جووەكانی كوردستان

سۆز بۆ رابردوو یان نۆڕینێك بۆ ئاینده‌

(1)

له‌ پێشه‌كییه‌كه‌ی په‌رتووكی (جووەكانی كوردستان) رۆفائیل باتای ده‌ڵێت: ”گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ژیان بۆ په‌رتووكی (ئه‌ریك براور) دوای په‌نجا ساڵ، ده‌كاتە گه‌ڕاندنه‌وه‌ی رێڕه‌وه‌ی كات بۆ ئه‌و رۆژانه‌ی كه‌ (قودس)ی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی وه‌كوو ئێستا نه‌بوو.


ئێستا (قودس) بووەته‌ پایته‌ختی ئیسرائیل و گۆڕانكارییه‌كی ته‌واو به‌سه‌ر داموده‌زگاكانییه‌وه‌ هاتووه‌.


سه‌باره‌ت به‌ (ئه‌ریك براوه‌ر)یش، باتا ده‌ڵێت: ”ئه‌و، ته‌نیا (ئسنۆلوجیه‌) كه‌ خوێندنه‌وه‌یه‌كی ته‌واوی بۆ جووەكانی ئه‌نجام داوه‌ و كتێبێكی له‌سه‌ر جووەكانی یه‌مه‌ن نووسیوه‌ و سه‌رپه‌رشتیی كتێبێكی تریشى له‌سه‌ر جووەكانی كوردستان كردووه‌“.


دوای مردنی براوه‌ر و به‌هۆی ئه‌گه‌ری زۆره‌وه‌، باتای خۆی ناچار ده‌بینێ په‌رتووكه‌كه‌ی براوه‌ر، ئه‌وه‌ی له‌ 9ی ئایاری ساڵی 1914 كۆچی دوایی كرد، چاب بكات، ئه‌وه‌ب وو ده‌ستنووسه‌ ئینگلیزییه‌كه‌ی ته‌واو كرد و وه‌ری گێڕایه‌وه‌ سه‌ر زمانی عبری و ساڵی 1947 به‌ چاپی گه‌یاند.


له‌ پێشه‌كییه‌كه‌ی كتێبه‌كه‌دا، باتای باسی لێكۆڵینه‌وه‌ و نووسینه‌ هاوچه‌رخه‌كان ده‌كات، پاشان دێته‌ سه‌ر جووە كورده‌كان و ده‌ڵێت: له‌و كاته‌یه‌وه‌ (کە پێشه‌كییه‌كه‌ی باتای له‌ كانوونی دووه‌می ساڵی 1992 نووسراوه‌) به‌شێكی زۆری ژیانی (جووە كورده‌كان) كه‌وته‌ به‌ر باس و لێكۆڵینه‌وه‌ی ژماره‌یه‌ك نووسه‌ر و لێكۆڵه‌ر.


(ئیبرهیم بن یەعكوف) ساڵی 1961 له‌سه‌ر مێژووی كۆمه‌ڵگای جووەكانی كوردستانی نووسی.


ساڵی 1959 (جی جی دیڤیلین) له‌سه‌ر شیعره‌ زاراوه‌كییه‌كانی جووەی (تاركوم)ی نووسی.


(ئیس غیرسن- كیوی) ساڵی 1972 له‌مه‌ڕ مۆسیقایه‌كه‌یانی نووسی: "مۆسیقا له‌ لای جووەكانی كوردستان".


وارین غاربل له‌مه‌ڕ زمانی جووەكانی كوردستانی نووسی. كه‌چی یونار سابار (جووەیه‌كی كوردستانییه‌) ساڵی 1982 نووسینێكی (ئسنۆلۆجی) سه‌باره‌ت به‌ ئه‌ده‌ب و فلكلۆری جووەكانی كوردستان نووسی.


هه‌روه‌ها باتای پێدا ده‌چێ و ده‌ڵێ، كه‌ خۆی و سه‌رۆك كۆماری دووه‌می ئیسرائیل (ئیسحاق بن زیفی) له‌سه‌ر بابه‌تی جووەكانی كوردستانیان نووسیوه‌.


سه‌ره‌ڕای ئه‌م هه‌موو خوێندنه‌وه‌ و لێكۆڵینه‌وانه‌ش، سه‌باره‌ت به‌ جووەکانی كوردستان، باتای ده‌ڵێت: ”په‌رتوكی براوه‌ر سه‌باره‌ت به‌ جووەكانی كوردستان، نووسینێكی ئه‌سنۆلۆجی بێ وێنه‌یه‌ و په‌رتووكێكی بێ هاوتایه‌، ناكرێت نووسینێكی تری نوێ، شوێنی بگرێته‌وه‌.

 

سه‌ره‌تای نووسین و لێكۆڵینه‌وه‌كان
ده‌رباره‌ی جووە كورده‌كان
له‌ به‌شی یه‌كه‌می په‌رتووكه‌كه‌دا، براوه‌ر باسی سه‌ره‌تای ئه‌و نووسین و لێكۆڵینه‌وانه‌ ده‌كات كه‌ له‌سه‌ر جووە كورده‌كان نووسراون و ده‌ڵێت: ”لێكۆڵینه‌ سه‌ره‌تاییه‌ باوه‌ڕپێكراوه‌كان، سه‌باره‌ت به‌ جووە كورده‌كان، هی هه‌ر یه‌كه‌ له‌ (بنیامین تویدلی) و (بیتاحیا تراسبۆنی)یه‌، ئه‌و دووانه‌ش پابه‌ند بوون به‌ جوگرافیای عه‌ره‌به‌كان و ئامانجیان دۆزینه‌وه‌ی ده‌ (سبت)ه‌كانی ئیسرائیل بوو.


دوای ئه‌م دووانه‌ و له‌ ساڵانی 1190 – 1235 شاعیری عبریی ئیسپانی (یه‌هودا حاریزی) گه‌شتێكی دوور و درێژی له‌نێوان هه‌ردوو زێی دیجله‌ و فورات ئه‌نجام دا و بۆ ساڵانێكی زۆر له‌وێ وه‌كوو شاعیرێكی گه‌ڕۆك مایەوه‌، یه‌هودا مه‌قامه‌كانی (حەریری) وه‌رگێڕا و هه‌ندێك مه‌قامی له‌ شێوه‌ی مه‌قامه‌كانی ئه‌وێ نووسییه‌وه‌.


گرنگییه‌كه‌ی مه‌قامه‌كانی یه‌هودا حاریزی له‌وه‌دایه‌ كه‌ له‌نێوان شیعر و سه‌رچاوه‌ی مێژوویی سه‌ده‌ی سێزده‌مدا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و له‌ چه‌ندین (مه‌قام)دا باسی شاری هه‌ولێر ده‌كات.


دوای هێرشی مه‌غۆله‌كان به‌سه‌ر كوردستاندا، نووسین و لێكۆڵینه‌وه‌كان سه‌باره‌ت به‌ جووەی كورد راده‌وه‌ستێ.


به‌دوای سێ سه‌د ساڵ به‌ سه‌ر(حاریزی)دا، شاعیرێكی جووەی تر، باسی جووە كورده‌كان ده‌كات، ئه‌ویش شاعیرێكی جووی یه‌مه‌نییه‌ به‌ناوی (یه‌حیا زاخاریا زاهری) ئه‌وه‌ی له‌ نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی شازده‌یه‌مدا ده‌ژیا.


به‌شی سێیه‌می په‌رتووكه‌كه‌، باسی گه‌شته‌كه‌ ده‌كات له‌نێوان به‌غدا و كه‌ركووكدا، هه‌روه‌ها باسی سه‌ردانه‌كه‌ی بۆ گۆڕی (دانیال) و هاوڕێیه‌كانی ده‌كات.


دوای گشت ئه‌وانه‌، رۆڵی پێغه‌مبه‌ره‌ (شه‌لحیم)ه‌كان و به‌رده‌وامبوونی په‌یوه‌ندییه‌كانیان له‌گه‌ڵ جووەكانی كوردستان ده‌كات و نووسه‌ر ده‌ڵێت: ”دوو داستان هه‌ن به‌ڵگه‌ی به‌هێزن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ جووە كورده‌كان هه‌رگیز به‌ته‌واوی دووره‌په‌رێز نه‌بوون، چونكه‌ له‌ هه‌موو سه‌رده‌مه‌كاندا په‌یوه‌ندیی هه‌بووه‌ له‌نێوان (فه‌له‌ستین) و كورده‌ په‌رت و بڵاوه‌كاندا.


به‌ڵگه‌ی باوه‌ڕپێكراویش هه‌یه‌ كه‌ (شه‌لحیمه‌كان) هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی هه‌ژده‌مدا، به‌ شێوه‌یه‌كی رێكوپێك سه‌ردانی كوردستانیان كردووه‌، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و (باوڵ) و سه‌ندوقانه‌ به‌تاڵ بكه‌ن كه‌ پاره‌ی خڕكراوەی تێدایه‌.


ئه‌و نامانه‌ی (مان) بڵاوی كردنه‌وه‌، دوو نامه‌ی تێدایه‌ باسی په‌یوه‌ندییه‌كان له‌گه‌ڵ فه‌له‌ستین ده‌كات.


یه‌كه‌میان هی ساڵی 1702 و له‌ سندۆره‌وه‌ هاتووه‌ (سندۆر، گوندێكه‌ له‌نزیك شاری دهۆك. ع . پاشا).


كه‌چی نامه‌ی دووه‌م له‌ شاری (ئامێدی)یه‌وه‌ و له‌ ساڵی 1768دا هاتووه‌.


(سمیحه‌ عساف)یش، زۆر تێبینیی تری سه‌باره‌ت به‌ مێژووی جووەكانی كوردستان لە ساڵانی 1936 – 1937 له‌ په‌رتووكه‌كه‌یدا بڵاو كرده‌وه‌، له‌گه‌ڵ چه‌ند نامه‌یه‌كی هاوشێوه‌ له‌ نێردراوه‌ فه‌له‌ستینییه‌كانه‌وه‌ بۆ جووە كورده‌كانی نێروه‌ و جالا و سندۆر.

 

جووە كورده‌كان
به‌ر له‌ دامه‌زراندی ئیسرائیل
رۆفائیل باتای ده‌ڵێت: ”كۆچی جووە كورده‌كان (نه‌ك جووەكانی كوردستان . ع . پاشا) بۆ فه‌له‌ستین له‌ سه‌ده‌ی شازده‌یه‌م ده‌ستی پێ كرد و رووی له‌ (سه‌فه‌د) كرد له‌ شاری (جه‌لیل)، هیچ زانیارییه‌كیش نییه‌ سه‌بارەت به‌ جوولانه‌وه‌ی جووەكان له‌ كوردستانه‌وه‌ بۆ فه‌له‌ستین، له‌ سێ سه‌د ساڵای دواییدا.


پاشان، له‌ ساڵانی 1900ه‌وه‌ تا ساڵی 1926 نزیكه‌ی 1900 كه‌سی جووەی كورد به‌ره‌و فه‌له‌ستین كۆچیان كرد. له‌ ساڵی 1935، 2500 كه‌سی تر، خۆیان گه‌یانده‌ فه‌له‌ستین. پاشان، له‌نێوان ساڵانی 1951 – 1952، گشت كۆمه‌ڵگای جووە، كه‌ به‌ 125000 كه‌س دهقەبڵێندرا، به‌ رێگای ئاسمانه‌وه‌، گواسترانه‌وه‌ بۆ ئیسرائیل.


رۆفائیل باتای له‌ ئیبراهیم یەعكوف ده‌گوازێته‌وه‌ و ده‌ڵێت: ”نووسینه‌ دیموگرافییه‌كان، ئه‌وانه‌ی (یه‌عكوف) ئه‌نجامی داون، به‌رله‌وه‌ی ئیسرائیل ساڵی 1948 دابمه‌زرێت، دیار ده‌كات كه‌ 187 كۆمه‌ڵگای دانیشتنی جووی كورد له‌ كوردستان هه‌بووه‌.