دەوڵەتی ئەیووبی

كورد و ده‌وڵه‌ت له‌ مێژوودا - 18

(ئەیووبییه‌كان) بنه‌ماڵه‌یه‌كى كوردى سه‌ر به‌ تیره‌ى (ره‌وه‌ند)ى هۆزى (هه‌زبانى)ی كوردی بوون له‌ شارى (دوین)ى ئازه‌ربایجان. دواتر كۆچیان كرد بۆ شارى (تكریت)، به‌ڵام له‌وێ زۆر نه‌مانه‌وه‌ و هاتنه‌ شاری (مووسڵ)و له‌وێ نیشته‌جێ بوون. لێره‌ به‌دواش ناوى ئه‌م بنه‌ماڵه‌ كه‌وته‌ نێوناوان. (ده‌وڵه‌تى ئەیووبى)ش به‌ یه‌كێك له‌ ده‌وڵه‌ته‌كانى قۆناغى مێژووى ناوه‌ڕاست‌ و تاكه‌ ده‌وڵه‌تێكیش له‌و قۆناغه‌ مێژووییه‌دا داده‌نرێت، كه‌ كه‌سایه‌تی و بنه‌ماڵه‌یه‌كی كوردی ده‌سه‌ڵاتدارێتیی هه‌رێمه‌كانى (شام‌ و جزیره‌‌ و میسر‌ و یه‌مه‌ن‌ و سوودان) بكات.


دامه‌زراندنی ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ به‌ر له‌ هه‌ر هۆكارێك وابه‌سته‌ بوو به‌ كه‌سایه‌تیی هه‌ر یه‌ك له‌ (نه‌جمه‌دین ئەیووب) و (ئه‌سه‌ده‌دین شێركۆ)ى براى، كه‌ له‌ نیوه‌ى یه‌كه‌مى سه‌ده‌ی دوازده‌یه‌مى زایینی له‌ شاری (دوین)ى هه‌رێمى ئازه‌ربایجانه‌وه‌ كۆچیان بۆ شارى (تكریت) كرد. دواتر به‌هۆى تێكچونى په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی خه‌لافه‌تى عه‌باسى به‌ره‌و شارى (مووسڵ) ڕۆیشتن‌ و چوونه‌ لای (عیماده‌دین زه‌نگى)ی فه‌رمانڕه‌واى ئه‌و شاره‌. ساڵی (1143ز)ش به‌ نوێنه‌رایه‌تیی (نوره‌دین مه‌حموودى زه‌نگی) چوونه‌ وڵاتی میسر بۆ هاوكاریى (عه‌زیز بیللا)ى خه‌لیفه‌ى فاتیمى، له‌ كپكردنی ئاژاوه‌كانی ناوخۆیی. ئه‌وه‌بوو له ‌دوا سه‌رداندا (سه‌ڵاحه‌ددینی ئەیووبی) یاوه‌ریی مامی كرد و ڕۆڵی له‌ ڕووداوه‌كانی ئه‌و دواییه‌ی وڵاتی میسردا به‌ڕوونی ده‌ركه‌وت. ئه‌وه‌ش كاتێك هه‌ردوو گه‌وره‌ وه‌زیرى ده‌وڵه‌تى فاتیمی (زریك‌ و شاور) كه‌وتنه‌ ململانێ له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات. دواتر (زرغام) وه‌ك گه‌وره‌ كه‌سایه‌تییه‌كى ده‌وڵه‌ته‌كه‌ هاته‌ نێو ململانێكه‌ و دژایه‌تیى (شاور)ى كرد‌ و پۆستى وه‌زیرى لێ سه‌ند. له‌م بارودۆخ ‌و ململانێیه‌شدا ڕۆڵى (ئه‌سه‌ده‌دین شێركۆ)، گه‌وره‌ى سه‌ركرده‌ى سوپاكه‌ى زه‌نگییه‌كان له‌ (مووسڵ) ده‌ركه‌وت، كاتێك به‌ یاوه‌ریی (یوسف سه‌ڵاحه‌ددین) چووه‌ وڵاتی میسر، تا هاوكاریی (شاور) له‌ دژی (زەرغام)دا بكات. دوای گه‌یشتنی ئه‌و هێزه‌ش بۆ (قاهیره‌) ململانێكه‌ به‌ كوشتنی (زه‌رغام) و سه‌ركه‌وتنی (شاور) دوایی هات. له‌به‌رامبه‌ریشدا (شاور) پایه‌ی هه‌ر یه‌ك له‌ (ئه‌سه‌ددین شێركۆ) و (یوسف سه‌ڵاحه‌ددین) له‌ میسر به‌رز كرده‌وه‌، كه‌ كۆتاییه‌كه‌ی به‌ سه‌ركه‌وتنی (یوسف سه‌ڵاحه‌ددین) به‌ پۆستی وه‌زیری له‌ میسر دوایی هات. كاتێكیش خه‌لیفه‌ی فاتیمی له‌ ساڵی (1168ز) كۆچی دوایی كرد، بوار بۆ (یوسف سه‌ڵاحه‌ددین كوڕی نه‌جمه‌دین ئەیووب) ڕه‌خسا له‌سه‌ر شوێنه‌واری ده‌وڵه‌تی خه‌لافه‌تی فاتیمی بنیاتی ده‌وڵه‌تێكی نوێ بنێت، كه‌ دواتر به‌ (ده‌وڵه‌تی ئەیووبی) ناسرا.


له‌ دروستكردنی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌شدا نابێت ڕۆڵ و كه‌سایه‌تیی (سه‌ڵاحه‌ددینى ئەیووبى) نادیده‌ بگیرێت. ئه‌و كه‌ له‌ شارى تكریت له‌دایك بووه‌. قۆناغی منداڵی و هه‌رزه‌كاریی له‌ شاره‌كانى (تكریت، مووسڵ، به‌عله‌به‌ك) به‌سه‌ر بردووه‌ و فێرى خوێندن‌ و نووسین‌ و زانسته‌ شه‌رعییه‌كانی ئایینی ئیسلام بووه‌. پاشان له‌لایه‌ن (ئه‌سه‌ده‌دین شێركۆ)ى مامى فێرى سوارچاكى‌ و هونه‌رى جه‌نگى كراوه‌. هه‌روه‌ها نابێت ڕۆڵی كورده‌كانى هه‌كارى له‌م بواره‌دا نادیده‌ بگیرێت، به‌تایبه‌ت (عه‌لى كوڕى ئه‌حمه‌دی هه‌كاری) ناسراو به‌ (مه‌شتوبى هه‌كارى)، كه‌ ڕۆڵی كاریگه‌رى له‌ سه‌ركه‌وتنى هه‌وڵه‌كانى سه‌ڵاحه‌ددین له‌ ناوچه‌ی شامدا بینى. دواتریش یه‌كێك بوو له‌ كاربه‌ده‌سته‌ باڵاكانى (سه‌ڵاحه‌ددین) له ‌شام، بۆیه‌ دواجار به‌ هه‌موو ئه‌و هه‌وڵ و پشتیوانییانه‌ كه‌سایه‌تیی (یوسف سه‌ڵاحه‌ددین) ده‌ركه‌وت و ده‌وڵه‌تی ئەیووبیی له‌ (میسر و شام) دامه‌زراند.


ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ به‌ دیارترین ده‌سه‌ڵاته‌ كوردییه‌كانى ئه‌و قۆناغه‌ مێژووییه‌ داده‌نرێت، كه‌ زۆرترین خزمه‌تی مێژوویی و شارستانیی به‌ كۆمه‌ڵگای عه‌ره‌بی و ئیسلامی كردبێت، به‌وه‌ی گه‌وره‌ترین شاڵاوی خاچ دروشمه‌كانی له‌ شه‌ڕى (حه‌تین) تێكشكاند و شارى (قودس- ئورشه‌لیم)ى له‌ بنده‌ستی ئه‌و هێزانه‌ ده‌رهێنا. یه‌كه‌م میرى كوردیش بوو له‌و سه‌رده‌مه‌ ناسناوی (سوڵتان) به‌ به‌ردا بڕا.


له‌ مێژووى ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌شدا، چه‌ندین ده‌سكه‌وتى مێژوویی پێشكه‌شى سنووری ده‌سه‌ڵاتی كرا. له‌م بواره‌دا شاره‌كانى (قاهیره‌، دیمه‌شق، به‌عله‌به‌ك، قودس، حه‌له‌ب) به‌ چه‌ندین ناوه‌ندی په‌روه‌رده‌ و فێركردن ناسراو و چه‌ندین خوێندنگای لێ دروست كران، وه‌ك خوێندنگاكانى (عه‌زیزیه‌، موعه‌زه‌م) له‌ ساڵی (1224ز). (ست شامى كچى نه‌جمه‌دین ئەیووب)ی خوشكى سه‌ڵاحه‌ددینیش خوێندنگاى (جوانیه‌)ى دروست كرد. (تاج ئه‌لملوك) پوورى سه‌ڵاحه‌ددین هۆنه‌رێكى به‌رز و دیارى سه‌رده‌مه‌كه‌ى بووه‌، كه‌ ساڵى (1388ز) كۆچى دوایى كردووه‌.


له‌ بوارى ته‌ندروستیشدا (سه‌ڵاحه‌ددین) نه‌خۆشخانه‌یه‌كى به‌ ناوی (بیمارستان) له‌ شاری (قاهیره‌) بنیات نا. له‌ بوارى ئاوه‌دانكردنه‌وه‌شدا (سه‌ڵاحه‌ددین) دیوارى شووراى شارى (قاهیره‌)ى قایم كرد‌ و چه‌ندین قه‌ڵاى دروست كرد. هه‌روه‌ها (دوو) مزگه‌وتى له‌ به‌رى باكوورى قه‌ڵاى سینا دروست كرد‌ و مزگه‌وته‌كانى (حوسێن، ئه‌زهه‌ر، ئه‌قه‌مه‌ر، حاكم بأمرلله، عه‌تارین)ى چاك كرده‌وه‌. ئه‌مه‌ و پردى (جیزه‌)‌ و به‌نده‌رى (المنبسی) دروست كرد. له‌ بوارى دارایی و ئابوورییشدا بایه‌خ به‌ بواره‌كانى كشتوكاڵ ‌و سامانى ئاژه‌ڵ ‌و بازرگانى‌ و پیشه‌ى ده‌ست‌ و كان ده‌رهێنان درا. سكه‌ى زێڕ و زیو به‌ ناوی سه‌ڵاحه‌ددینه‌وه‌ لێ دران‌ و مامه‌ڵه‌ى بازرگانیى پێوه‌ كرا. ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕاى بایه‌خى ئەیووبییه‌كان به‌ هونه‌رى بیناسازى‌ و وێنه‌كێشان‌ و رازاندنه‌وه‌ى كۆشكه‌كان‌ و بایه‌خدان به‌ كتێبخانه‌‌ و هونه‌رى وه‌رگێڕان، له‌ گرنگترین كتێبخانه‌ى ئه‌و سـه‌رده‌مه‌ (كتێبخانه‌ى كۆشكى عازیدى) له‌ قاهیره‌‌ و (كتێبخانه‌ى حه‌له‌ب). هه‌روه‌ها به‌پێی هه‌ندێك لـه‌ سه‌رچاوه‌كان كتێبخانه‌ى قاهیره‌ نزیكه‌ى (دوو سه‌د هه‌زار) كتێبى تێدا پارێزراوه‌. ئه‌وانه‌ش نموونه‌یه‌كی زۆر بچووكی ئه‌و خزمه‌تانه‌ بوون، ئه‌و بنه‌ماڵه‌یه‌ به‌ ده‌وڵه‌ته‌كه‌ و كۆمه‌ڵگای عه‌ره‌بی و ئیسلامی و نه‌ته‌وه‌كانی تری ئه‌ و ڕۆژگاره‌ی كرد.


دوای سه‌رده‌مێك له‌ ده‌سه‌ڵات‌ و فه‌رمانڕه‌وایه‌تیى ئه‌و بنه‌ماڵه‌یه‌، له‌ چه‌ندین ناوچه‌ی ده‌ره‌وه‌ى كوردستان، دواجار له‌ ده‌ره‌نجامى كۆمه‌ڵه‌ هۆكارێك رووى له‌ لاوازبوون ‌و دواتر ڕووخان كرد. له‌وانه‌ش شاڵاوى به‌رده‌وامى خاچ دروشمه‌كان بۆ سنووره‌كانى به‌رى باكوور‌ و خۆرئاواى ده‌وڵه‌تى ئەیووبى، كه‌ زیاتر باری ده‌روونیى خراپی له‌سه‌ر دانیشتوانى سنوورى ده‌وڵه‌ته‌كه‌‌ و خودى ده‌وڵه‌ته‌كه‌ش دروست كرد‌ و هێمنى‌ و ئاسایشى ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ى خسته‌ مه‌ترسییه‌وه‌. هۆكارێكی تریش دابه‌شبوونی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ بوو بۆ چه‌ندین ده‌وڵه‌تی بچووكتر له‌دوای كۆچى دوایى (سه‌ڵاحه‌ددین)، كه‌ ئه‌وه‌ش وڵاتی به‌ره‌و په‌رته‌وازه‌یی و پارچه‌پارچه‌بوون برد. دواتر به‌ ڕووخانی و كۆتاییهاتنی رۆڵى ئه‌و بنه‌ماڵه‌یه‌ له‌ مێژوودا دوایی هات.