ ده‌ست عاره‌به‌كان بمێنێته‌وه‌ و نه‌كه‌وێته‌ ده‌ست مه‌ئموون كه‌ خاڵه‌كانی فارس بوون.


6. كه‌ خه‌لافه‌تیش وه‌رده‌گرێت، بۆ ماوه‌ی شه‌ش ساڵ نه‌هاته‌وه‌ به‌غدا و هه‌ر له‌ ره‌ی ناوچه‌ی خوراسان مایه‌وه‌. تا ساڵی ٨٢٠ زایین ناوه‌ندی ده‌سته‌ڵات هه‌ر له‌نێو فارسه‌كان بوو. هه‌ڵوێستیشی به‌رابه‌ر به‌ عه‌له‌وییه‌كان زۆر نه‌رم بوو.


7. جگه‌ له‌ دایكی كه‌ فارس بوو هه‌روه‌ها ژنه‌كه‌یشی فارس بوو. فارسه‌كانیش پێیان وابوو كه‌ عه‌له‌وییه‌كان هه‌قترن به‌ وه‌رگرتنی خه‌لافه‌ت، به‌ هۆی ئه‌وه‌ی ره‌چه‌ڵه‌كیان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر عه‌لی له‌و كاته‌ی كه‌ حوسێنی كوڕی، كچی یه‌زگوردی سێیه‌می پاشای ساسانییه‌كانی هێناوه‌.


8. له‌ سه‌رده‌می مه‌ئمووندا بزاوێكی چالاكی وه‌رگێڕان و نووسین ده‌ست پێ ده‌كات. یه‌حیای كوڕی خالیدی به‌رمه‌كی بایه‌خێكی زۆر به‌ وه‌رگێڕانی كاره‌ فارسییه‌كان ده‌دات و كۆمه‌ڵێك كتێبی فارسی دێنێته‌ (بیت الحكمه‌) له‌ به‌غدا و كۆمه‌ڵێك وه‌رگێڕیش داده‌نێت له‌وانه‌: (محه‌مه‌د به‌رمه‌كی، ئه‌بو نووح موسلم حه‌ڕانی، زاده‌وییه‌ی ئه‌سفه‌هانی، به‌هرام كوڕی مه‌ردان، موسا كوڕی عیسای كوردی، عومه‌ر كوڕی فه‌رخان، ئه‌بو حفس ته‌به‌ڕی، فه‌زل كوڕی نوبه‌خت، سه‌هل كوری نوبه‌خت، فه‌زل كوڕی سه‌هل، عه‌لان شعووبی، ئه‌بو سه‌هل و زۆری تریش) ئه‌وانه‌ زۆر كتێب له‌ زمانی فارسی وه‌رده‌گێڕنه‌ سه‌ر زمانی عاره‌بی و به‌ ڕاده‌یه‌ك كه‌ سه‌رچاوه‌كان ده‌ڵێن وا ده‌زانرا هیچ نه‌ماوه‌ وه‌رنه‌گێڕدرێت.


له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ مه‌ئموون كراوه‌ بووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی رێگه‌ بدات جۆره‌ها بیر و فه‌لسه‌فه‌ له‌ سه‌رده‌می ئه‌ودا پێشبه‌ر بكرێن. له‌و بیرۆكانه‌ش (خه‌لقكردنی قورئان) له‌ لایه‌ن موعته‌زیله‌كانه‌وه‌. له‌وباره‌یه‌وه‌ با ته‌ماشای كتێبی (عصر المأمون. أحمد فرید رفاعی) بكه‌ین به‌ تایبه‌تی ئه‌و په‌ره‌گرافه‌ كه‌ له‌ پڕۆفیسۆر (میور) وه‌رگیراوه‌، كه‌ ده‌ڵێت: (بەڕاستی مه‌ئموون فارس په‌رست بوو كه‌ زادگه‌ی له‌دایكبوونی دایك و ژنه‌كه‌ی بوو، مه‌یلێكی توندی بۆ عه‌له‌وییه‌كان هه‌بوو، له‌ ده‌رئه‌نجامی ئه‌وه‌دا له‌ ساڵه‌كانی دوایی فه‌مانڕه‌وایه‌تییه‌كه‌یدا تێكه‌ڵه‌یه‌ك له‌ ئازادیی بیركردنه‌وه‌ و نه‌ته‌وه‌په‌رستی دروست بوو. مه‌ئموون ده‌رباره‌ی هه‌ندێ له‌و بابه‌تانه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌رسوڕهێنه‌ر ئازاد بوو. له‌ ساڵه‌كانی دواییدا ئه‌وه‌ی نه‌هێشت كه‌ ناوهێنانی معاویه‌ یان ئه‌مه‌وییه‌كان به‌ چاكه‌، حه‌رام بێت. رێگه‌ی دا مه‌سیحییه‌كان گفتوگۆ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بكه‌ن، كه‌ كامه‌ دین، مه‌سیحی یان ئیسلام باشتره‌؟ به‌ڵام كه‌ هه‌میشه‌ به‌ لای مه‌یله‌ فارسییه‌كه‌یدا ده‌شكایه‌وه‌. وای كرد به‌ گه‌رمی گفتوگۆ له‌سه‌ر تیۆره‌كانی موعته‌زیله‌كان بكات، كه‌ ئه‌وانیش رێگه‌یان به‌ ئازادیی بیركردنه‌وه‌ دابوو. مه‌ئموون جۆره‌ها زانای دینی و فه‌قیـی له‌ ده‌وری خۆی كۆ كردبوونه‌وه‌، رێگه‌ی پێ دابوون له‌به‌رده‌م ئه‌ودا باسی ئه‌و تیۆرانه‌ بكه‌ن كه‌ رێگه‌ پێدراو نه‌بوون. وه‌ك پێوه‌ندیی خودا و مرۆڤ، سروشتی خواوه‌ندی و بابه‌تی تریش. له‌ كۆتاییشدا بیروڕای خۆی راگه‌یاند كه‌ دژی رێنماییه‌ راسته‌كانی دینه‌. بۆیه‌ بڕوای به‌ مه‌زهه‌بی هه‌ڵبژاردن هێنا نه‌وه‌ك جه‌بر. هه‌روه‌ها ئه‌گه‌ر قورئان سرووشیش بێت ئه‌وه‌ مه‌خلووقه‌. به‌ به‌ره‌واژی ئه‌و بڕوایه‌ی پێی وابوو قورئان ئه‌زه‌لییه‌ و مه‌خلووق نییه‌. هه‌روه‌ها رای گه‌یاند كه‌ عه‌لی شه‌ریفترین كه‌سه‌ دوای پێغه‌مبه‌ر. له‌سه‌ر ئه‌و تیۆره‌ش تیۆریی ئیمامه‌ت دامەزرا. كه‌ له‌نێوان ئه‌ندامانی ماڵی عه‌لی ده‌گوێزرایه‌وه‌. ده‌ستی به‌وه‌ كرد به‌ خه‌ڵك بڵێت كه‌ سه‌رچاوه‌ی تر هه‌ن غه‌یری قورئان و فه‌رمووده‌كان ده‌كرێت ده‌رباره‌ی دین رێنمایی بده‌نه‌ مرۆڤه‌كان، قورئانی به‌بێ خۆبه‌ستنه‌وه‌ به‌ بێژه‌كان ته‌فسیر كرد.)


دیاره‌ دوای مه‌ئموونیش موعته‌زیله‌كان له‌سه‌ر بیرۆكه‌ی خه‌لقی قورئان تووشی (محنه‌) ده‌بن و به‌ تایبه‌تی له‌ سه‌رده‌می (مته‌وكلدا ٨٤٧-٨٦٢) به‌وپه‌ڕی توندی دژایه‌تی ده‌كرێن، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ده‌مێنێته‌وه‌ (كاریگه‌ریی موعته‌زیله‌كانه‌ وه‌ك هزر له‌ ناوچه‌ ئیسلامییه‌كان. به‌ تایبه‌تی له‌ سه‌رده‌می بوه‌یهییه‌كان له‌ عێراق و خوراسان بڵاو ده‌بێته‌وه‌. میری بوه‌یهییه‌كان "عه‌زد ئه‌لده‌وله‌ ٩٣٦-٩٨٣" ده‌بێته‌ موعته‌زیلی و له‌ "ره‌ی" خه‌ڵكیش وه‌ك فه‌قیـه‌كان باسی خه‌لقی قورئان ده‌كه‌ن. هه‌روه‌ها له‌ ناوچه‌ی خوزستان زۆربه‌یان ده‌بنه‌ موعته‌زیله‌ هه‌روه‌ها باكووری عێراقیش. "ئاده‌م میتز" پێی وایه‌ شیعه‌كان میراتگری موعته‌زیله‌كانن له‌ باری بڕوا و مه‌زهه‌به‌وه‌.) هه‌روه‌ها كاریگه‌ری موعته‌زیله‌كان له‌سه‌ر كۆمه‌ڵێك فه‌یله‌سووف ده‌رده‌كه‌وێت له‌وانه‌ (كیندی، فاڕابی، ئه‌بو زه‌كه‌ریا یه‌حیا كوڕی عوده‌ی، ئیخوان سه‌فا، مه‌عه‌ڕی، ته‌وحیدی و ئیبن توفه‌یل)