خوێندنه‌وه‌ی حیكمه‌تی ئیشراق - 8

گەڕانەوەی سوهرەوەردی بۆ ماڵە کوردییەکەی

سوهره‌وه‌ردی خۆی ده‌ڵێت ئه‌و كتێبه‌م بۆ ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ دانای خوازیاری خۆبه‌خوایبوون و لێكۆڵینه‌وه‌ن. بۆ ئه‌و لێكۆڵه‌ره‌ نییه‌ كه‌ خوداییبوو نییه‌ یان داوای خوداییبوون ناكات و پێی نه‌گه‌یشتووه‌. له‌و كتێبه‌دا باسی ره‌مز و ئه‌و به‌رهه‌مه‌ ناكه‌ین ته‌نیا له‌گه‌ڵ ئه‌و كه‌سه‌ نه‌بێت كه‌ لێكۆڵه‌ری خوداییبووه‌، یان خوازیاری خوداییبوونه‌. خوێنه‌ری ئه‌و كتێبه‌ به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ ده‌بێ هه‌ندێ بریسكه‌ی خودایی به‌سه‌ردا رژابن، ئه‌گه‌ر وا نه‌بێت، كه‌س سوودی لێ نابینێت. ئه‌وه‌ی بیه‌وێت ته‌نیا به‌ رێی لێكۆڵینه‌وه‌ بڕوات، با رێی مه‌شاییه‌كان بگرێت، چونكه‌ ئه‌و رێیه‌ باشه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی ته‌نیا لێكۆڵه‌رن. ئێمه‌ش باسوخواسمان سه‌باره‌ت به‌ بنه‌ما ئیشراقییه‌كان له‌گه‌ڵیان نابێت. چونكه‌ ئیشراقییه‌كان بێ تریسكه‌ی رووناكی كاریان راست نابێت.


به‌و مه‌رج و باره‌ی سوهره‌وه‌ردی له‌سه‌ر خوێنه‌ری داده‌نێت. به‌وه‌ی قایم به‌ كتێبی هه‌بێت، مه‌شق و كۆششی جه‌سته‌یی و ره‌وانی و روحی بكات، به‌رۆژوو بێت و خه‌ڵوه‌ت بكێشێت و 40 رۆژ گۆشت نه‌خوات و خواردنی كه‌م بكاته‌وه‌. لێكۆڵه‌ر و خوداییبوو بێت، واتا حه‌كیمی ئیشراقی بێت. تریسكه‌ی رووناكی رووناكیی رووناكییه‌كان ببینێت ئینجا ده‌توانێت ده‌ست بداته‌ حیكمه‌تی ئیشراق. ئه‌و باره‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كی سوهره‌وه‌ردییانه‌ ده‌داته‌ حیكمه‌تی ئیشراق. مه‌زهه‌به‌كه‌ ده‌كاته‌ مه‌زهه‌بێكی تایبه‌ت كه‌ له‌ رۆژێكی عه‌جیبدا لەڕێی سرووشه‌وه‌ ئه‌و حیكمه‌ته‌ دێت و له‌ ماوه‌یه‌كدا ده‌نووسرێته‌وه‌. ئه‌و سرووش و رۆژه‌ عه‌جیبه‌ گرنگترین ساتی ژیانی سوهره‌وه‌ردییه‌ و هه‌روه‌ها كلیلی بنه‌ڕه‌تیی هه‌نده‌سه‌ی ئه‌و كتێبه‌یه‌. چونكه‌ له‌و رۆژه‌ عه‌جیبه‌دا كه‌ سرووشی حیكمه‌تی ئیشراقی بۆ دێت له‌ لای روحی پیرۆزه‌وه‌، ژیانی روحی سوهروه‌ردی بۆ ئه‌به‌د ده‌گۆڕێت، ئه‌و رۆژه‌ سوهره‌وه‌ردی ده‌كاته‌ ئه‌و نووسه‌ره‌ی ئه‌وڕۆ روحی بخوێنینه‌وه‌. هه‌روه‌ها كلیلی بنه‌ڕه‌تیی هه‌نده‌سه‌ی ئه‌و كتێبه‌یه‌ چونكه‌ به‌هانه‌یه‌كی وجوودییه‌ بۆ بووژانه‌وه‌ی ئیلاهییاتی ئێرانی كۆن. ئه‌وه‌ش كۆمه‌ڵێ پرسیار دروست ده‌كات، به‌تایبه‌تیش له‌ كاتێكدا كه‌ ئێمه‌ راهاتووین باسی (فه‌لسه‌فه‌یه‌كی ئیسلامی) یان (فه‌لسه‌فه‌یه‌كی عاره‌بی) بكه‌ین. مه‌زهه‌بی سوهره‌وه‌ردی به‌و گه‌ڕانه‌وانه‌ بۆ ئێرانی كۆن و حیكمه‌تی یۆنان و هیندستان و بودیزم و زه‌رده‌شت و مانی و ئه‌و ورده‌كارییانه‌ی له‌ حیكمه‌تی ئیشراقدا هه‌یه‌، وا ده‌كات چه‌ندین پرسیار له‌دایك ببن و ببێته‌ هۆكاری دووباره‌ خوێندنه‌وه‌ی مێژووێكی دوورودرێژی دین و مرۆڤ.

 

به‌شی دووه‌م
زه‌مینه‌ی سه‌رهه‌ڵدانی حیكمه‌تی ئیشراقی سوهره‌وه‌ردی
له‌م به‌شه‌دا لێكۆڵینه‌وه‌ له‌و زه‌مینه‌ دینی، سیاسی و رۆشنبیرییه‌ ده‌كه‌ین كه‌ رێی بۆ نووسینی حیكمه‌تی ئیشراق ساز كرد. هه‌روه‌ها لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ كاریگه‌ریی ئه‌و زه‌مینه‌یه‌ ده‌كه‌ین له‌سه‌ر ده‌ستنیشانكردنی ئامرازه‌كانی حیكمه‌تی ئیشراق.


بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش پێویسته‌ هه‌ندێ له‌ سه‌ره‌تاكانی حیكمه‌تی ئیشراق روون بكه‌ینه‌وه‌. له‌ نهێنیی ئیشراق، كاتی نووسینی، سرووشی خوداییانه‌ی ئیشراق، زمان، پێوه‌ندی به‌ حیكمه‌تی كۆن، ئاماژه‌ی ئیشراقییه‌كان و وه‌رگره‌كانی بگه‌ین. ئینجا بگه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ر هه‌ندێ سه‌ره‌تای مێژوویی له‌ ره‌گی زه‌رده‌شتی حیكمه‌تی ئیشراق و كاریگه‌رییه‌كانی هه‌ندێ چه‌مكی زه‌رده‌شتی له‌و حیكمه‌ته‌ له‌ فه‌زای ئیسلامدا. ئینجا خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ خه‌لافه‌تی عه‌باسی له‌ سه‌رده‌می خه‌لیفه‌ مه‌ئموون بكه‌ین و به‌دووی سه‌ره‌تای هاتنی لۆژیكی ئه‌ریستۆ بۆ نێو رۆشنبیری عاره‌بی و ئیسلامی بچین. له‌گه‌ڵ به‌ستنه‌وه‌ی ره‌تكردنه‌وه‌ی میراتی كۆنی ئێرانی و پێوه‌ندیی به‌ مانی و زه‌نده‌قه‌ و ره‌گی ئه‌و ململانێیه‌ و ره‌تكردنه‌وه‌ی مانی و دژایه‌تیكردنی مانییه‌كان له‌ جیهانی ئیسلامی عاره‌بیدا. ئینجا باسی ره‌گی ململانێی ئێران و عاره‌ب بكه‌ین له‌ لایه‌نی ره‌وانی و زانستییه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ره‌وشی رۆشنبیریی خوراسان و گوندی شاپوور له‌و دوو رووه‌وه‌. هه‌روه‌ها روونكردنه‌وه‌ بده‌ین له‌سه‌ر ره‌گی گنوس له‌ لای جوو و مه‌سیحی، چاره‌نووسی كولتووری ئه‌و ناوچانه‌ی ئسلام هێرشی كردنه‌ سه‌ر، ململانێی باتنی و ئیسماعیلییه‌كان له‌گه‌ڵ ده‌سته‌ڵاته‌كانی ئیسلام و هێزی ئه‌و ده‌سته‌ڵات و فه‌لسه‌فانه‌ ده‌گه‌ڵ یه‌كدی و كاردانه‌وه‌كانیان له‌سه‌ر هزر و فه‌لسه‌فه‌ و سۆفیگه‌رییدا.


به‌كورتی بۆ ئه‌وه‌ی له‌ مه‌زهه‌ب و حیكمه‌تی ئیشراق بگه‌ین. سه‌ره‌تا ده‌بێ له‌و سه‌رچاوانه‌ بگه‌ین كه‌ زه‌مینه‌ بۆ ده‌ركه‌وتنی ئیشراق ساز ده‌كه‌ن.

 

١/ حیكمه‌تی ئیشراق
هنری كۆربان ده‌ڵێ: (ئه‌و كتێبه‌ بۆ سوهره‌وه‌ردی وه‌ك پارچه‌یه‌كی گیانی بوو) سوهره‌وه‌ردی له‌ زۆر شوێندا ئه‌وه‌ پاته‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ نهێنیی بیر و ئه‌زموونی گیانه‌كیی خۆی له‌و كتێبه‌دا شاردووه‌ته‌وه‌. هه‌موو ئه‌و نووسراوانه‌ی تریشی ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ئه‌و نهێنییه‌. بۆیه‌ لێره‌دا به‌ دووری نابینین وشه‌ی (حیكمه‌ت) گوزارشت له‌ نهێنی بكات. به‌وه‌ی مه‌به‌ستی سوهره‌وه‌ردی له‌ حیكمه‌ت ئه‌و نهێنییه‌ هزری و ئه‌زموونه‌ ره‌وانییه‌ بێت كه‌ ته‌نیا خۆی دیویه‌تی و له‌ دووتوێی ئیشراقدا ته‌قه‌تی كردووه‌. واتای نهێنی له‌گه‌ڵ میتۆدی سوهره‌وه‌ردی گونجاوه‌، چونكه‌ ئه‌زموونه‌كانی ره‌وانی په‌رده‌ له‌سه‌ر ئه‌و نهێنییانه‌ داده‌ماڵن كه‌ فه‌یله‌سووفه‌كانی مه‌شایی و زۆر له‌ سۆفییه‌كانیش په‌ییان پێ نه‌بردووه‌ و نه‌گه‌یشتوونه‌ته‌ دیتنی ئه‌و هه‌قیقه‌تانه‌ی كه‌ له‌ پشت په‌رده‌وه‌ هه‌ن و به‌و نهێنییه‌ رێزداره‌وه‌ ته‌ناهی به‌ گیانیان ببه‌خشن.


سوهره‌وه‌ردی حیكمه‌تی ئیشراقی له‌ ته‌مه‌نی سی و دوو ساڵیدا نووسیوه‌. له‌ رۆژی (١٦/٨/١١٨٦) ته‌واوی كردووه‌. پنتی جیاوازی نووسینی حیكمه‌تی ئیشراق له‌گه‌ڵ كتێبه‌كانی دیكه‌ی له‌وه‌دایه‌ كه‌ هۆكار و شێوازی نووسینه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ به‌رهه‌مه‌كانی تری جودایه‌. ده‌توانین دوو خاڵ له‌ هۆكار و شێوازی نووسینه‌كانی سوهره‌وه‌ردی دیار بكه‌ین.


یه‌كه‌م- ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كتێبه‌كه‌ی له‌سه‌ر داوای هه‌ندێ كه‌س نووسیوه‌. بۆ نموونه‌ له‌ (نامه‌ی زمانی مۆران) كه‌ له‌ پێشه‌كییه‌كه‌ی نووسیوه‌: (یه‌كێك له‌ هاوڕێیانی موئه‌یه‌دین داوای لێ كردم كه‌مێك له‌و ده‌سته‌واژانه‌ی بۆ بنووسم كه‌ ئاماژه‌ن بۆ رێسا و رێبازی ره‌فتار، به‌ڵێنی پێ دام جیا له‌ خاوه‌نه‌كانیان ئه‌زبه‌ریان بكات) یان له‌ (چریكه‌ی سیمرغ)دا ده‌ڵێ: (ئه‌مه‌ كۆمه‌ڵه‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌كی كه‌مه‌، له‌باره‌ی ره‌وشه‌كانی برایانی بێگه‌ردی و گۆشه‌گیرییم نووسیوه‌.) وه‌ك له‌و دوو پێشه‌كییه‌كه‌دا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ سوهره‌وه‌ردی ئه‌و دوو نامه‌یه‌ی له‌سه‌ر داوای براده‌ران و له‌پێناو په‌روه‌رده‌كردن و فێركردن نووسیووه‌. هه‌روه‌ها له‌ (المشارع و المطارحات) دا یه‌كسه‌ر دوای بسم الله ده‌ڵێ: (ئه‌و كتێبه‌ سێ زانست له‌خۆی ده‌گرێت، له‌سه‌ر پێشنیاری ئێوه‌ ئه‌ی برایه‌كانم نووسیم.)


دووه‌م- به‌ پلانێكی پێشوه‌خته‌ و به‌ پوختی بڕیاری داوه‌ به‌رهه‌مه‌كه‌ی بنووسێت و ده‌زانێت چی ده‌نووسێت و چۆن ده‌نووسێت و ته‌نانه‌ت دوای نووسینیش ته‌ماشای به‌رهه‌مه‌كه‌ی ده‌كات و به‌ دوویدا ده‌چێت و راستی ده‌كاته‌وه‌ و ته‌واوی ده‌كات. بۆ نموونه‌ له‌ كتێبی (التلویحات اللوحیه‌ و العرشیه‌) له‌ پێشه‌كییه‌كه‌یدا ده‌نووسێت: (ئه‌وه‌ ده‌ستپێكردنه‌ به‌ زانستی پشت سروشت له‌ ئاماژه‌ له‌وحی و عه‌رشییه‌كان) سوهره‌وه‌ردی كه‌ ده‌زانێت ئه‌و نووسینه‌ی پوخته‌ و پێویستی به‌ راڤه‌ و زانیاریی زۆرتر هه‌یه‌ كتێبی (المقاومات) ده‌نووسێت و له‌ پێشه‌كییه‌كه‌یدا ده‌ڵێت: (ئه‌وه‌ پاشكۆیه‌كه‌ بۆ پوخته‌ی كتێبی ناولێندراوم به‌ ته‌لویحات. راستكردنه‌وه‌ی ئه‌و شتانه‌ی تێدایه‌ كه‌ پێویستیان به‌ راستكردنه‌وه‌یه‌ له‌وانه‌ی كه‌ یه‌كه‌مینه‌كان به‌ ناردن ده‌ینێرن و ده‌رفه‌تم نه‌بوو له‌ ته‌لویحات دایانبنێم له‌به‌ر كورتییه‌كه‌ی.)


له‌ پێشه‌كیی كتێبی (رساله‌ فی اعتقاد الحكماء) ده‌ڵێت: (هۆكاری نووسینی ئه‌و كتێبه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دیتم زمانی مرۆڤه‌كان گه‌یشته‌ ئه‌هلی زانستی حه‌كیمه‌ خوداییبووه‌كان و به‌توندی تووشی ره‌تكردنه‌وه‌ بوون. بناسی ئه‌وه‌ش به‌ هۆی گومانی خه‌ڵكه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌وان كه‌ ده‌ڵێن: "ئه‌وانه‌ ده‌هرین و نه‌ ددان به‌ پیشه‌گه‌ره‌كاندا ده‌نێن و نه‌ به‌ پێغه‌مبه‌ره‌كان و نه‌ به‌ حه‌شر و نه‌ به‌نه‌شر، نه‌ به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ و نه‌ به‌ ده‌ستپێكردنه‌وه‌، نه‌ به‌ ئه‌شكه‌نجه‌ و نه‌ به‌ ئاسووده‌یی دوای مردن، نه‌عوزوبیللاه له‌و قسانه‌، نه‌فره‌تی خوا له‌ خۆیان و خۆشه‌ویستانیان بێت.) له‌ چیرۆكی (الغربه‌ الغربیه‌)دا ده‌ڵێت: (كه‌ چیرۆكی "حه‌ی كوڕی یه‌قزانم" به‌ عه‌جایه‌بی وشه‌ روحانییه‌كان و ئاماژه‌ قووڵه‌وه‌كانه‌وه‌ دیت بێ له‌و تاتانه‌ی ئاماژه‌ به‌ گه‌وره‌ترین قۆناغ ده‌كه‌ن "الگامه‌ الكبری" كه‌ له‌ كتێبه‌ خوداییه‌كان ته‌قه‌ت كراوه‌. له‌ ئاماژه‌كانی حه‌كیمه‌كان هه‌ڵگیراوه‌، په‌نهانه‌ له‌ چیرۆكی "سلامان و ئه‌بسال" كه‌ خاوه‌ن چیرۆكی "حه‌ی كوڕی یه‌قزان" رێكی خستووه‌. ئه‌وه‌ش ئه‌و نهێنییه‌یه‌ كه‌ پایه‌كانی ئه‌هلی سۆفیگه‌ری و خاوه‌نانی ده‌ركه‌وتنه‌كانی له‌سه‌ر رێك ده‌خرێت. ئه‌وه‌ی له‌ چیرۆكی "حه‌ی كوڕی یه‌قزان" ئاماژه‌ی پێ دراوه‌ له‌ كۆتاییه‌كه‌یدا كه‌ ده‌ڵێ "ره‌نگه‌ هه‌ندێ كه‌س كۆچیان بۆ كردبێت" تا دوایی وشه‌كان. ویستم ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ شتێك بڵێم له‌ ته‌رزی چیرۆكدا، ناوم نا "چیرۆكی غوربه‌تی غه‌ربی" بۆ هه‌ندێ براده‌رانی به‌ڕێزمان. په‌نام خودایه‌ له‌وه‌ی مه‌به‌ستمه‌.)


ده‌رباره‌ی (حیكمه‌تی ئیشراق) سوهره‌وه‌ردی له‌ پێشه‌كی و كۆتایی كتێبه‌كه‌یدا سێ سه‌رچاوه‌ و هۆكار بۆ نووسینی دیار ده‌كات. یه‌كه‌میان كه‌ له‌سه‌ر پێشنیاری به‌رده‌وامی برایانی بووه‌. دووه‌میش به‌رده‌وامییه‌كه‌ بۆ كتێبه‌كانی دیكه‌ی به‌ تایبه‌تی (التلویحات اللوحیه‌ و العرشیه‌) و به‌رهه‌مه‌كانی تریش كه‌ له‌ سه‌رده‌می گه‌نجێیتیدا نووسیویه‌تی. سێیه‌میش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ رۆحی پیرۆز له‌ یه‌ك رۆژی عه‌جیبدا به‌ یه‌كجار خستوویه‌تییه‌ ره‌وانییه‌وه‌. هه‌رچه‌نده‌ نووسینه‌كه‌شی چه‌ند مانگێكی پێ چووه‌ به‌هۆی سه‌رقاڵیی به‌ سه‌فه‌ركردنه‌وه‌.


هۆكاری یه‌كه‌م و دووه‌م له‌ به‌رهه‌مه‌كانی دیكه‌یشیدا بینراون و چه‌ند باره‌ن، به‌ڵام هۆكاری سێیه‌می به‌وه‌ی كه‌ ئه‌و نووسینه‌ (سرووشی خودایی) بێت له‌ به‌رهه‌مه‌كانی دیكه‌ی جیا ده‌كاته‌وه‌. كه‌ جیایشی ده‌كاته‌وه‌ چه‌ندین پنت و ده‌رئه‌نجامی لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌ كه‌ پێویسته‌ لێره‌دا یه‌ك به‌ یه‌ك روونیان بكه‌ینه‌وه‌: