خوێندنه‌وه‌ی حیكمه‌تی ئیشراق - 9

گەڕانەوەی سوهرەوەردی بۆ ماڵە کوردییەکەی

 

١-١/ سرووشی خودایی
سوهره‌وه‌ردی ده‌ڵێ: (ره‌وانی پیرۆز، له‌ رۆژێكی سه‌یردا به‌ یه‌ك جار خستییه‌ ره‌وانمه‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ نووسینه‌كه‌یشی به‌ چه‌ند مانگێك پێكهات به‌ رێگریی سه‌فه‌ره‌كانه‌وه‌، به‌هایه‌كی گه‌وره‌ی هه‌یه‌. ئه‌وه‌ی هه‌ق ره‌ت بكاته‌وه‌، خوا تۆڵه‌ی لێ ده‌ستێنێته‌وه‌)


حیكمه‌تی ئیشراق سرووشی خودایه‌. زانستێكه‌ خودا راسته‌وخۆ له‌ڕێی خه‌ڵوه‌ت و كۆشش و بڕوای دڵانه‌وه‌ ده‌یداته‌ سوهره‌وه‌ردی، چونكه‌ سوهره‌وه‌ردی ده‌زانێت كه‌ ده‌رگه‌كانی مه‌له‌كوت بۆ هه‌رگیز داناخرێن، حیكمه‌تی ئاسمانی ته‌نیا بۆ چه‌ند كه‌سانێك نییه‌ و دوایی ببڕێته‌وه‌. به‌ڵكوو ئه‌و زانسته‌ هه‌وێنێكی له‌بن نه‌هاتووه‌ و به‌رده‌وامه‌ و هه‌ر جاره‌ی ئه‌ندامێكی ئه‌و خێزانه‌ سرووشی بۆ دێت و خوا هه‌قیقه‌تی نیشان ده‌دات. هه‌ر له‌ زه‌رده‌شته‌وه‌ بۆ كۆنه‌ حه‌كیمه‌كانی تری ئێران و هرمس و پلاتۆ و حه‌كیمه‌كانی تری یۆنانی و تا ده‌گاته‌ سوهره‌وه‌ردی.

 

٢-١/ كاتی نووسینی
دوای گه‌ڕان و سه‌فه‌ره‌ به‌رده‌وامه‌كانی سوهره‌وه‌ردی، هه‌ر له‌ سووره‌به‌رده‌وه‌ بۆ مه‌راغه‌، ئه‌سفه‌هان، ئامه‌د، به‌غدا، دیمه‌شق و تا جێگیربوونی له‌ حه‌له‌ب. ئاماژه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی حیكمه‌تی ئیشراق تێكڕای ئه‌و خوێندنه‌وه‌ و زانین و زانیارییانه‌ی سوهره‌وه‌ردی له‌خۆ ده‌گرێت كه‌ له‌و سه‌فه‌ره‌ جوگرافی و مه‌عریفی و ره‌وانی و رۆشنبیرییانه‌وه‌ به‌ده‌ستی هێناون. ئه‌گه‌ر بزانین بیرۆكه‌ی ئیشراق پێش گه‌یشتنی به‌ حه‌له‌ب له‌ لای ئه‌و به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان گه‌ڵاڵه‌ بووه‌. دیاره‌ كه‌ كتێبی (الألواح العیمادیه‌)ی كردووه‌ته‌ دیاری بۆ میری سه‌لجووقییه‌كان له‌ ئه‌نادۆل (میر عیماده‌دین قه‌ره‌ ئه‌رسه‌لان كوڕی داودی ئه‌رتووق)، كه‌ میری خه‌رتووق بووه‌ و له‌ ساڵی ١١٨٥ زایین دامەزراوه‌ و لقێك بووه‌ له‌ لقه‌كانی ئه‌رته‌قی. به‌پێی مێژووه‌كان ده‌بێت ئه‌و كتێبه‌ پێش حیكمه‌تی ئیشراق نووسرابێت. ناوه‌ڕۆكی ئه‌و كتێبه‌ش له‌ حیكمه‌تی ئیشراقه‌وه‌ نزیكه‌ و زه‌مینه‌سازه‌ بۆی. گه‌ڕانی سوهره‌وه‌ردی به‌ ئێران و ئەنادۆلدا كه‌ ئه‌گه‌ر به‌ ماوه‌ی ته‌مه‌نی ژیانییه‌وه‌ بپێوین نزیكه‌ی هه‌موو ژیانیه‌تی. چونكه‌ دیاره‌ سوهره‌وه‌ردی كه‌ له‌ سووره‌به‌رد ده‌رده‌چێت. له‌وه‌ ده‌چێت نه‌گه‌ڕابێته‌وه‌ بۆی. هه‌رچه‌نده‌ سه‌رچاوه‌كان ئه‌و ماوه‌یه‌ دیاری ناده‌ن و نازانین دوای مه‌راغه‌ و ئه‌سفه‌هان ئایا قه‌ت گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ گونده‌كه‌ی؟ ئه‌وه‌ نازانین و جێگه‌ی بیركردنه‌وه‌ و ته‌نانه‌ت خه‌یاڵكردنیشه‌ كه‌ ببینین كوڕێكی ته‌مه‌ن ره‌نگه‌ 10 ساڵانه‌ یان 12 ساڵانه‌ به‌ره‌و ئه‌سفه‌هان ده‌ڕوات و ماڵه‌ باوانی به‌جێ دێڵێت و به‌ دووی زانست و هه‌قیقه‌تدا ئێران و توران ده‌كات و هه‌زاران شه‌و و رۆژ ده‌داته‌ به‌ریه‌ك و قه‌تیش ناگه‌ڕێته‌وه‌. حیكمه‌تی ئیشراق به‌رهه‌می ئه‌و سه‌فه‌ر و زانست و قسه‌ و باس و خواسانه‌یه‌ كه‌ له‌ مامۆستاكانی و خه‌ڵكی دیكه‌ وه‌ریگرتووه‌. له‌و كاته‌وه‌ش دایڕشتووه‌ كه‌ پڕ بووه‌ له‌و نهێنییانه‌ی به‌ درێژایی ئه‌و ماوه‌یه‌ له‌نێویدا ته‌قه‌ت كراون و له‌ رۆژێكی سه‌یردا ده‌یكاته‌ نووسین. نووسینێك كه‌ پڕۆژه‌ی ژیان و ره‌وان و وشه‌ و زانسته‌كه‌ی له‌سه‌ر لێوی رۆحی پیرۆزه‌وه‌، به‌همه‌ن و جبریله‌وه‌ بۆ ده‌ژه‌نرێت و ئه‌ویش خۆی ده‌داته‌ به‌ر رووناكیی وشه‌كان. ئه‌و وشانه‌ی جیهانی مه‌له‌كوت و مولك به‌یه‌كه‌وه‌ به‌و ره‌وان و تریسكه‌ی وشانه‌وه‌ گرێ ده‌داته‌وه‌ له‌ نهێنیی ئیشراقدا.

 

٣-١/ حیكمه‌تی كۆن
نۆژه‌نكردنه‌وه‌ی حیكمه‌تی كۆنی فارسی یه‌كێكه‌ له‌ ئامانجه‌كانی حیكمه‌تی ئیشراق. كۆنه‌ ئیلاهییاتی زه‌رده‌شتی و ناو و زاراوه‌كانی زه‌رده‌شت كه‌ به‌ڕوونی و ئاشكرا دیارن. گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ سه‌رچاوه‌ی زانستی كۆنی ئێران و رۆژهه‌ڵاتی ئیشراق و ئیشراقی حیكمه‌تی ئه‌قڵی كۆن به‌سه‌ر ره‌وانی ئێسته‌ی سوهره‌وه‌ردی و گه‌شانه‌وه‌ی به‌ رووناكی رووناكییه‌كان و فه‌نابوون له‌ بنه‌ڕه‌تی له‌ بنه‌ڕه‌ت به‌ده‌ر و به‌قا له‌وێدا.


نۆژه‌نكردنه‌وه‌ی ئه‌و حیكمه‌ته‌، ره‌گه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ پێش سوهره‌وه‌ردی. ره‌گێكی داكوتاوی مێژوویی له‌ خاكی ئێراندا هه‌یه‌ بۆ ئه‌و گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ و زیندووكردنه‌وه‌ی ئه‌و حیكمه‌ته‌ و دامەزراندنی حیكمه‌تێكی نوێتر له‌سه‌ر كۆنه‌ حیكمه‌تی ئێراندا.


دوای رووخانی ساسانییه‌كان له‌ ٦٣٦ زایینی و سووتاندن و بردن و كوشتن و هه‌موو ئه‌و تاوان و كاره‌ساتانه‌ی عاره‌ب به‌ ناوی ئیسلامه‌وه‌ له‌و ناوچانه‌دا به‌رپایان كردن. بێ كاریگه‌ریی نه‌بوون له‌سه‌ر هه‌موو ئاستێكدا. تا راده‌ی تۆڵه‌كردنه‌وه‌ له‌ ئیسلام و له‌ عاره‌به‌وه‌ به‌ دین و هزر و سیاسه‌ت و نووسین و كتێبه‌وه‌. دوای شه‌ڕی قادسیه‌ و هه‌وڵی له‌نێوبردنی كۆنه‌ میراتی ئێرانییه‌كان له‌نێو ئیسلامدا هه‌ر له‌ سه‌رده‌می خه‌لیفه‌ عومه‌ری كوڕی خه‌تابدا تا ده‌گاته‌ سه‌رده‌می سوهروه‌ردی به‌رده‌وام بووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ش ده‌پرسین ئایا ئێرانییه‌كانیش نه‌وه‌ك ته‌نیا هه‌ر فارسه‌كان، به‌ڵكوو كورد و نه‌ته‌وه‌كانی تریش بێده‌نگ بوون له‌ به‌رابه‌ر ئه‌و كوشتوبڕ و له‌نێوبردنی دین و كولتووری گه‌لانی ئه‌و ناوچه‌یه‌؟ بێ گومان بێده‌نگ نه‌بوون و ئه‌وانیش به‌ رێی جۆراوجۆره‌وه‌ هه‌وڵی تۆڵه‌كردنه‌وه‌ی خۆیان داوه‌. چ به‌ شه‌ڕی راسته‌وخۆ بێت، چ به‌ زانست و كتێب و هزر و فه‌لسه‌فه‌ و سۆفیگه‌ری بێت. ئه‌گه‌ر چی من لێره‌دا به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك نامه‌وێت زیندووكردنه‌وه‌ی سوهره‌وه‌ردی بۆ حیكمه‌تی كۆنه‌ فارسه‌كان و ئێرانییه‌كان له‌ تۆڵه‌كردنه‌وه‌یه‌كی فه‌لسه‌فی و سۆفیگه‌ریدا كورت بكه‌مه‌وه‌ و له‌ به‌ها رۆحی و دینی و رۆشنبیری و گیانه‌ راچه‌نیو و بزێوه‌ گه‌نجانه‌ییه‌كه‌ی وه‌رگرمه‌وه‌ و ئیشراقه‌كه‌ی بكه‌مه‌ تۆڵه‌كردنه‌وه‌ له‌ عاره‌ب و ئیسلام. به‌ڵام من مه‌به‌ستمه‌ بیركردنه‌وه‌ له‌ رێڕه‌وه‌ مێژووییه‌كه‌ی ده‌قی حیكمه‌تی ئیشراق وه‌ك كتێبێك بورووژێنم و بیر له‌وه‌ بكه‌ینه‌وه‌ سوهره‌وه‌ردی له‌ حیكمه‌تی ئیشراق و كتێبه‌كانی دیكه‌یشدا چ مێژوویه‌ك و كولتوورێك هه‌ڵده‌گرێت و له‌و ته‌مه‌نه‌ كورته‌دا له‌ كتێبێكدا پوختی ده‌كاتەوە. كه‌ ئه‌گه‌ر به‌شی یه‌كه‌میشی لێ ده‌ربكه‌ین ئه‌وه‌ ته‌نیا 150 لاپه‌ڕه‌یه‌كی ئه‌ی فۆڕی لێ ده‌مێنێته‌وه‌. كه‌ ئه‌و 150 ئه‌ی فۆڕه‌ سه‌دان ساڵه‌ی پێش خۆی و دوای خۆیشی ده‌له‌رزێنێت له‌سه‌ر ئاستی هزری و دینی و سیاسیی دوو جیهان كه‌ وێ ده‌چێت زۆر جیاواز بن و سوهره‌وه‌ردی ئاوێته‌ی یه‌كدییان ده‌كات. كه‌ ده‌رده‌كه‌وێت ئاوێته‌بوون به‌ ره‌هه‌نده‌ دینی و فه‌لسه‌فی و هزرییه‌كه‌ی یه‌كێكه‌ له‌ سیما دیاره‌كانی ئه‌و كارئه‌كته‌ره‌. ئاوێته‌كردنی كۆن به‌ نوێ، فه‌لسه‌فه‌ به‌ سۆفیگه‌ری، زانستی وێنه‌زانی به‌ خۆزانی، ده‌ركه‌وتن به‌ ئه‌قڵ، به‌ڵگه‌ به‌ بڕوا و له‌ كۆتاییشدا ژیان به‌ مردن و مردن به‌ ژیان.

 

٤-١/ زمان
زمانی حیكمه‌تی ئیشراق زمانی ئاماژه‌یه‌ و ئاماژه‌ی زمانه‌. دوای ئه‌وه‌ی وشه‌ ده‌بێته‌ ئاماژه‌، ئاماژه‌ ده‌بێته‌ پردی نێوان جیهانی خواره‌وه‌ و جیهانی باڵا. مولك و مه‌له‌كوت له‌نێو ئاماژه‌ و مه‌جازدا خۆیان ده‌ده‌نه‌ به‌ر رووناكی و دیاریدان. بۆیه‌ مه‌شاییه‌كان هێرشی ئه‌و حیكمه‌ته‌ ده‌كه‌ن چونكه‌ له‌و ئاماژه‌ و مه‌جازانه‌ ناگه‌ن، نازانن كه‌ ئاماژه‌ و مه‌جاز ره‌ت ناكرێنه‌وه‌. ئه‌وان نازانن ئه‌وه‌ی زه‌رده‌شت و پلاتۆ و محه‌مه‌د و سوهره‌وه‌ردی ده‌یڵێن یه‌ك شته‌ و جیاوازییه‌كه‌ ته‌نیا له‌ وێژه‌ و بێژه‌دایه‌. هه‌موویان بڕوایان به‌ یه‌كتاپه‌رستی و جیهانی فریشته‌كان و به‌رزه‌خ و رووناكی رووناكییه‌كان هه‌یه‌. له‌ هه‌موو ده‌ور و زه‌مانێكدا حه‌كیمێكی خوداییبوو هه‌یه‌ كه‌ ده‌كرێت دیار بێت و ده‌شكرێت نادیار بێت. دێت و ئاماژه‌كانی خۆی په‌خش ده‌كات.

 

٥-١/ ئاماژه‌ی ئیشراقییه‌كان و وه‌رگره‌كان
سوهره‌وه‌ردی حه‌كیمی لێكۆڵه‌ر و خوداییبوو، حیكمه‌تی ئیشراق ئاراسته‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌كات كه‌ خوازیاری لێكۆڵینه‌وه‌ و خوداییبوونن. ئه‌و ئاماژه‌كان ته‌نیا له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ موجته‌هیدی خوداییبوون. كه‌مترین پله‌ی وه‌رگری ئه‌و حیكمه‌ته‌ كه‌سێكه‌ كه‌ بریسكه‌كانی خوا لێیان داوه‌. چونكه‌ ئیشراقییه‌كان بێ ئه‌و بریسكه‌ و برووسكه‌ خوداییانه‌ كاریان راست نابێت. چونكه‌ هه‌ندێ له‌ بنه‌ماكانی ئیشراق له‌سه‌ر رووناكییه‌كان هه‌ڵده‌ستن. بۆیه‌ هه‌ر كه‌سێك ئیشراقیی نه‌بێت ئه‌و زانسته‌ به‌كه‌ڵكی نایه‌ت و باشتره‌ خۆیی لێ لابدات. چونكه‌ ئیشراقییه‌كان بابه‌تی ره‌وانی ده‌بینن و زانسته‌كه‌یان له‌سه‌ر داده‌مەزرێنن. ئه‌وه‌ی ئیشراقی نه‌بێت گومان ده‌كات و كه‌ڵك له‌و زانسته‌ وه‌رناگرێت.

 

٦-١/ نهێنیی ئه‌و كتێبه‌ و وه‌رگرتنی
نهێنیی ئه‌و كتێبه‌ حیكمه‌ته‌كه‌یه‌تی، ئیشراقه‌كه‌یه‌تی. ده‌بێت یار و یاوه‌رانی ئه‌و كتێبه‌ بیپارێزن چاویان لێی بێت و نه‌كه‌وێته‌ به‌رده‌ستی ئه‌و كه‌سانه‌ی یار و یاوه‌ری ئیشراق و نهێنییه‌كه‌ی نین. هه‌روه‌ها سوهره‌وه‌ردی په‌یڕه‌وێكی زۆر گرنگ بۆ وه‌رگرتنی ئه‌و نهێنییه‌ داده‌نێت. وه‌رگری ئه‌و نهێنییه‌ ده‌بێت 40 رۆژ خۆی له‌ گۆشت خواردن به‌ دوور بگرێت. خواردن كه‌م بكاته‌وه‌، داببڕێت و رامان له‌ رووناكیی خودا و خودانی نهێنیی حیكمه‌تی ئیشراق بكات.


ئه‌گه‌ر وه‌رگر ئه‌و كاره‌ی كرد، ئه‌وه‌ ئه‌و كاته‌ ده‌توانێت دوای كۆششه‌ گیانییه‌كان و جه‌سته‌ییه‌كان و پاكبوونه‌وه‌ی له‌ش له‌ شتی زیاد و دانیشتن له‌ ژوورێكی تاریك و بۆنخۆش دوور له‌ ده‌نگی خه‌ڵك و كاره‌كانییان، دوای به‌ڕۆژووبوون و نوێژكردن و زیكركردن به‌ ده‌نگ و دڵ، ئه‌گه‌ر بۆ ماوه‌یه‌كی درێژ هه‌ستی كرد ره‌وانی له‌ كات، شوێن و ئاراسته‌كان جیا بووه‌ته‌وه‌ و هه‌ڵواسراوه‌، ئه‌وا رووناكییه‌ك له‌ ئه‌قڵه‌وه‌ ده‌ڕژێته‌ سه‌ر ره‌وانی كه‌ چێژداره‌ و وه‌ك بروسكه‌ تێپه‌ڕ ده‌بێت. ئینجا سووتان كه‌ رووناكییه‌كه‌ له‌شه‌كان ده‌سووتێنێت. ئینجا داپۆشین و ره‌وان جگه‌ له‌ خۆشه‌ویسته‌ ره‌سه‌نه‌كه‌ی هه‌ست به‌ هیچی تر ناكات، كه‌ ئه‌وه‌ش دوایه‌مین پایه‌یه‌.